Tevbe Suresi 103. Ayette “Onların Mallarından Kendilerini Temizleyeceğin ve Arındıracağın Bir Sadaka Al; Onlara Dua Et, Çünkü Senin Duan Onlar İçin Bir Huzurdur” İfadesi Ne Anlama Gelir 
⠀
Tevbe Suresi 103. Ayet Ne Söylüyor
Ayetin anlamı genel olarak şöyledir:“Onların mallarından, kendilerini onunla temizleyip arındıracağın bir sadaka al ve onlar için dua et. Çünkü senin duan onlar için bir huzur ve güven kaynağıdır. Allah hakkıyla işitendir, bilendir.”
Bu ayet, hemen önceki Tevbe 102’de:
günahlarını itiraf eden, iyi amelle kötü ameli birbirine karıştıran ve tövbeye yönelen
insanların ardından gelmektedir.
Böylece tövbenin yalnızca sözde kalmadığını gösteren yeni bir boyut ortaya çıkar:
Maldan vermek, arınmak ve yeniden doğru bir hayat kurmak.
Tevbe 102 ile Tevbe 103 Arasında Nasıl Bir Bağ Vardır
Tevbe 102’de bazı insanlar:“Yanlış yaptık.”
diyebilmişlerdi.
Günahlarını inkâr etmemişlerdi.
Tevbe 103’te ise artık dönüşün davranışa yansıyan yönü görülür.
Bu çok önemli bir sıralamadır:
Önce:
hata kabul edilir.
Sonra:
tövbe edilir.
Ardından:
hayatın somut alanlarında değişim başlar.
Kur’an böylece tövbeyi sadece duygusal pişmanlık olarak bırakmaz.
Samimi tövbe insanın hayatına dokunur.
“Onların Mallarından Sadaka Al” Ne Anlama Gelir
Ayette:“Huz min emvâlihim sadakaten...”
denilir.
Yani:
“Onların mallarından bir sadaka al.”
Buradaki “sadaka” kelimesi tefsir ve fıkıh geleneğinde özellikle zekâtla ilişkilendirilmiştir.
Ayet, zekâtın toplum adına yetkili otorite tarafından toplanabileceğinin önemli dayanaklarından biri olarak görülmüştür.
Bununla birlikte ayetin Tevbe 102’deki tövbe eden kişilerle bağlantısı sebebiyle, onların mallarından yaptıkları arınma ve tövbe amaçlı mali katkılarla ilgili rivayetler de bulunmaktadır.
Ayrıntılarda tefsirlerde farklı açıklamalar vardır.
Buradaki Sadaka Kesin Olarak Zekât mıdır
Birçok müfessir ve fakih buradaki “sadaka”yı farz zekât bağlamında değerlendirmiştir.Nitekim Tevbe Suresi 60. ayette de:
“sadakalar”
ifadesi zekâtın sekiz harcama sınıfıyla birlikte kullanılmıştı.
Ancak ayetin hemen önceki tövbe bağlamı nedeniyle, bazı açıklamalarda bu kişilerin ayrıca mallarından bir bölümünü vermeleriyle ilgili tarihî rivayetlere de yer verilir.
Bu nedenle en güvenli ifade şudur:
Ayet zekât ve mali arınma ilkesini güçlü biçimde içerir; özel tarihsel olayın ayrıntıları konusunda ise farklı rivayetler vardır.
Peygamber’in “Alması” Ne Anlama Gelir
Burada Hz. Muhammed yalnızca bireysel bir din öğreticisi olarak değil, aynı zamanda Medine toplumunun yöneticisi olarak muhataptır.Bu nedenle:
“Mallarından sadaka al.”
emri, İslam toplumunda zekâtın yalnızca bireyin tamamen kişisel tercihine bırakılmış bir yardım olmadığını da düşündürür.
Zekât:
bir ibadettir,
ama aynı zamanda toplumsal bir mali sorumluluktur.
Bu yüzden tarih boyunca Müslüman toplumlarda zekâtın kamu otoritesi tarafından toplanması meselesi önemli bir fıkıh konusu olmuştur.
Bu Ayet Herhangi Bir İnsana Başkasının Malını Alma Yetkisi Verir mi
Hayır.Bu çok önemli bir sınırdır.
Ayet doğrudan Hz. Muhammed’e, belirli bir toplumsal ve hukuki otorite bağlamında hitap etmektedir.
