Beled Suresi 13. Ayette “Bir Boynu Özgürlüğüne Kavuşturmaktır” Buyrulması Ne Anlama Gelir Ve Köleliği Kaldırma, Özgürlük, İnsan Onuru, Esaretten Kurtuluş, Sosyal Adalet Ve Gerçek Fedakârlık Açısından Nasıl Anlaşılmalıdır 
“فَكُّ رَقَبَةٍ — Fekku Rakabeh” Ne Demektir
Beled Suresi’nin on üçüncü ayetinde şöyle buyrulur:
فَكُّ رَقَبَةٍ
Anlam olarak:
“Bir boynu özgürlüğüne kavuşturmaktır.”
veya:
“Bir köleyi özgür bırakmaktır.”
(Beled Suresi, 90/13)
Bir önceki ayette:
“Sarp yokuşun ne olduğunu sen ne bileceksin?”
diye sorulmuştu.
Şimdi o sarp yokuşun ilk cevabı verilir:
Bir insanı esaretten kurtarmak.
Bu son derece çarpıcıdır.
Kur’an ahlaki yükselişin ilk somut örneklerinden birini doğrudan özgürlük üzerinden verir.
“Fekk” Kelimesi Ne Anlama Gelir
Arapçadaki “fekk” kelimesi:
çözmek,
ayırmak,
serbest bırakmak,
bağdan kurtarmak
anlamlarını taşır.
Bir düğüm çözülür.
Bir zincir açılır.
Bir bağ koparılır.
Bu nedenle “fekku rakabeh” ifadesi, insanın üzerindeki esaret bağının çözülmesini anlatır.
Burada önemli olan yalnız:
“Köle artık satılmıyor.”
değil,
“İnsan yeniden kendi iradesine kavuşuyor.”
fikridir.
Neden “İnsan” Yerine “Boyun” İfadesi Kullanılmıştır
Arapça kullanımda “rakabe”, yani boyun kelimesi insanın kendisini temsil eden mecazi bir ifade olarak kullanılabilir.
Çünkü boyun:
bağlanma,
esaret,
boyunduruk
ile güçlü çağrışım taşır.
Bir insanın boynunda zincir olması, özgürlüğünün elinden alınmasının güçlü sembollerinden biridir.
Dolayısıyla:
“Bir boynu çözmek”
aslında:
“Bir insanı esaretten kurtarmak”
demektir.
Köle Özgürleştirmek Neden “Sarp Yokuş” Sayılmıştır
Çünkü tarihsel toplumlarda köle ekonomik bir değere sahipti.
Bir köleyi özgür bırakmak, sahibinin maddi açıdan bir mal varlığından vazgeçmesi anlamına gelebilirdi.
Bu nedenle özgürleştirme yalnız güzel bir söz değildi.
Maddi bedeli olan bir davranıştı.
İşte sarp yokuşun mantığı burada görünür:
İnsan iyilik yapmak istiyor.
Ama iyilik artık ondan gerçek bir fedakârlık talep ediyor.
Servetle Övünmek İle Bir İnsanı Özgürleştirmek Arasında Nasıl Bir Karşıtlık Vardır
Surenin 6. ayetinde insan:
“Yığınla mal harcadım.”
diyordu.
Şimdi ise gerçek harcamanın örneği gösteriliyor:
Bir insanın özgürlüğüne katkı sağlamak.
Bu karşılaştırma son derece güçlüdür.
Bir tarafta:
gösterişli tüketim,diğer tarafta:
özgürlük için fedakârlık.Kur’an adeta şu soruyu sorar:
“Madem yığınla mal harcadın, bu maldan bir insanın zincirini çözmeye ne kadar ayırdın?”
Kölelik Neden İnsan Onuruyla Çelişir
Çünkü kölelik insanı:
başka bir insanın mülkiyetine,
iradesine,
ekonomik çıkarına
bağlayan bir sistemdir.
İnsan kendi başına amaç olmaktan çıkarılıp araç hâline getirilebilir.
Özgürlük ise insanın:
seçim yapabilmesini,
kendi emeği üzerinde söz sahibi olmasını,
hayatının yönünü belirleyebilmesini
sağlar.
Bu nedenle kölelik meselesi yalnız ekonomik değil, doğrudan insan onuru meselesidir.
Özgürlük Neden Bu Kadar Temel Bir Değerdir
Çünkü insanın ahlaki sorumluluğu özgürlükle yakından ilişkilidir.
İnsan:
seçebilmek,
itiraz edebilmek,
yönünü belirleyebilmek
ister.
Özgürlüğü elinden alınan kişi yalnız fiziksel olarak değil, psikolojik ve sosyal olarak da büyük baskı altına girer.
Bu nedenle bir insanı özgürleştirmek:
yalnız kapıyı açmak değil,
ona kendi hayatını yeniden kurma imkânı vermektir.
