Yûsuf Suresi 35. Ayette “Delilleri Gördükten Sonra Bile Yûsuf’u Bir Süre Zindana Atmayı Uygun Gördüler” İfadesi Ne Anlama Gelir 
⠀
Yûsuf Suresi 35. Ayet Ne Söylüyor
Ayetin genel anlamı şöyledir: “Sonra, delilleri gördükleri hâlde onu bir süre zindana atmaları kendilerine uygun göründü.” Ayetin Arapçası ise “Sümme bedâ lehum min ba‘di mâ raevu’l-âyâti le-yescunünnehû hattâ hîn.” şeklindedir.Ayet oldukça kısa olmasına rağmen kıssanın en önemli adalet problemlerinden birini ortaya koyar. Çünkü artık ortada yalnızca şüphe yoktur. Yûsuf’un gömleğinin arkadan yırtıldığı görülmüş, kadının kendisi de Yûsuf’a yöneldiğini açıkça kabul etmiş ve Yûsuf’un iffetini koruduğunu söylemiştir. Buna rağmen sonuç Yûsuf’un özgürlüğünün korunması değil, zindana gönderilmesi olur.
Bu nedenle ayet, masumiyetin bilinmesi ile adaletin uygulanması arasında her zaman otomatik bir bağ bulunmadığını gösterir. Hakikati bilmek başka, hakikatin gereğini yapmak başkadır.
“Delilleri Gördükten Sonra” İfadesindeki “Âyât” Ne Anlama Gelir
Ayette “min ba‘di mâ raevu’l-âyât”, yani “işaretleri/delilleri gördükten sonra” denilir. Buradaki “âyât” kelimesi bu bağlamda yalnız Kur’an ayetleri anlamına gelmez; olayın gerçeğini gösteren işaretler ve deliller anlamındadır.Bunların başında Yûsuf’un arkadan yırtılmış gömleği gelir. Kadının yakınından yapılan muhakeme de bu fiziksel bulgunun ne anlama geldiğini açıklamıştı. Ayrıca Aziz’in eşinin 32. ayette “Ben gerçekten ondan murat almak istedim; fakat o kendisini korudu” demesi, Yûsuf’un savunmasını ayrıca doğrulamaktadır.
Tefsirlerde “âyât”ın kapsamına hangi işaretlerin girdiği konusunda ayrıntılı açıklamalar bulunabilir. Ancak ayetin temel mesajı açıktır: Kararı verenler, Yûsuf’un masumiyetini destekleyen ciddi işaretlerden habersiz değillerdi.
Yûsuf’un Masumiyeti Bilindiği Hâlde Neden Zindana Atılıyor
Kur’an bu ayette kararın bütün iç gerekçelerini ayrıntılı biçimde açıklamaz. Tefsirlerde aile itibarını korumak, söylentiyi susturmak, olayın toplumda yayılmasını engellemek veya Aziz’in eşinin baskısını yönetmek gibi çeşitli açıklamalar yapılmıştır. Bunlar bağlamla ilişkilendirilebilir; fakat ayet bunlardan birini açık ve tek sebep olarak belirtmez.Kesin olarak bildiğimiz şey şudur: Delilleri gördükten sonra Yûsuf’un hapsedilmesini uygun bulmuşlardır. Dolayısıyla masum bir insanın özgürlüğü, başka çıkar veya kaygıların gerisinde kalmıştır.
Bu durum bize güçlü bir ahlaki uyarı verir: İnsan bazen gerçeği bilmediği için değil, gerçeği kabul etmenin kendisine maliyet çıkaracağını düşündüğü için yanlış karar verebilir.
Bir Kurum Gerçeği Bildiği Hâlde Neden Yanlış Karar Verebilir
Çünkü kurumlar da insanlar tarafından yönetilir ve insanlar çıkar, korku, itibar, makam veya kriz yönetimi gibi kaygılarla hareket edebilirler. Bir organizasyon bazen “Doğru olan nedir?” sorusundan önce “Bize en az zarar verecek çözüm nedir?” sorusunu sorabilir.Bu ikisi her zaman aynı sonuca götürmez. Kurumun itibarını korumak adına masum bir kişiyi feda etmek, kısa vadede sorunu gizleyebilir fakat ahlaken yeni bir haksızlık üretir.
