Tevbe Suresi 58. Ayette “İçlerinden Sadakaların Dağıtımı Konusunda Seni Ayıplayanlar Vardır; Kendilerine Verilirse Hoşnut Olurlar, Verilmezse Öfkelenirler” İfadesi Ne Anlama Gelir 
⠀
Tevbe Suresi 58. Ayet Ne Söylüyor
Ayetin anlamı genel olarak şöyledir:“Onlardan bazıları sadakaların dağıtımı konusunda seni ayıplar ve eleştirir. Eğer kendilerine ondan verilirse hoşnut olurlar; kendilerine verilmezse hemen öfkelenirler.”
Bu ayet, önceki bölümlerde anlatılan münafık karakterin başka bir özelliğini ortaya koymaktadır:
Kendi çıkarını adalet ölçüsüne dönüştürmek.
Kendisine pay verilirse problem yoktur.
Verilmezse dağıtım birdenbire eleştiri konusu hâline gelir.
Kur’an burada eleştirinin varlığından çok, eleştiriyi yöneten çıkarcı motivasyona dikkat çekmektedir.
Ayette Geçen “Sadakalar” Nedir
Buradaki “sadakât” ifadesi özellikle zekât ve kamu niteliğindeki mali yardımlarla ilişkilidir.Yani sadece bir kişinin başka bir kişiye gönüllü olarak verdiği küçük bir yardım düşünülmemelidir.
Müslüman toplumda toplanan malların:
ihtiyaç sahiplerine,
hak sahiplerine
ve belirlenen alanlara
dağıtılması söz konusudur.
Nitekim birkaç ayet sonra, Tevbe Suresi 60. ayette zekâtın kimlere verileceği ayrıntılı biçimde açıklanacaktır.
“Seni Ayıplarlar” İfadesi Ne Anlama Gelir
Ayette kullanılan “yelmezuke” ifadesi:ayıplamak,
kusur aramak,
dil uzatmak,
itham etmek
ve küçümseyici biçimde eleştirmek
anlamları taşır.
Dolayısıyla burada sıradan bir:
“Bu dağıtımın kriteri nedir?”
sorusu anlatılmamaktadır.
Daha sert ve suçlayıcı bir tavır söz konusudur.
Eleştiri ile itibarsızlaştırma aynı şey değildir.
Bu Kişiler Hz. Muhammed’i Ne Konuda Eleştiriyordu
Temel mesele malların dağıtımıdır.Bazı insanlar dağıtım sonucunda kendilerine bekledikleri miktarda pay düşmediğinde Hz. Muhammed’in kararını eleştiriyorlardı.
Tefsirlerde bu ayet çeşitli olay ve kişilerle ilişkilendirilmiştir.
Bazı rivayetlerde dağıtım konusunda Hz. Muhammed’e adaletsizlik imasında bulunan kimselerden söz edilir.
Ancak bütün tarihsel ayrıntıları tek ve kesin bir olaya indirgemek yerine ayetin açık mesajına odaklanmak daha güvenlidir:
Kendisine verilince memnun, verilmeyince öfkeli olan çıkar merkezli bir tutum eleştirilmektedir.
Ayet Her Eleştireni Münafık mı İlan Ediyor
Hayır.Bu ayetten böyle bir sonuç çıkarmak çok ciddi bir hata olur.
Bir yöneticinin:
mali kararları,
kamu harcamaları,
yardım dağıtımı
ve kaynak kullanımı
elbette sorgulanabilir.
Bir insan:
“Bu kaynak neden buraya verildi?”
“Dağıtım kriteri nedir?”
“Gerçekten hak sahibine ulaştı mı?”
diye sorabilir.
Bunlar tek başına nifak değildir.
Adil denetim ile çıkar için saldırmak birbirinden ayrılmalıdır.
O Hâlde Ayette Eleştirilen Şey Tam Olarak Nedir
Ayet eleştirinin kaynağına dikkat çeker:“Kendilerine verilirse razı olurlar; verilmezse öfkelenirler.”
