Nahl Suresi 115. Ayette “Allah Size Yalnızca Leşi, Kanı, Domuz Etini ve Allah’tan Başkası Adına Kesileni Haram Kılmıştır; Zorda Kalan Kimseye Günah Yoktur” İfadesi Ne Anlama Gelir 
⠀
Nahl Suresi 115. Ayetin Anlamı Nedir
Nahl Suresi'nin 115. ayeti, hangi temel yiyeceklerin haram kılındığını ve insanın hayatını tehdit eden zorunlu durumlarda nasıl bir kolaylık bulunduğunu açıklayan önemli ayetlerden biridir.Ayetin anlamı şöyledir:
Bir önceki ayette Müslümanlara helal ve temiz rızıklardan yemeleri emredilmişti.
115. ayet ise bu genel ilkenin ardından bazı açık yasakları belirtmektedir.
Fakat ayet yalnızca:
“Bunlar haramdır.”
deyip bitmez.
Aynı ayetin içerisinde zaruret hâlindeki insan için bir ruhsat ve merhamet kapısı da bulunmaktadır.
Bu nedenle ayet, İslam'da hüküm ile rahmetin nasıl birlikte bulunduğunun açık örneklerinden biridir.
Ayette Geçen “Leş” Ne Anlama Gelir
Leş, genel olarak dinen uygun şekilde kesilmeden kendiliğinden ölmüş veya ölüm sebebi bilinmeyen hayvanı ifade eder.Hayvan hastalıktan ölmüş olabilir.
Boğulmuş olabilir.
Düşerek ölmüş olabilir.
Bir başka hayvan tarafından öldürülmüş olabilir.
Bu durumda normal şartlarda yenilmesi helal kabul edilmez.
Burada hem ibadet ve helal-haram ölçüsü hem de insan sağlığını koruyan hikmetler düşünülebilir.
Ölmüş bir hayvanın hangi hastalıktan öldüğü bilinmeyebilir.
Etinde bozulma başlamış olabilir.
Ancak Müslümanın bir hükmü yalnızca kendisinin keşfettiği sağlık gerekçesine bağlaması gerekmez.
Haram oluşun temel ölçüsü Allah’ın hükmüdür; insan hikmetlerinden bazılarını anlayabilir, bazılarını anlayamayabilir.
Ayetteki “Kan” İfadesi Ne Anlama Gelir
Ayet, tüketilmesi yasaklanan şeylerden biri olarak kanı zikretmektedir.Burada kanın yiyecek veya içecek olarak doğrudan tüketilmesi söz konusudur.
İslam'daki helal kesim anlayışında hayvanın kanının mümkün olduğunca akıtılması da bu çerçeveyle ilişkilidir.
Ancak burada önemli bir ayrım yapılmalıdır.
Etin içerisinde doğal olarak kalan çok küçük kan izleriyle, kanı doğrudan gıda hâline getirip tüketmek aynı şey değildir.
Ayetin amacı insanı aşırı şüpheye sürüklemek değildir.
Müslüman helal olan yiyeceği yerken sürekli:
“Acaba mikroskobik olarak kan kaldı mı?”
şeklinde vesveseye düşmemelidir.
Din, açık haramları bildirir; hayatı yaşanamaz hâle getiren takıntılar üretmez.
Domuz Eti Neden Haramdır
Ayet açık biçimde domuz etini haram kılmaktadır.Müslüman açısından bunun temel sebebi Allah'ın açık hükmüdür.
Zaman zaman domuz etinin neden yasaklandığı konusunda sağlık, hijyen veya çeşitli hastalık riskleri üzerinden açıklamalar yapılabilir.
Bunların bazıları belirli şartlarda anlamlı olabilir.
Ancak dinî hükmü yalnızca sağlık gerekçesine bağlamak doğru değildir.
Çünkü sağlık şartları değişebilir.
Üretim yöntemleri gelişebilir.
Bir sağlık riski azaltılabilir.
Fakat hükmün kaynağı yalnızca:
“Sağlığa zararlı olduğu için.”
şeklinde kurulursa yanlış bir sonuç ortaya çıkabilir.
Müslüman domuz etinden öncelikle Allah haram kıldığı için uzak durur.
Hikmetlerini araştırmak mümkündür; fakat hükmün temeli ilahi emirdir.
Domuzdan Elde Edilen Her Şey Aynı Hükümde Midir
Bu mesele ürünün niteliğine ve geçirdiği işleme göre ayrıntılı fıkhî değerlendirmeler gerektirebilir.Günümüzde gıda, ilaç ve kozmetik sanayisinde farklı hayvansal türevler kullanılabilmektedir.