Yûsuf’un başına gelen olay, bu açıdan çağlar üstü bir uyarıdır: Kurumsal çıkar adaletin yerine geçtiğinde, masum insanlar sistemin maliyetini ödeyebilir.
“Bize Uygun Göründü” Anlamındaki “Bedâ Lehum” Ne İfade Eder
Ayetteki “bedâ lehum” ifadesi, bir şeyin onlar için ortaya çıkması, kendilerine öyle görünmesi veya o yönde karar vermeleri anlamına gelir. Yani olayın ardından Yûsuf’u hapsetmenin kendileri açısından uygun olacağı kanaatine varırlar.Burada dikkat çekici olan, kararlarının hakikatin kendisiyle değil kendi değerlendirmeleriyle ilgili olmasıdır. Gerçek değişmemiştir; Yûsuf hâlâ masumdur. Değişen, güç sahiplerinin olayı nasıl yönetmeye karar verdikleridir.
Bu, insan kararlarının hakikatle özdeş olmadığını hatırlatır. Bir kurulun, yöneticinin veya mahkemenin karar vermesi, kararın otomatik olarak ahlaki bakımdan doğru olduğu anlamına gelmez.
Hukuken veya Resmî Olarak Verilmiş Her Karar Ahlaken Doğru mudur
Hayır. Hukuk adaleti gerçekleştirmek için vardır; fakat insan eliyle oluşturulan hukuk sistemleri hata yapabilir, eksik bilgiyle karar verebilir veya güç ilişkilerinden etkilenebilir. Yûsuf kıssasında görülen durum bunun çok güçlü bir örneğidir.Yûsuf’un zindana gönderilmesi bir otorite kararıdır; fakat Kur’an’ın önceki ayetleri sayesinde onun suçsuz olduğunu biliyoruz. Dolayısıyla otoritenin yaptığı şey ile ahlaken doğru olan şey birbirinden ayrılabilir.
Bu, hukuku değersizleştirmek anlamına gelmez. Tam tersine hukuk sistemlerinin delil, bağımsızlık, savunma hakkı ve denetlenebilirlik gibi güvencelere neden ihtiyaç duyduğunu gösterir.
Bir İnsan Hapse Girdiyse Bu Onun Suçlu Olduğunu Gösterir mi
Hayır. Yûsuf bunun doğrudan örneğidir. Bir insanın hapse atılması, hakkında bir karar verilmiş olduğunu gösterir; fakat tek başına onun ahlaken veya fiilen suçlu olduğunu kanıtlamaz.Tarih boyunca yanlış mahkûmiyetler, siyasi tutuklamalar, eksik delil ve güç istismarı nedeniyle masum insanların özgürlüklerinin ellerinden alındığı örnekler olmuştur. Bu nedenle “Hapisteyse mutlaka bir şey yapmıştır” şeklindeki yaklaşım adil değildir.
Yûsuf kıssası bize insanı etiketlemeden önce olaya bakmayı öğretir. Ceza görmek suçluluğun, dünyada cezadan kurtulmak da masumiyetin mutlak kanıtı değildir.
Yûsuf’un Zindana Girmesi Allah’ın Onu Cezalandırdığı Anlamına mı Gelir
Kesinlikle hayır. Bir önceki ayette Allah’ın Yûsuf’un duasını kabul ettiği açıkça bildirilmiştir. Dolayısıyla hemen sonraki zindanı ilahî hoşnutsuzluğun işareti olarak yorumlamak kıssanın kendi akışına aykırıdır.Yûsuf günah işlediği için değil, tam tersine günaha boyun eğmediği için hapis sürecine sürüklenmektedir. Bu durum, dünyadaki sıkıntının Allah’ın kişiden razı olmadığının otomatik göstergesi olmadığını çok güçlü biçimde ortaya koyar.
İnsanların yaşadığı hastalık, yoksulluk, hapis, kayıp veya başka sıkıntıları hemen “Allah cezalandırıyor” şeklinde yorumlamak bu nedenle doğru değildir. Her olayın ilahî hikmetini vahiy olmadan bilemeyiz.
Yûsuf’un Duası Kabul Edilmişken Neden Yine de Zindana Giriyor
Çünkü Yûsuf’un 33. ayetteki duasının merkezi, kadınların baskısına teslim olmamak ve yanlış davranıştan korunmaktır. Allah 34. ayette bu duaya cevap verdiğini ve onların düzenini Yûsuf’tan uzaklaştırdığını bildirmiştir.Zindan ise farklı bir imtihandır. Böylece dua kabulünün her zaman bütün olumsuz şartların ortadan kalkması anlamına gelmediği daha da belirginleşir.
