Emmanuel Levinas'a Göre Etik Neden İlk Felsefedir 
Öteki, Sorumluluk, Özgürlük Ve Adalet Nasıl Açıklanır
Emmanuel Levinas'a göre etik, felsefenin sonradan eklenen bir bölümü değil; felsefenin en başındaki, en derinindeki ve en sarsıcı temelidir. Levinas bu yüzden çok güçlü bir cümle kurar: Etik, ilk felsefedir.
Bu ifade, felsefe tarihindeki büyük bir yön değişimini anlatır. Çünkü geleneksel felsefe çoğu zaman önce varlık nedir
, bilgi nedir, ben kimim, dünya nasıl anlaşılır gibi sorularla başlar. Levinas ise bu sıralamayı değiştirir ve insanın en temel karşılaşmasının bilgiyle değil, başkasının yüzüyle başladığını söyler.Ona göre insan, dünyayı teorik olarak kavramadan önce Öteki'nin çağrısına maruz kalır. Karşımızdaki insanın yüzü, kırılganlığı, açlığı, korkusu, sessizliği, acısı ve varlığı bize yalnızca bilgi vermez; bizi sorumlu kılar.
Levinas'ın etik felsefesi bu yüzden yalnızca ahlak kurallarıyla ilgili değildir. O, insanın insana karşı konumunu, özgürlüğün sınırını, adaletin kaynağını ve modern dünyanın kayıtsızlığına karşı insanlık bilincini yeniden düşünmeye çağırır.
Etik Neden İlk Felsefedir
Levinas'a göre etik, felsefenin ilk alanıdır; çünkü insanın dünyayla en temel ilişkisi, nesneleri bilmekten önce başkasıyla karşılaşmaktır. İnsan sadece düşünen, ölçen, tanımlayan ve kavrayan bir bilinç değildir. İnsan, başkasının varlığı karşısında cevap vermek zorunda kalan bir varlıktır.
Geleneksel felsefe çoğu zaman şu sorularla başlar:
Varlık nedir
Ben kimim
Bilgi nasıl mümkündür
Dünya nasıl kavranır
Levinas ise daha derin bir soru sorar:
Başkasının yüzü karşısında ne yapmalıyım
Bu soru, felsefeyi kuru bir bilgi arayışından çıkarır ve vicdani bir sorumluluk alanına taşır.Levinas'a göre insan olmak, yalnızca dünyayı anlamak değil; başkasına zarar vermemeyi, başkasının çağrısını duymayı ve başkasının kırılganlığı karşısında sorumluluk almayı gerektirir.
Bu yüzden etik, felsefenin sonunda gelen bir ders değil; insan olmanın başındaki ilk uyanıştır.
Levinas Geleneksel Felsefeyi Neden Eleştirir
Levinas, Batı felsefesinin büyük bir kısmının varlık, bilgi, özne, akıl ve sistem merkezli ilerlediğini düşünür. Ona göre bu yaklaşım, insanın başkasıyla kurduğu etik ilişkiyi çoğu zaman geri plana iter.
Felsefe uzun süre dünyayı kavramaya çalışmıştır.
Nesneleri tanımlamıştır.
Varlığı açıklamıştır.
Bilgiyi temellendirmiştir.
Özneyi merkeze almıştır.
Sistemler kurmuştur.
Fakat Levinas'a göre burada büyük bir tehlike vardır: Başkasını da kavranacak bir nesneye dönüştürmek.
Bir insanı tamamen tanımladığımı sandığımda, onu kendi kavramlarımın içine kapatabilirim. Onu yalnızca millet, din, sınıf, cinsiyet, görüş, meslek, grup veya etiket olarak görebilirim.Levinas'ın eleştirisi tam burada başlar: Öteki, benim bilgime indirgenemez. Başkası, benim sistemimden, beklentimden, kategorimden ve çıkarımdan her zaman daha fazlasıdır.
Bu yüzden etik, bilgiden önce gelmelidir. Çünkü bilgi, sorumlulukla dengelenmezse, başkasını kolayca nesneleştirebilir.