Bu çok önemli bir ölçüdür.
Eğer insanın adalet değerlendirmesi tamamen kendi payına bağlıysa:
bana verdi → adil,
bana vermedi → zalim,
beni görevlendirdi → iyi yönetici,
beni görevlendirmedi → kötü yönetici
gibi bir zihniyet oluşabilir.
Kur’an işte bu kişisel menfaati evrensel ölçü gibi sunma problemine dikkat çeker.
Bir Kararın Bize Fayda Sağlaması Onu Adil Yapar mı
Hayır.Bir karar bize çok büyük kazanç sağlayabilir ve yine de adaletsiz olabilir.
Aynı şekilde bir karar bize hiçbir şey kazandırmayabilir ama son derece adil olabilir.
Adaletin ölçüsü:
“Ben ne aldım?”
değildir.
Asıl sorular şunlardır:
Kim hak sahibiydi?
Hangi kurala göre dağıtıldı?
İhtiyaç neydi?
Aynı ölçü herkese uygulandı mı?
Adalet kişisel kazançtan daha büyük bir ilkedir.
İnsan Neden Kendisine Verilmeyince Daha Kolay Öfkelenir
Çünkü insan doğal olarak kendi ihtiyacını ve beklentisini daha yoğun hisseder.Başkasının ihtiyacını uzaktan görür.
Kendi ihtiyacını ise içeriden yaşar.
Bu nedenle:
“Ben hak ediyorum.”
düşüncesi çok güçlü olabilir.
Fakat insan bazen diğer insanların durumunu bilmeden kendi payını en önemli mesele hâline getirebilir.
Tevbe 58 insanı şu soruya davet eder:
Ben gerçekten adalet mi istiyorum, yoksa benim lehime sonuç mu istiyorum?
Her Pay Alamayan Kişinin Öfkesi Yanlış mıdır
Hayır.Gerçekten hakkı yenmiş bir insanın öfkelenmesi anlaşılabilir ve bazen haklıdır.
Bir kişinin:
zekât hakkı olduğu hâlde dışlanması,
ayrımcılığa uğraması,
rüşvet veya kayırmacılık nedeniyle hakkının başkasına verilmesi
durumunda itiraz etmesi doğaldır.
Tevbe 58:
“Dağıtımdan memnun değilsen sus.”
dememektedir.
Buradaki sorun, adalet ölçüsünün yalnızca kişisel çıkarla değişmesidir.
Kamu Malı Dağıtılırken En Önemli Ölçü Nedir
Kamu niteliğindeki kaynaklarda temel ilke emanet ve adalettir.Kaynak:
yakınlara,
dostlara,
güçlü kişilere
veya sesini en fazla çıkarana
göre dağıtılamaz.
Hak sahipliği ve belirlenen kriterler esas alınmalıdır.
İslam'ın mali ahlakında kamu kaynağı, yöneticinin kişisel malı değildir.
Dağıtım yetkisi sahiplik değil, emanettir.
Bu nedenle yöneten kişi de hesap verebilir olmalıdır.
Ayet Kayırmacılık Hakkında Bize Ne Öğretebilir
Ayet doğrudan kayırmacılık kavramını anlatmasa da önemli bir ilke verir.İnsan:
kendisine ayrıcalık verildiğinde sistemi övebilir.
Ayrıcalığı sona erdiğinde sistemi kötüleyebilir.
Bu durum:
akraba kayırmada,
işe alımlarda,
ihalelerde,
yardım dağıtımlarında
ve görev paylaşımında
görülebilir.
Gerçek adalet şudur:
Kural, bana uygulanınca da başkasına uygulanınca da aynı ölçüde savunulabiliyor mu?
“Bana Verilirse İyi, Verilmezse Kötü” Psikolojisi Günlük Hayatta Nasıl Görülür
Bu yalnızca para dağıtımında ortaya çıkmaz.Bir insan:
terfi alırsa patron çok iyi,
terfi alamazsa patron beceriksiz;
takıma seçilirse sistem adil,
seçilmezse sistem bozuk;
miras kendisine çok düşerse paylaşım doğru,
az düşerse herkes kötü
diyebilir.