Yûsuf’un dış özgürlüğü bir süre kısıtlanacak ama ahlaki iradesi korunacaktır. Bu açıdan zindan onun duasının boşa çıktığını değil, duasının kabul edildiği hâlde hayatın başka bir sınavının devam ettiğini gösterir.
Zindan Yûsuf İçin Sonradan Hayırlı Sonuçlar Doğuracaksa Onu Hapse Atanlar Haklı mı Olur
Hayır. Bu çok önemli bir ayrımdır. Allah bir insanın uğradığı haksızlıktan daha sonra hayırlı sonuçlar çıkarabilir; fakat sonraki hayır, önceki zulmü doğru hâle getirmez.Yûsuf’un zindanda insanlarla tanışması, rüyaları yorumlaması ve ileride yönetim görevine giden sürecin buradan geçmesi, onu haksız yere hapse atanları ahlaken aklamaz. İlahi takdirin kötülükten iyilik çıkarabilmesi ile insanların kötülükten sorumlu olması aynı anda doğrudur.
Bu nedenle “Sonunda iyi oldu, demek ki yapılan haksızlık aslında gerekliydi” şeklinde düşünmek hatalıdır. Allah zulmün sonuçlarını hayra çevirebilir; zulüm yine zulümdür.
“Her Şeyde Bir Hayır Vardır” Sözü Bu Ayete Nasıl Uygulanmalıdır
Bu söz dikkatli kullanılmalıdır. Yûsuf’un hayatında büyük zorlukların ileride olumlu sonuçlara bağlandığını görebiliriz; çünkü kıssanın bütününü vahiy bize anlatmaktadır. Fakat başkasının acısına dışarıdan bakıp “Bunda kesin bir hayır var, üzülme” demek bazen onun yaşadığı haksızlığı küçümseyebilir.Daha sağlıklı ifade, Allah’ın insanın başına gelen kötülüklerden bile hayır çıkarabilecek kudrette olduğunu ummaktır. Ancak bizim her olayın özel hikmetini bildiğimizi iddia etmememiz gerekir.
Özellikle mağdura söylenecek söz, haksızlığı normalleştirmemelidir. Umut vermek başka, zulmü romantikleştirmek başkadır.
Bir Masumu “Ortalık Sakinleşsin” Diye Feda Etmek Meşru Olabilir mi
Hayır. Toplumsal huzur, aile itibarı veya kurumun görünüşteki düzeni masum bir insanın hakkını çiğneyerek korunmamalıdır. Gerçek huzur, adaletin bastırılmasıyla değil adaletin sağlanmasıyla mümkün olur.Bazen güçlü çevreler bir skandalın büyümemesi için en zayıf kişiyi sorunun kaynağı gibi uzaklaştırmayı tercih edebilir. Bu, kısa vadede dışarıdan sakinlik sağlayabilir; fakat ahlaki açıdan sorun çözülmemiş, yalnızca mağdur yer değiştirmiş olur.
Yûsuf’un zindana gönderilmesi bu açıdan güçlü bir uyarıdır: Sessizlik her zaman çözüm değildir; bazen sessizliğin bedelini masum öder.
Kurum İtibarı Adaletten Önce Gelirse Ne Olur
Kurum kendi adını korumayı hakikatin önüne koyduğunda, yanlış yapan kişiden çok yanlışın görünür hâle gelmesini problem olarak görmeye başlayabilir. Bu durumda mağdur, kuruma zarar veren kişi gibi algılanabilir.Oysa gerçek sorun haksızlığın ortaya çıkması değil, haksızlığın kendisidir. Bir kurumun saygınlığı, yanlışın hiç duyulmamasına değil, yanlış ortaya çıktığında adil davranabilmesine bağlı olmalıdır.
Yûsuf kıssası bu nedenle ailelerden şirketlere, okullardan kamu kurumlarına kadar çok geniş bir ahlaki ilke sunar: İtibar için adaleti feda etme; adalet gerçek itibarı oluşturur.