Jelatin.
Yağ türevleri.
Katkı maddeleri.
Enzimler.
Bunların kaynağı her zaman tüketici tarafından kolayca anlaşılmayabilir.
Bu nedenle insan açıkça haram kaynaktan geldiğini bildiği ürünlerden kaçınmalıdır.
Fakat her katkı maddesini hiçbir delil olmadan:
“Kesin domuzdan yapılmıştır.”
diye varsaymak da doğru değildir.
Helal hassasiyeti bilgiye dayanmalı, vesveseye dönüşmemelidir.
Şüpheli bir ürün söz konusuysa içeriğine ve güvenilir bilgilere bakılabilir.
“Allah’tan Başkası Adına Kesilen” Ne Demektir
Bu ifade, hayvanın kesimi sırasında Allah'tan başka bir varlığa kutsallık atfedilerek veya onun adına sunulmak amacıyla kesilmesini anlatır.İslam'ın temelinde tevhid vardır.
İbadet yalnızca Allah'a yöneltilir.
Kurban ve benzeri ibadet niteliğindeki kesimler de Allah adına yapılır.
Dolayısıyla başka bir ilah, put veya kutsallaştırılmış varlık adına yapılan kesim tevhid anlayışıyla bağdaşmaz.
Buradaki mesele yalnızca etin fiziksel yapısı değildir.
Hayvanın hangi inanç ve niyet çerçevesinde kesildiği de önem taşır.
Bu yüzden helal-haram anlayışı yalnızca biyolojik değil, aynı zamanda iman ve kulluk boyutuna da sahiptir.
Ayette Neden “Yalnızca” Bu Yasaklar Sayılmıştır
Ayet belirli yiyecek yasaklarını öne çıkarmaktadır.Ancak bunu, Kur’an ve İslam'ın bütün hükümleri göz ardı edilerek:
“Demek ki dünyada bunların dışında hiçbir yiyecek hiçbir şartta haram olamaz.”
şeklinde aşırı genellemek doğru değildir.
Kur’an'ın farklı ayetleri ve Hz. Peygamber'in uygulamaları birlikte değerlendirilir.
Fıkıh hükümleri de bütün bu çerçeve içerisinde ele alınır.
Bu ayetin temel amacı, belirli ve önemli haramları açık biçimde ortaya koymaktır.
Bir ayetin anlamını doğru anlayabilmek için onu dinin bütünlüğünden koparmamak gerekir.
Aynı zamanda insanlar kendi keyiflerine göre yeni haramlar üretmemelidir.
Bu denge çok önemlidir.
İnsan Kendi İsteğine Göre Bir Yiyeceğe “Haram” Diyebilir Mi
Hayır.Bir şeyi sevmemek ile onun haram olması aynı şey değildir.
İnsan bir yiyeceğin tadını beğenmeyebilir.
Sağlık nedeniyle yememeyi tercih edebilir.
Ahlaki veya kişisel sebeplerle uzak durabilir.
Fakat bütün bunlar o yiyeceğin Allah tarafından haram kılındığı anlamına gelmez.
Helal ve haram hükmü ciddi bir dinî iddiadır.
Bu nedenle insan:
“Ben bunu yemiyorum.”
diyebilir.
Ama yeterli dayanak olmadan:
“Allah bunu haram kılmıştır.”
dememelidir.
Din adına hüküm vermek, kişisel zevk beyan etmekten farklıdır.
Ayetteki “Zorda Kalan” Kimdir
Ayetteki istisna, gerçek bir zorunluluk içinde kalan insanı ifade eder.Örneğin kişi yiyecek hiçbir helal şey bulamamış olabilir.
Açlık hayatını ciddi biçimde tehdit ediyor olabilir.
Uzun süre yiyeceksiz kalmış ve sağlığı ağır biçimde tehlikeye girmiş olabilir.
Böyle bir durumda normalde haram olan bir yiyecekten hayatta kalacak kadar tüketme ruhsatı gündeme gelebilir.
Buradaki ölçü keyif değildir.
Merak değildir.
Lezzet arzusu değildir.
Gerçek ihtiyaç ve zarurettir.
Bu ayrım ayetin anlaşılması açısından son derece önemlidir.
Zaruret Haramı Helal mi Yapar
Daha doğru ifade şudur:Zaruret, belirli şartlarda normal hükmün uygulanmasında geçici bir ruhsat doğurabilir.
Yani haram olan şeyin mahiyeti tamamen değişip sürekli helal hâle gelmez.
Örneğin açlıktan ölme tehlikesi yaşayan bir insan için, başka yiyecek yoksa hayatta kalmasına yetecek ölçüde normalde haram olan bir gıdadan tüketmesine izin verilebilir.