İnsan Neden Başka Bir İnsan Üzerinde Hâkimiyet Kurmak İster
Bunun birçok nedeni olabilir:
ekonomik çıkar,
güç arzusu,
statü,
korku,
üstünlük duygusu.
İnsan bazen başkalarını kontrol ettikçe kendisini güçlü hisseder.
Ancak Beled Suresi’nin ahlaki yönü tam tersini gösterir:
Gerçek büyüklük başkasını boyunduruk altında tutmak değil, boyunduruğu kaldırmaktır.
Yani güç:
esir etmekte değil,
özgürleştirmekte
de gösterilebilir.
Güçlü Olanın Zayıfı Özgürleştirmesi Neden Ahlaki Bir Dönüşümdür
Çünkü güç sahibi insanın iki seçeneği vardır.
Gücünü:
başkasını kontrol etmek için
kullanabilir.
Ya da:
başkasının özgürlüğünü büyütmek için.
İkinci seçenek daha yüksek bir ahlaki olgunluk gerektirir.
Çünkü kişi:
“Ben yapabiliyorum, öyleyse yaparım.”
demek yerine:
“Yapabiliyorum ama bunu yapmaya hakkım var mı?”
diye sorar.
Gerçek ahlak, gücün kendisini sınırlayabilmesinde görünür.
Ayet Tarihsel Kölelik Sistemine Nasıl Bir Müdahale Getirir
Kölelik Kur’an’ın indiği toplumda mevcut olan köklü bir kurumdu.
Kur’an birçok bağlamda:
köle özgürleştirmeyi teşvik etmiş,
bazı kefaretlerde özgürleştirmeyi yükümlülük hâline getirmiş,
kölelerin durumunun iyileştirilmesine yönelik hükümler getirmiştir.
Beled 13 ise özgürleştirmeyi sıradan bir iyilik değil, sarp yokuşun ilk örneği olarak sunar.
Bu, özgürlük eyleminin Kur’an’ın ahlaki dünyasında ne kadar yüksek bir yerde bulunduğunu gösterir.
Bu Ayetin Mesajı Yalnız Tarihsel Kölelikle mi Sınırlıdır
Ayetin doğrudan bağlamında köle özgürleştirme vardır.
Ancak taşıdığı daha geniş ahlaki ilke günümüze de uzanabilir:
İnsanı esaretten kurtarmak.
Bugün klasik kölelik biçimleri birçok yerde hukuken yasaktır.
Fakat insan:
zorla çalıştırma,
insan ticareti,
borç esareti,
ağır sömürü
gibi modern kölelik biçimleriyle karşılaşabilir.
Bu nedenle ayetin özgürlük ilkesi hâlâ güçlü biçimde günceldir.
Modern Kölelik Ne Anlama Gelebilir
Modern kölelik kavramı genellikle kişinin özgürlüğünün ciddi biçimde elinden alındığı durumlar için kullanılır.
Örneğin:
zorla çalıştırma,
insan ticareti,
borç nedeniyle zorla çalıştırılma,
zorla evlendirme
gibi uygulamalar insanın iradesini ağır biçimde sınırlayabilir.
Bunları klasik kölelikle birebir aynı görmek her bağlamda doğru olmayabilir.
Ama ortak nokta şudur:
İnsanın kendi hayatı üzerindeki temel söz hakkının elinden alınması.
Beled 13’ün ahlaki özü bu tür durumlara karşı da özgürlükten yana güçlü bir duyarlılık üretir.
Ekonomik Sömürü de Bir Tür Esaret Üretebilir mi
Her zor ekonomik durum kölelik değildir.
Ancak insanın hiçbir gerçek seçeneğinin bulunmadığı, tehdit veya baskıyla çalıştırıldığı durumlar ciddi bir esaret oluşturabilir.
İşveren ile çalışan arasındaki normal iş ilişkisi bununla karıştırılmamalıdır.
Ama çalışma düzeni:
insan onurunu yok ediyor,
şiddet veya tehditle sürdürülüyor,
kişinin ayrılma özgürlüğünü ortadan kaldırıyorsa
ahlaki sorun çok büyür.
Özgürlük yalnız zincirin olmaması değil, insanın gerçekten seçim yapabilme alanının bulunmasıdır.
Bir İnsanı Bağımlılıktan Kurtarmaya Yardım Etmek de Ayetin Ruhuyla Bağdaştırılabilir mi
Mecazi açıdan evet.
Ayet doğrudan köle özgürleştirmeyi anlatır.
Fakat daha geniş ahlaki ruhuyla insanın kendisini tüketen bağlardan kurtulmasına yardım etmek de değerli görülebilir.
Bir insan:
zararlı bağımlılık,
şiddet ilişkisi,
sömürü düzeni
içinde sıkışmış olabilir.
Ona:
destek,
güvenli alan,
rehberlik
sağlamak, hayatındaki bağların çözülmesine katkıda bulunabilir.