Buradan:
“Ben din adına senden mal alabilirim.”
şeklinde bireysel bir yetki çıkarılamaz.
Hiçbir kişi:
dinî otorite iddiasıyla,
kişisel yorumuyla
veya zor kullanarak
başkasının malına el koyma hakkı kazanmaz.
Zekât başka, keyfî mal alma başka şeydir.
“Onları Temizleyeceğin” İfadesi Ne Anlama Gelir
Ayette:“tutahhiruhum”
ifadesi bulunur.
Temizlenmek burada esas olarak manevi ve ahlaki arınmayı ifade eder.
İnsan mala aşırı bağlanabilir.
Cimrilik geliştirebilir.
Sahip olduğu şeyi yalnızca kendisinin hakkı sanabilir.
Zekât ve sadaka bu ilişkiyi dönüştürebilir.
İnsan verirken:
“Bu malın üzerinde yalnızca benim hakkım yok.”
bilincine ulaşabilir.
Dolayısıyla maldan verilen pay yalnızca yoksula yardım etmez; vereni de eğitir.
Zekât İnsanı Hangi Şeylerden Temizleyebilir
Zekât ve samimi infak özellikle:cimrilik,
aşırı mal tutkusu,
bencillik,
duyarsızlık
ve:
serveti mutlak sahiplik sanma
eğilimlerine karşı ahlaki bir eğitim olabilir.
İnsan kazandığı her şeyi:
“Tamamen benim.”
diye düşündüğünde başkasının ihtiyacını görmezden gelebilir.
Zekât ise insana şunu hatırlatır:
Sahip olmak, bütün hakkın yalnızca sende olduğu anlamına gelmez.
“Arındıracağın ve Geliştireceğin” İfadesindeki “Tezkiye” Ne Demektir
Ayette:“ve tuzekkîhim bihâ”
ifadesi vardır.
“Tezkiye” kelimesi hem:
arınma
hem de:
gelişme, güzelleşme, bereketlenme
anlamlarını taşır.
Yani zekât yalnızca bir şeyi insandan çıkarmaz.
Aynı zamanda insanın içinde başka bir şeyi büyütebilir.
Cömertliği...
Şükrü...
Merhameti...
Sorumluluk bilincini...
Maldan eksilen miktarın karşılığında karakterde bir büyüme gerçekleşebilir.
Sadaka Vermek Bütün Günahları Otomatik Olarak Temizler mi
Hayır.Bu ayeti:
“Para ver, bütün günahların silinsin.”
şeklinde anlamak ciddi bir hata olur.
Bir insan:
başkasının malını çalıp sonra sadaka vererek,
zulmedip ardından bağış yaparak,
kul hakkını ödemeden hayır dağıtarak
sorumluluğundan otomatik olarak kurtulmaz.
Gerçek tövbe varsa:
haksızlık bırakılmalı,
mümkünse zarar giderilmeli,
kul hakkı iade edilmeli
ve davranış değiştirilmelidir.
Sadaka adaletin yerine geçmez.
İnsan Haram Paradan Sadaka Vererek Temizlenebilir mi
Bir insanın başkasından haksız biçimde aldığı mal üzerinde gerçek hak sahibinin hakkı devam eder.Örneğin çalınmış bir parayı:
“Bir kısmını fakirlere vereyim, temizlensin.”
mantığıyla meşrulaştırmak doğru değildir.
Öncelik:
hakkı sahibine iade etmektir.
Dolayısıyla Tevbe 103’teki “temizlenme”, haksız kazancı sadaka yoluyla aklama yöntemi değildir.
İbadet, hukuksuzluğu helal hâle getirmez.
Zekât Neden Yalnızca Fakire Yardım Etmekten Daha Büyük Bir Kavramdır
Çünkü zekâtın iki yönü vardır.Birincisi:
toplumsal yön.
Mal ihtiyaç sahiplerine ulaşır.
Yoksulluk hafifletilir.
Dayanışma güçlenir.
İkincisi:
manevi yön.
Veren insan:
cimriliğini sınar,
mal sevgisini kontrol eder,
şükrünü davranışa dönüştürür.
Bu nedenle zekât:
yalnızca ekonomik transfer değildir.
İnsan ile mal arasındaki ilişkinin ahlaki terbiyesidir.
“Onlara Dua Et” Ne Anlama Gelir
Ayette Hz. Muhammed’e:“Ve salli aleyhim.”
denilir.