Tehlike geçtiğinde normal hüküm yeniden devam eder.
Bu nedenle zaruret:
“Artık istediğin kadar yiyebilirsin.”
anlamına gelmez.
Ruhsat ihtiyacın kadardır.
Ayetin:
“İsteyerek yönelmeden ve sınırı aşmadan.”
anlamındaki vurgusu tam da bu ölçüyü ortaya koymaktadır.
“İsteyerek Yönelmeden” Ne Anlama Gelir
Bu ifade, insanın haram olan şeyi zaten arzuladığı için zarureti bahane hâline getirmemesini düşündürür.Kişi gerçekten mecbur kalmıştır.
Başka bir imkânı yoktur.
Hayatını veya ciddi sağlığını koruma ihtiyacı vardır.
Bu durumda yiyebilir.
Fakat:
“Nasıl olsa zaruret hükmü var.”
diyerek bilinçli biçimde kendisini gereksiz yere böyle bir duruma sokmamalıdır.
Ruhsat, hileyle kullanılacak bir açık kapı değildir.
İslam'ın kolaylık hükümleri samimi zorunluluklar içindir.
İnsan kendi niyetini Allah'tan gizleyemez.
“Sınırı Aşmadan” Ne Anlama Gelir
Bu ifade zaruret hâlinde bile ölçünün korunmasını öğretir.Bir insanın hayatta kalmak için belirli miktarda yiyeceğe ihtiyacı varsa ihtiyaç kadar tüketmesi esastır.
Zaruret ortadan kalktıktan sonra:
“Bir kere izin çıktı.”
diyerek devam etmek ruhsatın amacına aykırıdır.
İhtiyaç kadar ruhsat vardır; keyif kadar değil.
Bu ilke İslam hukukundaki zaruret anlayışının temel düşüncelerinden birini yansıtır.
Kolaylık sınırsızlık değildir.
Merhamet, ölçüsüzlük anlamına gelmez.
Allah insanın gerçek ihtiyacını dikkate alırken, insanın da bu ruhsatı kötüye kullanmaması beklenir.
Hayatı Korumak İslam’da Neden Bu Kadar Önemlidir
İnsan hayatı büyük bir emanettir.Bu nedenle İslam'da insanın kendisini gereksiz yere ölüm tehlikesine atması doğru görülmez.
Normal şartlarda haram olan bir yiyeceğin, ölüm veya ciddi zarar tehlikesinde sınırlı şekilde tüketilebilmesi hayatın korunmasına verilen önemi gösterir.
Bu çok önemli bir ilkedir.
Din:
“Bu haramdır, ne olursa olsun öl.”
dememektedir.
Tam tersine gerçek zaruret ortaya çıktığında bir kolaylık tanımaktadır.
Hükümlerin amacı insanı yok etmek değil, hayatını Allah’ın ölçüleri içinde korumaktır.
Bu ayette rahmet tam olarak burada görünür.
Sağlık Nedeniyle Zorunlu Durumlar da Zaruret Kapsamına Girebilir Mi
Bu, durumun niteliğine göre değişebilir.Bir insanın ciddi bir hastalığı varsa ve normalde sakınılması gereken bir maddeyi içeren tedavi dışında güvenilir bir alternatif bulunmuyorsa, mesele tıbbi ve fıkhî açıdan birlikte değerlendirilmelidir.
Burada keyfî karar vermemek önemlidir.
Gerçekten ihtiyaç var mı?
Alternatif bulunuyor mu?
Uzman hekim ne söylüyor?
Maddenin niteliği nedir?
Bütün bunlar dikkate alınmalıdır.
Zaruret hükmü gerçek ihtiyaca dayanır, tahmine veya kolaycılığa değil.
Özellikle tıbbi konularda ehil sağlık uzmanlarının değerlendirmesi önem taşır.
Helal Hassasiyeti Vesveseye Dönüşebilir Mi
Evet.İnsan helale dikkat etmek isterken aşırı şüpheci hâle gelebilir.
Her üründe haram arar.
Açık bir delil olmadığı hâlde sürekli kötü ihtimaller üretir.
Normal hayatı zorlaştırır.
Bu noktada sağlıklı bir denge gerekir.
Helal hassasiyeti güzeldir; delilsiz şüphe ve takıntı ise insanı yorabilir.
Bir ürünün içeriği açık biçimde helalse sebepsiz yere haram varsaymak doğru değildir.
Şüphe varsa araştırılır.
Güvenilir bilgi bulunursa ona göre hareket edilir.