Bu, doğrudan ayetin tarihsel anlamının yerine geçmez ama özgürleştirici ahlakıyla uyumludur.
Özgürleştirmek Yalnız “Bağı Çözmek” midir, Sonrasında Sorumluluk da Var mıdır
Gerçek özgürlük bazen yalnız kapıyı açmakla tamamlanmaz.
Bir insan esaretten çıktıktan sonra:
barınma,
iş,
eğitim,
toplumsal kabul
gibi desteğe ihtiyaç duyabilir.
Bu nedenle özgürleştirme eylemi yalnız:
“Artık serbestsin.”
demek değildir.
İnsanın kendi ayakları üzerinde durabileceği koşulları desteklemek de önemlidir.
Özgürlüğün kalıcı olması için onur ve imkân birlikte düşünülmelidir.
Gerçek Yardım İnsanları Bağımlı mı, Güçlü mü Hâle Getirmelidir
İdeal olarak yardım yalnız anlık ihtiyacı karşılamakla kalmamalı, insanın mümkünse kendi gücünü yeniden kazanmasına da katkıda bulunmalıdır.
Birine sürekli bağımlılık üreten yardım ile:
onu eğiten,
iş imkânı oluşturan,
kendi kararlarını verebilir hâle getiren
yardım arasında önemli fark vardır.
Beled 13’ün özgürleştirme mantığı burada çok güçlüdür:
İyilik yalnız vermek değil, insanın kendi hayatının öznesi olmasını güçlendirmektir.
İnsan Başkasını Özgürleştirirken Kendisi de Özgürleşebilir mi
Manevi anlamda evet.
Çünkü başkasını kontrol etme arzısından vazgeçmek, insanın kendi kibrini de sınırlar.
Birini özgürleştiren kişi:
mülkiyet duygusunu,
üstünlük arzusunu,
çıkarını
aşmak zorunda kalabilir.
Bu nedenle özgürleştirme iki yönlüdür.
Bir insan zincirden kurtulur.
Diğeri ise hâkimiyet tutkusundan kurtulabilir.
Beled Suresinin 11, 12 Ve 13. Ayetleri Birlikte Nasıl Okunmalıdır
Bu üç ayet sarp yokuşun ilk büyük cevabını oluşturur:
11. Ayet:
“O sarp yokuşa girişmedi.”İnsan zor iyiliği seçmedi.
12. Ayet:
“Sarp yokuşun ne olduğunu sen ne bileceksin?”Merak ve önem yükseltilir.
13. Ayet:
“Bir boynu özgürlüğüne kavuşturmaktır.”İlk somut cevap gelir:
Özgürlük.
Bu sıralama son derece güçlüdür.
Kur’an gerçek yükselişi soyut bir mistisizmle değil, başka bir insanın zincirini çözmekle başlatır.
Sonuç: Sarp Yokuşun İlk Basamağı Başkasının Üzerindeki Zinciri Çözebilmektir
Beled Suresi’nin on üçüncü ayetindeki:
“Bir boynu özgürlüğüne kavuşturmaktır.”
ifadesi insanlık tarihinin en büyük ahlaki meselelerinden birini birkaç kelimeye sığdırır:
Özgürlük.
İnsan başkasını:
satın alınabilir mal,
ucuz emek,
itaat etmek zorunda olan araç
olarak görebilir.
Kur’an ise sarp yokuşun ilk basamağına tam tersini koyar:
İnsanı özgür bırak.
Bu çok derin bir değer değişimidir.
Gerçek büyüklük:
başkasına sahip olmak değil,
onun kendisine sahip olabilmesini sağlamaktır.
Gerçek güç:
insanı bağlamak değil,
zincir çözmektir.
Gerçek servet:
insan satın almak değil,
insanın özgürlüğünü geri verecek kadar maldan vazgeçebilmektir.
Ve ayetin çağrısı yalnız tarihe ait bir hatıra olarak kalmaz.
Bugün de insan kendisine şu soruları sorabilir:
Benim çıkarım başkasının özgürlüğünü daraltıyor mu?
Güçlü olduğum yerde insanları ezmek yerine güçlendiriyor muyum?
Yardıma ihtiyacı olan kişiyi bana bağımlı hâle mi getiriyorum, yoksa ayağa kalkmasına mı yardım ediyorum?
Çünkü Beled Suresi’nin sarp yokuşunda yükselmek, başkasının üzerinde yükselmek değildir.
Başkasını da ayağa kaldırarak yükselmektir.
Ve bir sonraki ayette sarp yokuşun ikinci büyük örneği gelecektir:
“Yahut açlığın hüküm sürdüğü bir günde yemek yedirmektir.”
Böylece özgürlüğün ardından insanın en temel başka bir ihtiyacı gündeme gelecektir:
Açlık karşısında paylaşmak.