Delilleri Görüp Yine de Yanlış Karar Vermek Neden Daha Ağır Bir Sorundur
Bilmeden yapılan hatayla, yeterli işaretleri gördükten sonra bilinçli biçimde yanlış yöne gitmek aynı değildir. Ayetin özellikle “delilleri gördükten sonra” demesi bu nedenle dikkat çekicidir.Burada sorun yalnız bilgi eksikliği değildir. İnsanların önünde Yûsuf’un doğruluğunu destekleyen veriler bulunmasına rağmen başka bir çıkarın ağır bastığı anlaşılmaktadır. Hakikat bilinmekte fakat karar hakikate göre verilmemektedir.
Bu durum insanın kendi hayatında da olabilir. Bazen neyin doğru olduğunu biliriz ama çıkarımıza uymadığı için farklı davranırız. Böyle anlarda ahlaki sorun cehaletten çok irade sorunu hâline gelir.
Delil Varken Bile Önyargı ve Çıkar Gerçeği Bastırabilir mi
Evet. İnsan zihni yalnız bilgiyi toplamaktan ibaret değildir; çıkar, korku, sosyal baskı ve mevcut düzeni koruma isteği değerlendirmeyi etkileyebilir. Bu nedenle delilin varlığı tek başına adalet garantisi değildir; delile dürüstçe yaklaşacak bir irade de gerekir.Yûsuf’un masumiyetini destekleyen bulgular görülmüştür ama karar yine zindan yönündedir. Bu durum, “Gerçek ortaya çıkarsa sorun kendiliğinden çözülür” düşüncesinin her zaman doğru olmadığını gösterir.
Hakikatin etkili olabilmesi için onu uygulayacak ahlaki cesarete de ihtiyaç vardır. Bilmek yetmez; bildiğinin gereğini yapmak gerekir.
“Bir Süre” Anlamındaki “Hattâ Hîn” Ne Kadar Zamandır
Ayette “hattâ hîn”, yani “bir zamana kadar / bir süreliğine” denilir. Burada kesin süre belirtilmez. Dolayısıyla yalnız bu ayete dayanarak “Kesin şu kadar yıl hapse atılmasına karar verildi” denilemez.Kıssanın ilerleyen kısmında Yûsuf’un zindanda yıllarca kaldığını gösteren ifadeler gelecektir; ancak 35. ayetin kendisi başlangıç kararının zamanını rakamsal biçimde belirlemez.
Bu da Kur’an’ın anlatım yöntemini gösterir. Metnin vermediği rakamları kesinleştirmek yerine ayet hangi ayrıntıyı önemli görüyorsa orada durmak daha sağlıklıdır. Buradaki önemli nokta sürenin sayısı değil, masum bir insanın bir dönem özgürlüğünden mahrum bırakılmasıdır.
Zindan Yûsuf’un Kimliğini ve Değerini Azaltıyor mu
Hayır. Yûsuf saray ortamından zindana geçebilir ama ahlaki değeri bulunduğu mekânla değişmez. Daha önce kuyuya atılması onu değersiz yapmadığı gibi, şimdi zindana girmesi de onu değersizleştirmez.İnsan toplumdaki statüsünü, makamını veya özgürlüğünü kaybedebilir; fakat bunlar insan onurunun tamamı değildir. Yûsuf’un kıssası, dış koşulların insanın gerçek değerini belirleyemediğini tekrar tekrar gösterir.
Bu nedenle bir insanı mesleğine, servetine veya başına gelen hukuki sürece göre bütünüyle tanımlamak yanlıştır. İnsan değeri statüden daha derindir.
Yûsuf Suresi 34 ve 35 Birlikte Nasıl Okunmalıdır
Yûsuf 34’te Allah’ın onun duasını kabul ettiği ve kadınların düzenini ondan uzaklaştırdığı bildirilmişti. Yûsuf 35’te ise insanların, masumiyet işaretlerini görmelerine rağmen onu zindana gönderme kararı aldıklarını görüyoruz. Bu iki ayeti birlikte okumak çok önemli bir denge kurar: İlahî koruma, dünyada hiç haksızlık yaşamamak anlamına gelmez.Yûsuf ahlaki bakımdan korunmuştur ama insan kaynaklı bir adaletsizliğe maruz kalmaktadır. Allah’ın onu koruması, insanların özgür iradeyle yaptıkları yanlışları otomatik olarak ortadan kaldırmaz; fakat kıssanın devamı Allah’ın Yûsuf’u bu haksızlığın içinde de yalnız bırakmadığını gösterecektir.
