🧠 Sönme Nedir ❓ Öğrenilmiş Davranışlar Nasıl Zayıflar Ve Ortadan Kalkar ❓

Sönme Nedir Öğrenilmiş Davranışlar Nasıl Zayıflar Ve Ortadan Kalkar ​

“İnsan bazen bir davranışı bırakmak için yalnızca iradeye değil; o davranışı besleyen görünmez ödülün artık verilmemesine ihtiyaç duyar.”
— Ersan Karavelioğlu

Genişletmek için tıkla ...

Sönme, psikolojide daha önce öğrenilmiş ya da pekiştirilmiş bir davranışın, artık beklenen sonucu alamadığı için zamanla zayıflaması ve ortadan kalkması sürecidir. Bu kavram özellikle klasik koşullanma ve edimsel koşullanma içinde çok önemli bir yere sahiptir.


Bir davranış daha önce ödül, rahatlama, ilgi, başarı, haz veya başka bir sonuçla güçlenmişse, kişi bu davranışı tekrar etme eğiliminde olur. Fakat davranış artık aynı sonucu doğurmazsa, zamanla davranışın gücü azalabilir. İşte buna sönme denir.


Sönme bize şunu öğretir:


Davranış yalnızca öğrenilmez; uygun şartlar değiştiğinde zayıflayabilir.
Bir tepki yalnızca ortaya çıkmaz; onu besleyen bağ koparsa etkisini kaybedebilir.
Alışkanlıklar kalıcı gibi görünse de onları sürdüren pekiştiriciler değişirse dönüşüm başlayabilir.

---

Sönme Nedir ​

Sönme, öğrenilmiş bir davranışın veya tepkinin, artık pekiştirilmediği için zamanla azalmasıdır.


Bir çocuk ağladığında her seferinde istediği şeyi alıyorsa, ağlama davranışı güçlenebilir. Fakat ağladığında artık istediğini alamazsa, bir süre sonra bu davranış azalabilir. Bu azalma süreci sönmedir.



Sönme, davranışın bir anda yok olması değil; çoğu zaman yavaş yavaş gücünü kaybetmesidir.

---

Sönme Neden Ortaya Çıkar ​

Sönme, davranışı sürdüren sonuç artık gelmediğinde ortaya çıkar.


İnsan bir davranışı tekrar ediyorsa, çoğu zaman o davranıştan bir şey elde ediyordur. Bu bazen ilgi, bazen ödül, bazen kaçış, bazen rahatlama, bazen de kontrol hissidir. Eğer bu sonuç artık oluşmazsa, davranışın devam etme gücü azalır.



Bu yüzden sönmeyi anlamak için önce şu soru sorulmalıdır:


Bu davranışı bugüne kadar ne besliyordu

---

Klasik Koşullanmada Sönme Nasıl Olur ​

Klasik koşullanmada sönme, koşullu uyarıcının artık koşulsuz uyarıcıyla birlikte verilmemesi sonucunda oluşur.


Pavlov deneyinde köpek zil sesini yiyecekle ilişkilendirmişti. Zil çalınca köpek salya salgılıyordu. Fakat zil sesi tekrar tekrar çalınır ve ardından yiyecek verilmezse, köpek zamanla zile salya salgılamayı azaltır.



Burada sönme, uyarıcı ile sonuç arasındaki bağın zayıflaması anlamına gelir.

---

Edimsel Koşullanmada Sönme Nasıl Olur ​

Edimsel koşullanmada sönme, daha önce pekiştirilen bir davranışın artık pekiştirilmemesiyle gerçekleşir.


Bir davranış ödül, ilgi veya rahatlama getiriyorsa devam eder. Fakat davranış artık hiçbir sonuç doğurmuyorsa, kişi o davranışı zamanla daha az yapabilir.



Edimsel sönmede temel nokta şudur: Davranışın sonucu değişirse davranışın geleceği de değişebilir.

---

Sönme Davranışı Hemen Yok Eder Mi ​

Hayır. Sönme çoğu zaman davranışı hemen yok etmez.


Hatta ilk aşamada davranış daha da artabilir. Çünkü kişi eski sonucu almak için aynı davranışı daha güçlü, daha sık veya daha ısrarlı şekilde deneyebilir. Bu duruma sönme patlaması denir.



Bu yüzden sönme sürecinde sabır çok önemlidir. Davranışın ilk başta artması, yöntemin işe yaramadığı anlamına gelmez.

---

Sönme Patlaması Nedir ​

Sönme patlaması, daha önce pekiştirilen bir davranışın artık pekiştirilmediğinde geçici olarak artmasıdır.