Ontoloji Ve Etik Arasındaki Fark Nedir
Ontoloji, varlık felsefesidir. “Varlık nedir
”, “Bir şeyin var olması ne demektir”, “İnsan dünyada nasıl bulunur” gibi sorularla ilgilenir. Levinas, ontolojinin önemini reddetmez; fakat onun felsefenin en temel alanı olmasına itiraz eder.Levinas'a göre ontoloji çoğu zaman dünyayı benim kavrayışıma göre düzenler. Ben dünyayı anlarım, sınıflandırırım, adlandırırım ve bilincimin alanına alırım. Fakat başkasının yüzü, bu kavrayış düzenini bozar.
Ontoloji, varlığı anlamaya çalışır.
Etik, başkasının çağrısına cevap vermeye çalışır.Levinas için asıl öncelik şudur:
Önce varlığı kavramak değil, başkasını yok saymamayı öğrenmek gerekir.
Çünkü insan dünyayı mükemmel şekilde açıklayabilir ama başkasının acısına kayıtsız kalıyorsa, felsefi anlamda büyük bir eksiklik içindedir.
Levinas'ın devrimci yönü burada görünür: Ona göre insanlık, bilgi derinliğiyle değil; etik duyarlılıkla başlar.
Öteki Etik Felsefenin Merkezine Nasıl Yerleşir
Levinas'ın felsefesinde Öteki, benim dışımda duran herhangi biri değildir. Öteki, benim kavrayışımı aşan, bana indirgenemeyen, benden bağımsız bir derinliği olan ve bana etik olarak seslenen kişidir.
Ben Öteki'ni tanıyabilirim.
Onun hakkında bilgi toplayabilirim.
Onu tarif edebilirim.
Onun geçmişini öğrenebilirim.
Onun hangi gruba ait olduğunu söyleyebilirim.
Fakat bütün bunlar, Öteki'nin hakikatini tüketmez.
Öteki, benim bildiklerimden daha fazlasıdır.Levinas için etik, bu fazlalığı kabul etmekle başlar. Başkasını tamamen açıklanabilir, yönetilebilir, sınıflandırılabilir ve kullanılabilir bir nesne gibi görmemek gerekir.
Öteki'nin varlığı bana şunu söyler:
Ben senin dünyana sığmam.
Ben senin kavramlarından ibaret değilim.
Ben senin çıkarlarının aracı değilim.
Ben sana sorumluluk yükleyen başka bir varoluşum.
Bu yüzden etik, Öteki'nin indirgenemezliğini kabul etme sanatıdır.
Yüz Etik İlişkiyi Nasıl Başlatır
Levinas'ın etik felsefesinde yüz, merkezi bir kavramdır. Yüz, yalnızca fiziksel görünüş değildir. Yüz, Öteki'nin bana doğrudan ve savunmasız biçimde görünmesidir.
Bir yüz, bana kelimesiz bir emir verir:
Beni öldürme.
Beni incitme.
Beni yok sayma.
Beni nesneye indirgeme.
Bana karşı sorumlusun.
Yüz, etik ilişkinin başladığı ilk yerdir.Bir insanın yüzüne gerçekten baktığımda, karşımda sadece bir beden, bir kimlik ya da bir işlev görmem. Karşımda acı çekebilen, korkabilen, aç kalabilen, yaralanabilen, ölümlü ve bana seslenen bir insan görürüm.
Bu yüzden yüz, benim gücümü sınırlar. Ben başkasına zarar verebilecek güce sahip olsam bile, yüz bana bunun etik olarak yasak olduğunu hatırlatır.
Levinas'a göre yüz, insanlığın en çıplak ahlaki çağrısıdır.
Sorumluluk Levinas'ta Ne Anlama Gelir
Levinas'a göre sorumluluk, benim isteğimle sonradan üstlendiğim bir görev değildir. Sorumluluk, Öteki'nin yüzü karşısında bana yüklenen daha eski ve daha derin bir çağrıdır.
Modern düşünce çoğu zaman şöyle der:
Önce ben özgürüm.
Sonra istersem sorumluluk alırım.
Levinas ise bu sıralamayı tersine çevirir:
Ben, daha özgür seçim yapmadan önce bile Öteki'ne karşı sorumluyum.
Bu çok güçlü bir düşüncedir. Çünkü sorumluluğu kişisel tercih olmaktan çıkarır ve insan olmanın temel şartı haline getirir.Başkasının açlığı beni ilgilendirir.
Başkasının korkusu beni ilgilendirir.
Başkasının yüzü beni çağırır.