Buradaki “salât” kelimesi bağlamda:
onlar için dua etmek, hayır ve bereket dilemek
anlamındadır.
Yani:
“Onların üzerine namaz kıl.”
şeklinde anlaşılmaz.
Hz. Muhammed, zekât veya sadakalarını getiren bu insanlar için Allah’tan hayır dilemektedir.
Bu aynı zamanda insanın verdiği yardım karşısında sadece:
“Parayı aldık.”
deyip geçmemeyi öğretir.
İyilik yapan insana dua ve teşekkürle karşılık verilmesi de güzeldir.
Peygamber’in Duası Neden Onlar İçin Huzurdur
Ayet:“İnne salâteke sekenun lehum.”
der.
Yani:
“Şüphesiz senin duan onlar için bir sekînet, huzur ve güven kaynağıdır.”
Bu insanlar bir önceki ayette:
hatalarını kabul etmiş,
pişman olmuş
ve Allah’ın bağışlamasını uman kişilerdi.
Hz. Muhammed’in onlar için dua etmesi:
reddedilmediklerini, dönüş yolunun açık olduğunu
hissettirebilir.
Bu nedenle Peygamber’in duası onların kalplerinde teselli ve güven oluşturur.
Bu Ayet Tövbe Eden İnsana Nasıl Davranmamız Gerektiğini de Öğretiyor mu
Evet, çok güzel bir yönü vardır.Tövbe eden insanı sürekli:
geçmiş hatasıyla aşağılamak,
onu toplumdan sonsuza kadar dışlamak,
“Sen zaten eskiden şunu yapmıştın.”
diye damgalamak
dönüşünü zorlaştırabilir.
Hz. Muhammed’e ise:
“Onlara dua et.”
deniliyor.
Bu çok anlamlıdır.
Yanlışları onaylanmıyor.
Ama tövbeleri de aşağılanarak karşılanmıyor.
Gerçekten dönen insana yeniden iyi olabileceği bir alan açmak önemlidir.
Affetmek ile Güveni Hemen Geri Vermek Aynı Şey midir
Hayır.Tevbe Suresi’nde daha önce gördüğümüz gibi:
bağışlamak ile güvenin yeniden inşa edilmesi farklı süreçlerdir.
Bir insan samimi biçimde tövbe edebilir.
Biz de ona:
iyi dilekte bulunabilir,
dua edebilir,
dönüşünü destekleyebiliriz.
Ama ciddi bir güven ihlali yaşandıysa, bazı sorumlulukları yeniden üstlenmesi için zaman ve tutarlılık gerekebilir.
Merhamet, tedbirsizlik değildir.
Tövbe eden insana umut vermek ile bütün sınırları anında kaldırmak aynı şey değildir.
“Allah İşitendir, Bilendir” İfadesi Neden Ayetin Sonunda Yer Alıyor
Ayet:“Vallâhu semîun alîm.”
ifadesiyle sona erer.
Yani:
“Allah hakkıyla işitendir, bilendir.”
Allah:
itirafı işitir.
Duayı işitir.
Tövbe sözünü işitir.
Ama yalnızca sözü değil:
samimiyeti de bilir.
Bir insan:
“Pişmanım.”
diyebilir.
Hz. Muhammed onun görünen davranışına göre dua eder.
Allah ise o sözün arkasındaki gerçek niyeti de bilir.
Bu nedenle nihai değerlendirme yine Allah’a aittir.
Ayetin Bugünkü İnsana En Güçlü Mesajı Nedir
Bugün iyilik bazen sadece:“Ne kadar bağış yaptın?”
sorusuna indirgenebiliyor.
Oysa Tevbe 103 daha derin bir şey öğretir.
Asıl soru yalnızca miktar değildir:
Bu verme seni değiştirdi mi?
Mal ile ilişkin daha sağlıklı oldu mu?
Başkalarının ihtiyacını daha fazla görmeye başladın mı?
Yanlışını telafi etmeye çalışıyor musun?
Verdiğin şey seni:
daha dürüst,
daha merhametli
ve daha sorumlu
bir insan hâline getiriyor mu?
Çünkü sadakanın en büyük mucizelerinden biri yalnızca alıcının hayatını değil, verenin kalbini de değiştirebilmesidir.