Mesela bir çocuk ağlayınca her zaman istediğini alıyorsa ve bir gün bu davranış artık sonuç vermezse, çocuk ilk başta daha çok ağlayabilir. Çünkü zihni eski sistemi tekrar çalıştırmaya çalışır.



Sönme patlaması, davranışın eski gücünü korumaya çalıştığı son dalga gibidir. Sabırla yönetilirse davranış zamanla zayıflayabilir.

---

Sönme İle Unutma Aynı Şey Midir ​

Hayır. Sönme ile unutma aynı şey değildir.


Unutma, bilginin veya davranışın zamanla hatırlanmaması olabilir. Sönme ise davranışın artık pekiştirilmediği için zayıflamasıdır. Yani sönmede kişi davranışı tamamen unutmaz; sadece o davranışın artık sonuç getirmediğini öğrenir.



Bu yüzden sönme, pasif bir silinme değil; yeni bir öğrenme sürecidir.

---

Sönme Eski Öğrenmeyi Tamamen Siler Mi ​

Sönme her zaman eski öğrenmeyi tamamen silmez.


Bazen sönmüş gibi görünen bir tepki, bir süre sonra yeniden ortaya çıkabilir. Bu durum, eski öğrenmenin izlerinin tamamen yok olmadığını gösterebilir. Özellikle güçlü duygusal tepkilerde bu daha belirgin olabilir.



Bu nedenle sönme, davranışın sonsuza kadar kesin biçimde yok olduğu anlamına gelmez. Bazen davranışın tekrar etmemesi için çevresel düzenleme, yeni alışkanlık ve bilinçli pekiştirme gerekir.

---

Kendiliğinden Geri Gelme Nedir ​

Kendiliğinden geri gelme, sönmüş gibi görünen bir tepkinin bir süre sonra tekrar ortaya çıkmasıdır.


Pavlov örneğinde, zil sesine salya tepkisi sönmüş olabilir. Fakat aradan zaman geçtikten sonra zil tekrar çalındığında, köpek az da olsa salya salgılayabilir. Bu tepkinin geri gelmesi, kendiliğinden geri gelme olarak adlandırılır.



Bu durum insanda da görülebilir. Eski bir koku, mekan, şarkı veya kişi, sönmüş sanılan bir duyguyu yeniden uyandırabilir.

---

Sönme Günlük Hayatta Nasıl Görülür ​

Sönme günlük hayatta birçok davranışta görülebilir.


Bir davranış daha önce işe yarıyorsa sürdürülür. Fakat artık işe yaramıyorsa, zamanla azalabilir. Bu durum çocuk davranışlarında, iletişim alışkanlıklarında, iş yerinde, sosyal medya kullanımında ve kişisel alışkanlıklarda sık görülür.



Sönme, davranışın eski sonucunu kaybetmesiyle başlar.

---

Çocuk Eğitiminde Sönme Nasıl Kullanılır ​

Çocuk eğitiminde sönme dikkatli ve sevgi dolu bir şekilde kullanılmalıdır.


Eğer çocuk bazı davranışlarla sürekli ilgi, ödül veya istediği sonucu elde ediyorsa, bu davranışlar pekişebilir. Bu durumda istenmeyen davranışı pekiştirmemek, zamanla davranışın azalmasına yardımcı olabilir.



Burada çok önemli bir nokta vardır:
Çocuğun duygusu görmezden gelinmemeli; yalnızca yanlış davranış pekiştirilmemelidir.

---

Eğitimde Sönme Nasıl Kullanılabilir ​

Eğitimde sönme, istenmeyen sınıf davranışlarını azaltmak için kullanılabilir.


Örneğin öğrenci sürekli dikkat çekmek için dersi bölüyorsa ve bu davranış her seferinde sınıfın ilgisini çekiyorsa, davranış pekişebilir. Öğretmen bu davranışı uygun şekilde pekiştirmez, bunun yerine doğru katılım davranışını desteklerse, zamanla olumsuz davranış azalabilir.



Eğitimde sönme tek başına değil; doğru davranışı öğretme ve pekiştirme ile birlikte kullanılmalıdır.

---

İş Hayatında Sönme Nasıl Görülür ​

İş hayatında da davranışlar pekiştirme ve sönme süreçlerinden etkilenir.


Bir çalışan sürekli fazla emek veriyor ama hiçbir takdir, gelişim fırsatı veya anlamlı geri dönüş almıyorsa, zamanla bu davranış sönebilir. Aynı şekilde olumsuz davranışlar da artık avantaj sağlamıyorsa azalabilir.