Başkasının kırılganlığı benim özgürlüğümü sınar.
Sorumluluk, Levinas'ta insanın kendi içine kapanamamasıdır. İnsan yalnızca kendi konforuna, çıkarına ve güvenliğine göre yaşayamaz; çünkü başkasının varlığı onu çağırır.
Sorumluluk Neden Özgürlükten Önce Gelir
Levinas'ın en radikal fikirlerinden biri, sorumluluğun özgürlükten önce gelmesidir. Modern bireycilikte insan önce özgür bir özne olarak düşünülür. Sonra bu özgür özne bazı seçimler yapar, görevler üstlenir ve ahlaki davranır.
Levinas ise der ki: Öteki'nin yüzü beni, ben karar vermeden önce bile sorumlu kılar.
Bu sorumluluk şu anlama gelir:
Ben tamamen kendi kendimin sahibi değilim.
Ben yalnızca kendi hayatımdan ibaret değilim.
Başkasının varlığı benim özgürlüğümün dış sınırında durur.
Özgürlüğüm, başkasına zarar vermeme sorumluluğuyla anlam kazanır.
Özgürlük, sınırsız hareket etme hakkı değildir. Gerçek özgürlük, başkasının yüzü karşısında kendini sınırlayabilmektir.Levinas burada modern özgürlük anlayışına derin bir etik ayar verir. Ona göre sorumluluktan kopmuş özgürlük, kolayca bencilliğe, kayıtsızlığa ve şiddete dönüşebilir.
İnsan, yalnızca özgür olduğunda değil; özgürlüğünü başkasının kırılganlığını gözeterek kullandığında insanlaşır.
Levinas'a Göre Benlik Nasıl Sarsılır
Levinas'ın etik felsefesinde benlik, kendi merkezinde rahatça duran kapalı bir yapı değildir. Öteki'nin yüzü, benliğin rahat düzenini sarsar. Çünkü başkası bana yalnızca bilgi vermez; benden bir şey ister.
Ben kendi planlarımla meşgulken, Öteki'nin yüzü beni durdurur.
Ben kendi çıkarımı düşünürken, onun acısı beni çağırır.
Ben kendi özgürlüğümü büyütürken, onun kırılganlığı bana sınır çizer.
Levinas'a göre benlik, gerçek anlamda etik olduğunda kendi merkezinden çıkar.Bu çıkış kolay değildir. Çünkü insan çoğu zaman kendini korumak, kendi rahatını sürdürmek, kendi arzularını öncelemek ister. Fakat etik ilişki, beni yalnızca kendime ait olmaktan çıkarır.
Öteki, bana şunu hatırlatır:
Sen dünyada tek değilsin.
Senin varlığın başkasının varlığıyla sınanır.
Senin insanlığın, başkasına verdiğin cevapta görünür.
Bu yüzden Levinas'ta benlik, Öteki karşısında hem sarsılır hem derinleşir.
Etik İlişki Neden Simetrik Değildir
Levinas'ın etik anlayışında sorumluluk, basit bir karşılıklılık hesabına dayanmaz. Yani mesele yalnızca “o bana iyi davranırsa ben de ona iyi davranırım” değildir.
Levinas'a göre etik ilişki başlangıçta asimetriktir. Ben, Öteki'ne karşı sorumluyum. Bu sorumluluğu onun bana aynı şekilde davranıp davranmamasına göre erteleyemem.
Bu düşünce çok ağırdır ama çok derindir.
Çünkü gerçek etik, yalnızca karşılık beklediğimiz yerde değil; karşılık alamadığımız ihtimalde de sınanır.Elbette bu, insanın kendini yok sayması veya zulme razı olması gerektiği anlamına gelmez. Fakat Levinas'ın vurgusu şudur: Etik, çıkar dengesiyle başlamaz. Etik, başkasının yüzünün beni çağırmasıyla başlar.
Karşılıklılık, sosyal ilişkilerde önemlidir.
Adalet, dengeleri gözetir.
Ama etik uyanış, önce Öteki'nin benden istediği sorumlulukla başlar.
Levinas burada insanı hesapçı ahlaktan daha derin bir vicdan alanına çağırır.
Levinas'a Göre Şiddet Neden Etik İlişkinin Çöküşüdür
Levinas için şiddet, yalnızca fiziksel zarar vermek değildir. Şiddet, başkasını yüz olarak görmeyi bırakıp onu bir nesneye, etikete, tehdide, araca veya sayıya indirdiğimiz yerde başlar.