Sonuç: Tevbe Suresi 103. Ayetin Ana Mesajı Nedir
Tevbe Suresi 103. ayet, tövbe, mal, zekât, arınma, dua ve toplumsal merhameti tek bir ayette bir araya getirir.Bir önceki ayette insanlar:
günahlarını itiraf etmişlerdi.
Bu çok önemliydi.
Ama Tevbe 103 bize şunu gösterir:
İtiraf son durak değildir.
Gerçek dönüş insanın hayatına dokunmalıdır.
Ayet:
“Onların mallarından sadaka al.”
diyor.
Bu ifade İslam’daki mali ibadetin yalnızca gönüllü duygusallıktan ibaret olmadığını gösterir.
Özellikle zekât:
toplum içinde gerçek bir hak ve sorumluluk boyutu taşır.
Ancak bu ayetten herhangi bir kişinin:
“Ben din adına senin malından istediğimi alabilirim.”
sonucu çıkarması mümkün değildir.
Hitap Hz. Muhammed’e ve onun meşru toplumsal otoritesine yöneliktir.
Ardından ayet sadakanın iki büyük etkisini söyler:
Temizlemek.
Ve:
tezkiye etmek, geliştirmek.
Bu çok güzel bir anlam taşır.
İnsan verirken cebindeki miktar azalabilir.
Fakat içinde:
cömertlik,
merhamet,
şükür,
sorumluluk
büyüyebilir.
İşte Kur’an'ın ekonomik ahlakında para yalnızca para değildir.
Mal insanın karakteriyle ilişki kurduğu bir imtihan alanıdır.
İnsan mala sahip olabilir.
Ama bir noktadan sonra mal da insana sahip olmaya başlayabilir.
Sürekli:
daha fazlasını istemek,
kaybetmekten korkmak,
paylaşamamak,
başkasının ihtiyacına duyarsızlaşmak
insanı malın esiri hâline getirebilir.
Zekât ise her yıl insana adeta şunu hatırlatır:
“Bu servetin mutlak sahibi sen değilsin; üzerinde başkalarının da hakkı vardır.”
Fakat ayetin arınma ifadesini yanlış anlamamak gerekir.
Sadaka:
yolsuzluğu temizleyen para,
kul hakkını silen bağış,
zulmü kapatan hayır kampanyası
değildir.
Bir insan başkasına 100 lira haksızlık yapıp 10 lira sadaka vererek:
“Artık temizlendim.”
diyemez.
Önce haksızlığın kendisi düzeltilmelidir.
Hayır, adaletsizliğin makyajı olamaz.
Sonra ayet Hz. Muhammed’e çok güzel bir emir verir:
“Onlara dua et.”
Bu insanlar hata yapmıştır.
Ama tövbe etmişlerdir.
Peygamber onlara:
“Siz artık sonsuza kadar lekeli insanlarsınız.”
demiyor.
Onlar için dua ediyor.
Ve Allah:
“Senin duan onlar için bir huzurdur.”
buyuruyor.
Bu, tövbenin toplumsal boyutu açısından son derece değerlidir.
İnsan yanlış yaptıktan sonra gerçekten değişiyorsa toplumun görevi onu sürekli ezmek değildir.
Hesap varsa görülür.
Hak varsa ödenir.
Güven gerekiyorsa zaman içinde yeniden kurulur.
Ama kişinin iyiliğe dönüş yolu kapatılmaz.
Çünkü bazen insanın değişebilmesi için yalnızca:
cezaya değil,
yeniden iyi olabileceğine dair bir umuda da ihtiyacı vardır.
Ayetin sonunda:
“Allah işitendir, bilendir.”
denilir.
Allah:
verilen paranın miktarını bilir.
Ama ondan daha önemlisi:
neden verildiğini de bilir.
İnsanın:
tövbesini,
duasını,
pişmanlığını,
samimiyetini
bilir.
Böylece Tevbe 103 bize yalnızca:
“Sadaka ver.”
demiyor.
Daha büyük bir soru soruyor:
Verdiğin şey seni nasıl bir insana dönüştürüyor?
Ve belki bu ayetin bugün bize yönelttiği en güçlü soru şudur:
Malımızdan bir şey verirken yalnızca bir ödeme yapmış olmakla mı yetiniyoruz; yoksa o verme eyleminin bizi cimrilikten, bencillikten ve geçmişteki yanlışlarımızdan uzaklaştırarak daha temiz, daha adil ve daha merhametli bir insana dönüştürmesine gerçekten izin veriyor muyuz?