Bazen eleştirinin arkasında gerçek adaletsizlik vardır.
Ama bazen de adalet dili, incinmiş çıkarın dili hâline gelir.
İnsan önce bunu kendi içinde sorgulamalıdır.
Bu Ayet Hz. Muhammed’in Mali Kararlarının Eleştirilemez Olduğunu mu Gösterir
Ayetin bağlamında Hz. Muhammed’in dağıtımına yönelik çıkar temelli ve haksız bir itham eleştirilmektedir.Ancak buradan bugünkü yöneticilerin:
“Beni eleştiren Tevbe 58’deki münafık gibidir.”
sonucunu çıkarması doğru olmaz.
Çünkü Hz. Muhammed'in durumu vahiy bağlamında değerlendirilmiştir.
Bugünün yöneticisi ise:
hata yapabilir,
yanlış hesaplayabilir,
adaletsiz davranabilir,
denetlenmeye ihtiyaç duyabilir.
Tevbe 58 yöneticiyi hesap vermekten kurtaran bir kalkan değildir.
Dinî Bir Ayet Yönetici Eleştirisini Susturmak İçin Kullanılabilir mi
Kullanılması doğru değildir.Bir yönetici:
“Beni eleştiren çıkarcıdır.”
diyerek bütün eleştirileri reddederse adalet sağlanamaz.
Ayetin amacı eleştiriyi yasaklamak değil, çıkarcılığı teşhis etmektir.
Hatta kamu kaynağının adil kullanılmasını sorgulamak, toplum açısından önemli bir sorumluluk olabilir.
Sağlıklı yaklaşım şudur:
Eleştiren kişi delil sunmalı.
Yönetici de gerekçesini açıklayabilmelidir.
Adalet, sorudan korkmaz.
Memnuniyetimizi Yalnızca Aldığımız Pay mı Belirlemeli
Kur’an'ın öğrettiği ahlak bunun ötesine geçmeye çalışır.Bazen başkasının ihtiyacı bizden daha büyük olabilir.
Bir yardım kaynağı sınırlıdır.
On kişi ihtiyaç sahibidir.
Ama yalnızca beş kişiye yetebilir.
İnsan:
“Bana verilmedi.”
diye kırılabilir.
Bu insani bir duygudur.
Fakat diğer kişinin daha fazla ihtiyacı olduğunu gördüğünde:
“Ben almadım ama doğru kişiye ulaştı.”
diyebilmek ahlaki olgunluktur.
Ayetteki Problem Hasetle de İlgili midir
Dolaylı biçimde bağlantı kurulabilir.İnsan kendisi alamadığında başkasına verilmesinden de rahatsız olabilir.
Bu durumda mesele artık sadece:
“Benim ihtiyacım vardı.”
değildir.
“O neden aldı?”
sorusuna dönüşür.
Burada haset, rekabet ve hak sahipliği duygusu birbirine karışabilir.
İnsan kendi kalbini şu açıdan sorgulayabilir:
Ben gerçekten ihtiyacımı mı anlatıyorum?
Yoksa başkasının sahip olmasına mı tahammül edemiyorum?
Tevbe 57 ile Tevbe 58 Nasıl Birbirini Tamamlıyor
Tevbe 57’de bu kişilerin bir sığınak bulsalar hızla oraya kaçacakları anlatılmıştı.Yani aidiyetlerinin korkuya bağlı olduğu gösterilmişti.
Tevbe 58’de ise başka bir motivasyon ortaya çıkıyor:
menfaat.
Böylece iki ayette insan davranışını yöneten iki güçlü unsur görüyoruz:
korku
ve
çıkar.
Birinde:
“Güvende kalmak için burada duruyorum.”
Diğerinde:
“Bana pay verilirse memnunum.”