Bir insanı yalnızca “düşman” olarak görmek şiddete kapı açabilir.
Bir topluluğu yalnızca “problem” olarak görmek şiddeti kolaylaştırabilir.
Bir acıyı yalnızca “istatistik” olarak görmek merhameti zayıflatabilir.
Bir yüzü yalnızca “profil” olarak görmek etik duyarlılığı azaltabilir.
Şiddetin ilk adımı çoğu zaman yüzün silinmesidir.Levinas'a göre yüz bana “beni öldürme” der. Bu emir, yalnızca cinayeti değil; insanı yok sayan, aşağılayan, nesneleştiren ve dışlayan bütün tutumları da sorgular.
Şiddet, Öteki'nin sonsuzluğunu kapatır. Onu benim korkuma, çıkarıma veya öfkeme indirger. Etik ise bunun tersini yapar: Öteki'nin benden taşan insanlığını korur.
Adalet Levinas'ta Nasıl Ortaya Çıkar
Levinas'ın etik ilişkisinde başlangıç noktası ben ve Öteki arasındaki yüz yüze karşılaşmadır. Fakat hayat yalnızca iki kişiden ibaret değildir. Her zaman üçüncü kişi vardır. Başka insanlar, başka yüzler, başka ihtiyaçlar ve başka haklar da devreye girer.
İşte burada adalet doğar.
Adalet, birçok yüzün çağrısını aynı anda düşünme sorumluluğudur.Bir kişiye karşı sonsuz sorumluluk duyabilirim. Fakat başka kişilerin de hakkı vardır. Birinin acısına cevap verirken diğerini unutmamalıyım. Bu nedenle etik ilişki, toplumsal düzeyde adalet kurumlarına, hukuka ve ölçüye ihtiyaç duyar.
Levinas için adalet şudur:
Yüz yüze sorumluluğun toplum içinde dengeli ve çoğul biçimde düşünülmesi.
Etik, karşımda duran yüzle başlar; adalet, görmediğim yüzleri de hesaba kattığımda doğar.Bu yüzden Levinas'ın felsefesi yalnızca bireysel merhamet değildir. Aynı zamanda toplumsal ve politik bir sorumluluk düşüncesidir.
Üçüncü Kişi Neden Önemlidir
Levinas'ta üçüncü kişi, etik ilişkinin toplumsallaşmasını sağlar. Eğer yalnızca ben ve karşımda bir Öteki olsaydı, sorumluluk sınırsız ve doğrudan olurdu. Fakat dünyada birçok insan vardır. Her biri yüzdür. Her biri çağrıdır. Her biri hak sahibidir.
Üçüncü kişi şunu sorar:
Yalnızca bu kişiye değil, başkalarına karşı da sorumluluğun ne olacak
Bu soru adaleti zorunlu kılar.
Üçüncü kişi, etiği hukuk, siyaset, kurumlar ve toplumsal düzen alanına taşır.Bir toplumda yalnızca merhamet yetmez. Adil düzen gerekir. Hakların korunması gerekir. Güçsüzlerin ezilmemesi gerekir. Yüzlerin birbirine karşı korunması gerekir.
Levinas burada çok önemli bir denge kurar:
Etik olmadan adalet soğuklaşır.
Adalet olmadan etik dengesiz kalabilir.
Bu yüzden üçüncü kişi, Levinas'ın düşüncesinde kişisel sorumluluk ile toplumsal adalet arasındaki köprüdür.
Etik Ve Hukuk Arasındaki İlişki Nedir
Levinas'a göre hukuk ve kurumlar gereklidir; fakat etik duyarlılıktan koparlarsa mekanikleşebilirler. Hukuk, insanların haklarını korumak için vardır. Ancak hukuk sadece kural uygulamasına dönüşürse, yüzü unutabilir.
Hukuk düzen getirir. Etik, bu düzenin içinde insan yüzünü hatırlatır.Bir mahkeme dosyasında yalnızca numara yoktur; hayat vardır.
Bir göçmen kaydında yalnızca evrak yoktur; yüz vardır.
Bir hastane listesinde yalnızca hasta yoktur; kırılgan insan vardır.