Ama insan sürekli:
“Belki şudur, belki budur.”
diyerek hayatını yaşanamaz hâle getirmemelidir.
Din, bilinç ister; takıntı değil.
Bu Ayet Allah’ın Rahmetini Nasıl Gösterir
Ayetin ilk kısmında açık yasaklar bulunmaktadır.Fakat aynı ayetin sonunda:
“Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir.”
buyurulmaktadır.
Bu son derece anlamlıdır.
Allah insanın gerçek şartlarını bilir.
Açlığını bilir.
Çaresizliğini bilir.
Hayatının tehlikede olduğunu bilir.
Ve böyle bir durumda kolaylık tanır.
Bu bize şunu öğretmektedir:
İlahi hüküm insanın gerçekliğini görmezden gelmez.
Din yalnızca kurallar listesi değildir.
Kuralların içinde rahmet, kolaylık ve insan hayatını koruma ilkesi de vardır.
Bu denge İslam'ın önemli özelliklerinden biridir.
Nahl Suresi 114 ve 115. Ayetler Arasında Nasıl Bir Bağlantı Vardır
Bu iki ayet doğrudan birbirini tamamlamaktadır.114. ayette:
Allah'ın verdiği helal ve temiz rızıklardan yenmesi ve nimete şükredilmesi emredilir.
115. ayette ise:
Hangi temel yiyeceklerden uzak durulacağı ve zaruret hâlinde nasıl bir kolaylık bulunduğu açıklanır.
Yani önce genel ilke gelir:
Helal ve temiz olanlardan yiyin.
Sonra sınırlar açıklanır:
Şunlardan uzak durun.
Ardından merhamet kapısı gösterilir:
Gerçekten zor durumda kalırsanız, sınırı aşmamak şartıyla ruhsat vardır.
Bu bütünlük İslam'ın helal-haram anlayışında hem ölçü hem kolaylık bulunduğunu göstermektedir.
Nahl Suresi 115. Ayetin En Büyük Manevi Mesajı Nedir
Bu ayetin en büyük manevi mesajlarından biri, kulluğun hem itaat hem de Allah’ın rahmetine güvenmek olduğunu göstermesidir.İnsan:
“Bunun neden haram olduğunu bütün ayrıntılarıyla anlamadım.”
diyebilir.
Fakat Allah'ın hükmüne güvenerek uzak durabilir.
Aynı zamanda gerçek bir çaresizlikle karşılaştığında:
“Din beni ölüme terk ediyor.”
diye düşünmez.
Çünkü Allah zaruret için ruhsat vermiştir.
İtaat ile rahmet birbirinin karşıtı değildir.
Ayet aynı zamanda insanın kendi başına helal-haram üretmemesi gerektiğini de öğretmektedir.
Bir tarafta yasakları hafife almak vardır.
Diğer tarafta Allah'ın helal kıldığı şeyleri keyfî biçimde haramlaştırmak vardır.
İki uç da sorunludur.
Müminin görevi Allah’ın koyduğu sınırı ne genişletmek ne daraltmaktır.
Nahl Suresi 115. Ayetin Sonuç Olarak Bize Anlattığı Nedir
Nahl Suresi'nin 115. ayeti, Müslümanın yiyecek konusunda Allah'ın belirlediği helal-haram ölçülerine uymasını, fakat gerçek zaruret durumlarında dinin tanıdığı kolaylığı da bilmesini öğretmektedir.Ayetin ilk büyük mesajı, helal ve haramın insanın keyfine göre belirlenmediğidir.
İnsan:
“Ben bunu seviyorum, demek ki helaldir.”
diyemez.
Aynı şekilde:
“Ben bunu sevmiyorum, o hâlde haramdır.”
da diyemez.
Helal ve haram Allah’ın hükmüne dayanır.
Bu, kulluğun önemli bir parçasıdır.
İkinci büyük mesaj, yasakların belirli ve ölçülü olduğudur.
İslam insana dünyadaki bütün nimetleri yasaklamaz.
114. ayette helal ve temiz nimetlerden yararlanılması emredilmiştir.
115. ayette ise belirli sınırlar gösterilir.
Bu nedenle dinin yaklaşımı:
“Dünyanın nimetlerinden uzak dur.”
değildir.
“Helal olanlardan yararlan, haram sınırını koru.”
şeklindedir.
Üçüncü büyük mesaj, tevhiddir.
Allah'tan başkası adına kesilen hayvanın yasaklanması yalnızca bir yemek kuralı değildir.
İbadetin kime yöneltileceğiyle ilgilidir.
Müslümanın kulluğu Allah'a aittir.
Bu nedenle sofradaki bir hüküm bile insanı tevhid inancına bağlayabilir.