Bu, gerçek iman ve ilke merkezli bağlılığın tam tersidir.
Ayetin Bugünkü İnsana En Güçlü Mesajı Nedir
Bugün de insanın bir kuruma, lidere veya sisteme yaklaşımı bazen aldığı menfaate göre değişebilir.İhale aldıysa sistem iyidir.
Görev verildiyse yönetim başarılıdır.
Kendisine yardım çıktıysa dağıtım adildir.
Menfaat kesilince birden:
her şey yanlış,
herkes beceriksiz,
bütün sistem adaletsiz
olabilir.
Bazen gerçekten de adaletsizlik vardır.
Ama Tevbe 58 bize önce şu dürüst soruyu sordurur:
Benim ölçüm gerçekten değişmedi mi, yoksa sadece payım mı değişti?
Sonuç: Tevbe Suresi 58. Ayetin Ana Mesajı Nedir
Tevbe Suresi 58. ayet, çıkar ile adalet arasındaki farkı son derece çarpıcı biçimde ortaya koymaktadır.Bazı kişiler Hz. Muhammed’in sadaka ve zekât dağıtımını eleştiriyordu.
Kur’an ise onların davranışında dikkat çekici bir ölçü gösterir:
“Kendilerine verilirse razı olurlar.”
Ama:
“Verilmezse hemen öfkelenirler.”
Burada mesele sadece para değildir.
Daha büyük bir ahlaki problem vardır:
Kendi çıkarını hakikatin ölçüsü hâline getirmek.
Bir insan için sistem:
ona kazandırdığı sürece adil,
kaybettirdiğinde adaletsiz
hâle geliyorsa kendi ölçüsünü yeniden değerlendirmesi gerekir.
Gerçek adalet bazen bizim lehimize sonuçlanır.
Bazen başkasının lehine.
Bazen hiç pay alamayız.
Ama ölçü aynı kalmalıdır.
Bu nedenle insanın kendisine sorabileceği çok güçlü bir soru vardır:
Aynı karar başkasına uygulansaydı yine aynı şeyi savunur muydum?
Eğer bana ayrıcalık verildiğinde sessiz kalıyor, aynı ayrıcalık başkasına verildiğinde adalet nutku atıyorsam sorun yalnızca sistemde olmayabilir.
Ancak bu ayetin başka bir yanlış kullanımından da kaçınmak gerekir.
Tevbe 58:
“Yöneticilerin para dağıtımını eleştirmeyin.”
dememektedir.
Tam tersine kamu malı ciddi bir emanettir ve adil biçimde kullanılmalıdır.
Bir vatandaş:
“Kaynaklar nereye gidiyor?”
“Kimlere veriliyor?”
“Hangi kritere göre dağıtılıyor?”
diye sorabilir.
Bu sorular nifak değildir.
Şeffaflık istemek ile şahsi menfaat için saldırmak birbirinden farklıdır.
Bu yüzden ayet yalnızca yönetime itiraz eden kişiye değil, yöneticilere de dolaylı olarak büyük bir sorumluluk hatırlatır:
Kaynak dağıtıyorsanız emaneti adaletle dağıtın.
Ve topluma da şunu söyler:
Payınıza düşen miktarı adaletin tek ölçüsü hâline getirmeyin.
Tevbe 58’in insan psikolojisine dokunan yönü belki de en güçlü tarafıdır.
Çünkü insanın çıkarı tehdit edildiğinde tarafsızlığını koruması zordur.
Kendimize karşı dürüst olmak tam da burada başlar.
Ben gerçekten hakkı mı savunuyorum?
Yoksa hakkı, benim hakkım olduğunda mı savunuyorum?
Tevbe 58 bize belki de şu soruyu yöneltmektedir:
Bir karar bize kazandırdığında onu alkışlayıp aynı ölçü bize kazandırmadığında öfkeleniyorsak, gerçekten adaleti mi savunuyoruz, yoksa kendi payımıza “adalet” adını mı veriyoruz?