Bir sosyal yardım dosyasında yalnızca başvuru yoktur; ihtiyaç vardır.
Levinasçı bakış, hukuku reddetmez; fakat hukukun arkasındaki etik amacı hatırlatır.
Adalet, yalnızca kuralları uygulamak değil; kuralların korumaya çalıştığı insan yüzünü unutmamaktır.Bu yüzden Levinas, modern kurumlara derin bir vicdan sorusu yöneltir:
Kuralı uygularken yüzü hâlâ görüyor musun
Etik Ve Dinî Duyarlılık Arasında Nasıl Bir Bağ Vardır
Levinas'ın düşüncesinde dinî duyarlılık, özellikle Yahudi düşüncesiyle bağlantılıdır. Fakat onun etik felsefesi yalnızca belirli bir dinî öğretiye indirgenemez. Levinas'ta dinî derinlik, çoğu zaman başkasına karşı sorumluluk içinde görünür.
Tanrısal olan, yalnızca soyut metafizik tartışmalarda değil; başkasının yüzü karşısında duyulan sorumlulukta da hissedilir.Levinas için Öteki'nin yüzü, insana aşkın bir çağrı taşır. Bu çağrı, sıradan sosyal nezaket değildir. Daha derin, daha sarsıcı ve daha kutsal bir sorumluluk gibidir.
Bu yüzden Levinas'ta etik ile maneviyat arasında güçlü bir bağ vardır:
Başkasına zarar vermemek,
aç olana duyarsız kalmamak,
yabancının yüzünü görmek,
kırılganı korumak,
başkasını nesneleştirmemek
yalnızca ahlaki değil, aynı zamanda derin bir manevi anlam taşır.
Levinas'ın düşüncesinde insan, başkasına karşı sorumluluğunda kendi ruhunun derinliğini de bulur. Levinas Modern Bireyciliği Nasıl Sorgular
Modern bireycilik çoğu zaman insanı kendi arzuları, hakları, özgürlüğü, başarısı ve konforu etrafında düşünür. Elbette bireyin değeri önemlidir. Fakat Levinas, bireyin kendini mutlak merkez haline getirmesini sorgular.
Modern insan sık sık şöyle düşünür:
Benim hayatım.
Benim seçimim.
Benim özgürlüğüm.
Benim başarım.
Benim mutluluğum.
Benim alanım.
Levinas bu cümlelerin karşısına başkasının yüzünü koyar.
Yüz bana şunu hatırlatır:Senin hayatın başkalarının hayatından kopuk değildir.
Senin özgürlüğün başkasının kırılganlığını ezemez.
Senin başarın başkasının görünmez acısı üzerine kurulamaz.
Senin konforun başkasının yok sayılmasıyla temizlenemez.
Bu yüzden Levinas modern bireyciliği yok etmek istemez; onu sorumlulukla derinleştirmek ister.
Gerçek birey olmak, yalnızca kendini gerçekleştirmek değil; başkasının varlığını da etik olarak tanımaktır. Dijital Çağda Levinasçı Etik Neden Daha Önemlidir
Dijital çağda insanlar birbirini daha çok görüyor ama her zaman daha derinden görmüyor. Profiller, yorumlar, etiketler, kullanıcı adları, avatarlar, fotoğraflar ve kısa tepkiler insan yüzünü hızla tüketilen bir görüntüye dönüştürebiliyor.
Dijital dünyada insan kolayca şuna indirgenebilir:bir profil,
bir görüş,
bir yorum,
bir etiket,
bir takipçi,
bir rakip,
bir hedef,
bir veri.
Levinasçı etik burada çok güçlü bir uyarı yapar:
Ekranın arkasında da bir yüz var.
Bir yorumun arkasında kırılabilecek bir insan olabilir. Bir profilin arkasında acı, yalnızlık, korku, umut ve hikaye olabilir. Bir tartışmanın karşı tarafında yalnızca fikir değil, insan vardır.
Dijital çağın tehlikesi, yüzlerin çoğalması ama sorumluluğun azalmasıdır.Levinas bize şunu hatırlatır: İnsan, çevrim içi ortamda bile başkasını tamamen nesneleştirmemeli, aşağılamamalı ve yüzünü silmemelidir.