Bu yüzden kurumlar, iyi davranışların sönmemesi için takdir, geri bildirim ve adil pekiştirme kültürünü korumalıdır.

---

İlişkilerde Sönme Nasıl Ortaya Çıkar ​

İlişkilerde de sönme görülebilir.


Bir insan sevgi, ilgi, emek, nezaket veya iletişim gösterdiğinde sürekli karşılıksız kalıyorsa, zamanla bu davranışlar azalabilir. Çünkü davranışı besleyen duygusal karşılık yoktur.



Bu yüzden ilişkilerde güzel davranışları canlı tutmak için karşılıklı değer, fark edilme ve duygusal emek çok önemlidir.

---

Sönme Zararlı Alışkanlıklarda Nasıl Kullanılır ​

Zararlı alışkanlıkları azaltmak için sönme mantığı çok değerlidir.


Bir alışkanlığı sürdüren pekiştirici sonuç bulunmalı ve bu sonuç kesilmeli ya da daha sağlıklı bir davranışla değiştirilmelidir.



Sönme, zararlı davranışı yalnızca bastırmak değil; onu besleyen sonucu zayıflatmak demektir.

---

Sönme Sürecinde Neden Sabır Gerekir ​

Sönme süreci sabır ister; çünkü davranışlar hemen yok olmaz.


Özellikle uzun süredir pekiştirilen davranışlar, sonuç alamadığında bile bir süre devam edebilir. Hatta sönme patlaması nedeniyle geçici olarak artabilir. Bu dönemde tutarsız davranılırsa, eski davranış daha da güçlenebilir.



Sönme sürecindeki en büyük hata, davranış tam zayıflarken eski pekiştiriciyi yeniden vermektir.

---

Sönme Sürecinde Hangi Hatalardan Kaçınılmalıdır ​

Sönme doğru uygulanmazsa beklenen faydayı sağlamayabilir.


En büyük hatalardan biri tutarsızlıktır. Davranış bazen pekiştirilir bazen pekiştirilmezse, kişi davranışı daha ısrarlı yapmayı öğrenebilir. Çünkü “belki bu kez sonuç alırım” beklentisi oluşur.



Sönme sağlıklı uygulanacaksa, istenmeyen davranış pekiştirilmezken istenen davranış mutlaka desteklenmelidir.

---

Sönme Ve Yeni Davranış Öğretimi Birlikte Nasıl Kullanılır ​

En sağlıklı davranış değişimi, sönme ile yeni davranış öğretiminin birlikte kullanılmasıdır.


Yani sadece eski davranışı sonuçsuz bırakmak yetmez. Onun yerine hangi davranışın yapılacağı da öğretilmelidir.



Bu denge çok değerlidir. Çünkü insan yalnızca eski davranışı bırakmakla değil; yerine daha sağlıklı bir yol koymakla gerçekten değişir.

---

Son Söz Sönme, Davranışı Besleyen Görünmez Bağın Yavaşça Çözülmesidir​

Sönme, öğrenilmiş davranışların veya tepkilerin artık beklenen sonucu alamadığı için zamanla zayıflaması sürecidir. Bu süreç hem klasik koşullanmada hem de edimsel koşullanmada görülebilir. Pavlov deneyinde zil artık yiyecek getirmezse salya tepkisi azalır. Günlük hayatta ise bir davranış artık ilgi, ödül, rahatlama, kaçış veya avantaj sağlamazsa zamanla gücünü kaybedebilir.


Fakat sönme basit bir yok oluş değildir. Çoğu zaman sabır ister. Davranış ilk başta artabilir, direnebilir, geri dönebilir. Çünkü zihin ve beden eski bağlantıları kolay bırakmaz. Özellikle uzun süre pekişmiş davranışlar, hemen kaybolmaz; tutarlılık ve doğru yönlendirme ister.


Sönmenin en derin dersi şudur:


Bir davranışı değiştirmek istiyorsan, yalnızca davranışa değil; o davranışı besleyen sonuca bakmalısın.


Çocuk eğitiminde, okulda, iş hayatında, ilişkilerde ve kişisel alışkanlıklarda bu ilke çok değerlidir. Çünkü insan davranışları çoğu zaman görünür eylemlerden değil; görünmeyen pekiştiricilerden güç alır.


Bu yüzden sönme, bir davranışı bastırmak değil; davranışın eski gücünü aldığı kaynağı kesmek ve yerine daha sağlıklı bir yol koymaktır.

“Bir alışkanlığı susturmak istiyorsan, önce onun hangi ödülle konuştuğunu anlamalısın.”
— Ersan Karavelioğlu

Genişletmek için tıkla ...