Bir sonraki ayet olan Yûsuf Suresi 36. ayette, Yûsuf’la birlikte iki genç adamın daha zindana girdiğini göreceğiz. İkisi de rüya görecek ve Yûsuf’a “Bize bunun yorumunu bildir; çünkü biz seni iyilik yapanlardan görüyoruz” diyeceklerdir. Böylece kıssa yeni bir aşamaya geçecek; zindanda bile iyilik, güvenilirlik, rüya yorumunun sınırları ve insanın kendi sıkıntısı içindeyken başkalarına fayda sağlayabilmesi konuları gündeme gelecektir.
Sonuç: Yûsuf Suresi 35. Ayetin Ana Mesajı Nedir
Yûsuf Suresi 35. ayet kısa bir cümleyle çok büyük bir adalet sorununu görünür hâle getirir: Gerçeğin işaretleri görülmüştür, fakat masum insan yine de hapse gönderilir. Bu, kıssada şimdiye kadar yaşananların doğal bir devamıdır. Yûsuf kadının teklifini reddetmiş, kapıya kaçmış, gömleği arkadan yırtılmış, fiziksel delil onun anlatısını doğrulamış ve kadın daha sonra bizzat kendisinin Yûsuf’a yöneldiğini kabul etmiştir. Buna rağmen iktidarı elinde tutan çevre, Yûsuf’un özgürlüğünü korumak yerine onu bir süre zindana koymayı tercih eder. Sorun artık hakikati bilmemek değil, bilinen hakikatin gereğini yapmamaktır.Ayetin en güçlü derslerinden biri, otorite ile hakikati birbirine eşitlememektir. Bir kararın sarayda, mahkemede, yönetim kurulunda veya başka bir resmî makamda verilmesi ona otomatik ahlaki doğruluk kazandırmaz. İnsan kurumları önemlidir ve toplumsal düzen için gereklidir; fakat insanlardan oluşan her sistem gibi hata yapabilir, çıkar çatışmasına düşebilir veya güçlü olanın etkisi altında kalabilir. Bu nedenle adalet yalnız karar verecek bir otoriteye değil, otoriteyi sınırlayacak ilkelere ve delile sadakate de ihtiyaç duyar.
Ayet aynı zamanda “Masumiyet ortaya çıkınca her şey düzelir” şeklindeki iyimser ama her zaman gerçekçi olmayan düşünceyi de düzeltir. Gerçeğin bilinmesi çok önemlidir; fakat kimi zaman insanlar gerçeği bilse bile itibar, çıkar veya düzen kaygısı nedeniyle onun gereğini yapmayabilir. Böyle durumlarda hakikatin yanında durmak yalnız bilgi değil, ahlaki cesaret gerektirir. Yûsuf’un masumiyetini görmek kolaylaşmıştır; zor olan, bu gerçeğin bedelini göze alarak ona göre davranmaktır.
Bir başka önemli mesaj, dünyevî sonucun ilahî hüküm olmadığını anlamaktır. Yûsuf duası kabul edilmiş bir peygamberdir ve yine de zindana gönderilmektedir. Bu nedenle bir insanın başına sıkıntı gelmesi, Allah’ın ondan razı olmadığına dair otomatik bir delil değildir. Aynı şekilde güçlü, zengin veya özgür yaşayan bir insanın durumu da Allah’ın bütün davranışlarından razı olduğunun kanıtı sayılamaz. Dünya hayatındaki rahatlık ve sıkıntı, ilahî değer ölçüsüne mekanik biçimde çevrilemez.
Yûsuf’un zindanı ayrıca ilahî takdir ile insan sorumluluğu arasındaki önemli dengeyi gösterir. Kıssanın ilerleyen bölümünde bu zindanın Yûsuf’un hayatında yeni kapılar açtığını ve daha büyük bir göreve giden sürecin parçası olduğunu göreceğiz. Fakat bu, onu haksız yere hapse atanların davranışını aklamaz. Allah insanların yaptığı haksızlıktan hayır çıkarabilir; fakat hayırlı sonuç haksızlığı haklı yapmaz. Bu ayrım korunmadığında mağdura yapılan zulüm kolayca romantikleştirilebilir.