Levinas'ın Etik Anlayışına Yöneltilen Eleştiriler Nelerdir
Levinas'ın etik anlayışı çok etkili olduğu kadar tartışmalıdır. Bazı düşünürler, onun sorumluluk kavramını fazla ağır, fazla sınırsız ve pratik hayatta uygulanması zor bulur.
Eleştirilerden bazıları şunlardır:
Benliğin kendi ihtiyaçları geri plana düşebilir.
Sorumluluk neredeyse sonsuz görünür.
Öteki'ne karşı yükümlülük ile kendini koruma arasındaki denge zorlaşabilir.
Politik kurumlara geçiş her zaman net değildir.
Adaletin somut uygulaması daha fazla açıklama gerektirir.
Bu eleştiriler önemlidir. Fakat Levinas'ın temel amacı zaten kolay bir ahlak reçetesi vermek değildir. O, insanı kendi merkezinden sarsmak ister.Levinas'ın gücü şuradadır: Bize, ahlakın yalnızca kurallar değil; başkasının yüzü karşısında duyulan rahatsız edici ama insanlaştırıcı sorumluluk olduğunu hatırlatır.
Onun düşüncesi tamamlanmış bir cevap değil; insanı daha derin bir vicdan sorusuna çağıran güçlü bir felsefi uyanıştır. Levinasçı Etik Modern İnsana Ne Öğretir
Levinasçı etik modern insana çok temel bir şey öğretir: Başkasının varlığı, senin hayatının kenar notu değildir.
Bu düşünce modern insanı kendi hızından, bencilliğinden, etiketlerinden ve konforundan çıkarır. Başkasının yüzünü yeniden görmeye davet eder.
Levinas bize şu soruları sordurur:
Karşımdaki insanı gerçekten yüz olarak görüyor muyum
Onu yalnızca kimliğiyle mi yargılıyorum
Onun acısı bana ulaşıyor mu
Özgürlüğüm başkasına zarar vermeden yaşayabiliyor mu
Kendi rahatım için kimin yüzünü görünmez kılıyorum
Adalet dediğim şey gerçekten yüzleri koruyor mu
Levinas'ın öğretisi, insanı daha merhametli ama aynı zamanda daha sorumlu hale getirir.Çünkü merhamet yalnızca yumuşak bir duygu değildir. Gerçek merhamet, başkasının varlığını ciddiye almaktır. Sorumluluk da yalnızca yük değil; insanlığın en derin sınavıdır.
Son Söz Etik, Başkasının Yüzünde Başlayan İnsanlık Çağrısıdır
Emmanuel Levinas'a göre etik, ilk felsefedir; çünkü insanın en temel karşılaşması, dünyayı kavramadan önce başkasının yüzüyle gerçekleşir. İnsan yalnızca varlığı düşünen, bilgiyi arayan veya kendini kuran bir özne değildir. İnsan, Öteki'nin kırılganlığı karşısında sorumluluk duyan bir varlıktır.
Levinas'ın felsefesi, modern dünyanın ben merkezli, hız odaklı ve güç merkezli düşünme biçimlerini sarsar. Çünkü o bize, insanın yalnızca kendisi için yaşayamayacağını hatırlatır. Başkasının yüzü bana sessizce “beni yok sayma”, “beni nesneye indirgeme”, “bana zarar verme” der. Bu çağrı, felsefenin en eski sorularından bile önce gelir.
Etik, Levinas'ta kurallar kitabı değildir. Etik, karşımızdaki insanı yüz olarak görebilme yeteneğidir. Bir insanı yalnızca kategori, düşman, yabancı, profil, sayı, müşteri, rakip ya da sorun olarak görmediğimizde etik başlar. Başkasının benden taşan varlığını kabul ettiğimde, insanlığın en derin kapısı açılır.
Adalet ise bu yüz yüze sorumluluğun toplumsal alana taşınmasıdır. Çünkü yalnızca bir yüz yoktur; birçok yüz vardır. Her biri çağırır. Her biri korunmak ister. Her biri bana insanlığın kolay olmayan ama vazgeçilmez sorusunu yöneltir:
Özgürlüğünü başkasının kırılganlığı karşısında nasıl kullanacaksın
Belki de Levinas'ın en büyük öğretisi şudur: İnsan, önce kendini kanıtladığı için değil; başkasının yüzü karşısında zarar vermemeyi, duymayı, cevap vermeyi ve sorumluluk almayı öğrendiği için insan olur.