İslam'da günlük hayat ile iman birbirinden kopuk değildir.
Dördüncü büyük mesaj, hayatın korunmasıdır.
İnsan gerçekten ölüm tehlikesindeyse ve başka yiyecek bulamıyorsa normalde yasak olan bir gıdadan hayatını koruyacak kadar tüketebilir.
Bu, dinin insan hayatını ne kadar ciddiye aldığını gösterir.
Allah'ın yasakları insanı öldürmek için değil, korumak için vardır.
Ve koruma amacı gerçek bir zaruretle çatıştığında ruhsat devreye girebilir.
Beşinci büyük mesaj, ölçüdür.
Zaruret var diye sınırsızlık yoktur.
İnsan yalnızca ihtiyacı kadar kullanır.
Bu ahlak günlük hayatın birçok alanına uygulanabilecek önemli bir ilkedir.
İhtiyaç başka, arzu başka şeydir.
Modern tüketim kültürü bazen arzuyu ihtiyaç gibi gösterir.
İnsan:
“Buna ihtiyacım var.”
der.
Oysa sadece istemektedir.
Ayetin zaruret ölçüsü insana gerçek ihtiyaçla isteği ayırmayı da düşündürür.
Altıncı büyük mesaj, Allah'ın merhametidir.
Ayet yasaklarla başlayıp:
“Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir.”
ifadesiyle sona ermektedir.
Bu bize Allah'ın kullarının zayıflığını ve çaresizliğini bildiğini gösterir.
İnsan gerçekten zor durumda kaldığında din onu imkânsız bir yükün altında bırakmaz.
Bu nedenle Müslüman Allah'ın emirlerine hem saygı hem güvenle yaklaşmalıdır.
Hükmün arkasında hikmet, istisnanın arkasında rahmet vardır.
Yedinci büyük mesaj, din adına aşırılıktan uzak durmaktır.
Bazı insanlar haramları küçümseyebilir.
Bazıları ise Allah'ın haram kılmadığı şeyleri sürekli yasaklamaya çalışabilir.
İki tavır arasında dengeli olmak gerekir.
Dindarlık, yasak sayısını artırmak değildir.
Dindarlık Allah'ın koyduğu ölçüye sadık kalabilmektir.
Sekizinci büyük mesaj, bilgiyle hareket etmektir.
Günümüzde ürünlerin içeriği karmaşık olabilir.
Katkı maddeleri bulunabilir.
Üretim süreçleri farklı olabilir.
İnsan gerektiğinde araştırabilir.
Fakat söylentilerle hüküm vermemelidir.
“Birinden duydum.”
seviyesindeki bilgi her zaman yeterli değildir.
Helal hassasiyeti güvenilir bilgiyle güçlenmelidir.
Dokuzuncu büyük mesaj, sofranın da kulluğun bir parçası olmasıdır.
İnsan çoğu zaman dini yalnızca namaz, oruç veya dua ile ilişkilendirir.
Oysa ne yediği...
Nasıl kazandığı...
Neye dikkat ettiği...
Allah'ın sınırlarını günlük hayatta ne kadar önemsediği de kulluk bilincinin parçalarıdır.
İman yalnızca ibadet saatlerinde değil, sofraya otururken de insanın hayatında bulunur.
Nahl Suresi'nin 115. ayeti insana şu soruları bırakmaktadır:
Yediğim şeyin helal olup olmadığını önemsiyor muyum?
Kazancımın kaynağına dikkat ediyor muyum?
Allah'ın yasaklarını kendi arzuma göre hafife alıyor muyum?
Allah'ın helal kıldığı şeyleri gereksiz yere haramlaştırıyor muyum?
Gerçek ihtiyaç ile keyfî isteği birbirinden ayırabiliyor muyum?
Dinin kolaylık hükümlerini dürüstçe mi kullanıyorum?
Bu sorular ayetin yalnızca sofrayla değil, bütün bir kulluk anlayışıyla ilgili olduğunu göstermektedir.
Sonuç olarak Nahl Suresi'nin 115. ayeti bize şunu öğretmektedir:
Helal olanın kıymetini bil.
Haram sınırını koru.
Allah adına konulan hükümlerde keyfî davranma.
Gerçek zaruret ile bahaneyi birbirine karıştırma.
Kolaylığı suistimal etme.
Allah'ın rahmetinden de ümit kesme.
Çünkü bu ayetin içerisinde hem sınır hem merhamet vardır.
Ve belki de en güçlü mesaj şudur:
Allah kullarına neyin yasak olduğunu bildirirken, onların gerçekten çaresiz kaldığı anları da unutmamıştır.
⠀
Son Söz