Ayet, kurumların ve ailelerin itibar anlayışı konusunda da güçlü bir sorgulama getirir. Bir yapı kendi görüntüsünü korumak için en zayıf kişiyi uzaklaştırıyorsa görünürdeki huzuru sağlayabilir; fakat içeride adaletsizlik devam eder. Gerçek itibar, yanlışı gizleyebilmek değil, yanlışla dürüstçe yüzleşebilmek ve mağdurun hakkını koruyabilmektir. Aksi hâlde kurumun itibarı korunurken insanın onuru feda edilmiş olur.
Yûsuf’un yaşadığı süreç bize aynı zamanda suçluluk ile cezalandırılmayı birbirine karıştırmamayı öğretir. Bir insanın mahkûm edilmesi veya cezalandırılması onun gerçekten suçlu olduğunu gösterebilir, fakat insan sistemlerinin yanılabilirliği nedeniyle bu sonuç hiçbir zaman metafizik bir kesinlik değildir. Yûsuf, mahpus olmasına rağmen masumdur. Bu yüzden insanlara yalnız başlarına gelen cezalar üzerinden ahlaki kimlik biçmemek gerekir.
Ayetin başka bir önemli boyutu, delil karşısında dürüst olmanın yetmediği; delilin gereğini yapmanın da gerekli olduğudur. İnsan hakikati kabul ettiğini söyleyip çıkarına ters düştüğünde onu uygulamıyorsa hakikat bilgisi ahlaki davranışa dönüşmemiş demektir. Bilgi ile karakter arasındaki fark burada açıkça görülür: Adalet, yalnız gerçeği görmek değil, gerçeğin maliyeti olduğunda bile onun yanında durabilmektir.
Yûsuf’un zindana girmesi acının veya haksızlığın kutsallaştırılması için de kullanılmamalıdır. Hiçbir mağdura “Yûsuf da hapse girdi, sen de haksızlığa sessizce katlan” denilemez. Yûsuf’un kıssası haksızlığı övmüyor; tam tersine masum bir insanın haksız biçimde özgürlüğünden mahrum bırakılmasını gözümüzün önüne seriyor. Sabır, adaletsizliği doğru kabul etmek değildir. İnsan hakkını arayabilir, hukuki yolları kullanabilir ve yine sabırlı olabilir.
Yûsuf Suresi 35. ayetin bütün mesajını şu şekilde özetleyebiliriz: Delili gördüğün hâlde çıkarın için gerçeği bastırma. Resmî kararın her zaman ahlaki doğruluk olduğunu sanma. Bir insanın ceza görmesini onun mutlaka suçlu olduğunun kanıtı sayma. Kurum veya aile itibarını masumun hakkının önüne koyma. Allah’ın bir haksızlıktan daha sonra hayır çıkarmasını, haksızlığı yapan kişinin mazereti hâline getirme. Ve hakikati bilmenin tek başına yetmediğini unutma; gerçek adalet, bildiğin doğruyu bedeli olduğunda da uygulayabilmektir.
Bir sonraki ayet olan Yûsuf Suresi 36. ayette, Yûsuf’un zindan hayatının yeni bir yönü başlayacaktır. Onunla birlikte zindana giren iki gençten biri rüyasında şaraplık üzüm sıktığını, diğeri ise başının üzerinde kuşların yediği ekmek taşıdığını görecektir. İkisi Yûsuf’a “Bize bunun yorumunu bildir; çünkü biz seni muhsinlerden görüyoruz” diyeceklerdir. Bu ayet özellikle rüyaların dinî konumu, her rüyanın mesaj olmadığı, rüya yorumunun falcılıkla karıştırılmaması ve Yûsuf’un zindanda bile davranışlarıyla güven kazanması bakımından dikkatle ele alınmalıdır.
Ve belki Yûsuf Suresi 35. ayetin bugün bize yönelttiği en güçlü soru şudur: Gerçek kendi çıkarımızla çatıştığında hâlâ gerçeğin tarafında kalabiliyor muyuz? Bir kurumun veya sevdiğimiz kişinin itibarı zarar görecek diye masum bir insanın hakkını ikinci plana atıyor muyuz? Ve elimizdeki delil ilk kanaatimizi çürüttüğünde, yalnız gerçeği gördüğümüzü söylemekle yetinmeyip kararımızı da gerçeğe göre değiştirecek kadar adil olabiliyor muyuz?
