📖 Şems Suresi 7. Ayette “Nefse Ve Onu Düzgün Bir Biçimde Şekillendirene Andolsun” Buyrulması Ne Anlama Gelir Ve Nefs, İnsan Doğası, Vicdan, Benlik

Şems Suresi 7. Ayette “Nefse Ve Onu Düzgün Bir Biçimde Şekillendirene Andolsun” Buyrulması Ne Anlama Gelir Ve Nefs, İnsan Doğası, Vicdan, Benlik, Ahlaki Potansiyel, İç Denge Ve Kendini Tanıma Açısından Nasıl Anlaşılmalıdır ​

“İnsan dışındaki dünyayı anlamak için gökyüzüne bakar; kendisini anlamak için ise içine dönmek zorundadır. Çünkü en büyük bilinmezlik bazen yıldızların arasında değil, insanın kendi nefsinin derinliklerindedir.”
Ersan Karavelioğlu

Genişletmek için tıkla ...

“وَنَفْسٍ وَمَا سَوَّاهَا — Ve Nefsin Ve Mâ Sevvâhâ” Ne Demektir ​

Şems Suresi’nin yedinci ayetinde şöyle buyrulur:


وَنَفْسٍ وَمَا سَوَّاهَا


Anlam olarak:


“Nefse ve onu düzgün bir biçimde şekillendirene andolsun.”
(Şems Suresi, 91/7)


Sure şimdiye kadar:


güneşi,


ayı,


gündüzü,


geceyi,


gökyüzünü,


yeryüzünü


anlatmıştı.


Şimdi ise bütün bu kozmik manzaranın ardından bakış doğrudan insanın içine çevrilir.


Artık konu dış dünya değil:


Nefstir.

“Nefs” Ne Anlama Gelmektedir ​

Nefs kelimesi Kur’an’da bağlama göre farklı anlamlar taşıyabilir.


Bazen:


kişinin kendisi,


benlik,


can,


iç dünya,


insanın arzu ve eğilimleri


anlamında kullanılabilir.


Bu nedenle nefsi yalnız:


“kötü arzular”


olarak tanımlamak eksik olur.


Nefs, daha geniş anlamıyla insanın kendi benliği ve içsel varlığıdır.


İyiliğe de yönelebilir.


Kötülüğe de.


Tam da bu yüzden Şems Suresi’nin merkezine yerleştirilmiştir.

“Sevvâhâ” Kelimesi Ne Anlama Gelir ​

Ayette geçen “sevvâhâ”:


düzene koymak,


ölçülü biçimde oluşturmak,


uyumlu hâle getirmek,


şekillendirmek


anlamlarını taşır.


Bu kelime insan nefsinin gelişigüzel veya anlamsız bir yapı olarak sunulmadığını düşündürür.


İnsan:


akıl,


duygu,


arzu,


vicdan,


irade


gibi çeşitli yetilerle donatılmıştır.


Asıl mesele bu yetilerin nasıl dengelendiğidir.

Neden Gök Ve Yerden Sonra Nefs Üzerine Yemin Ediliyor ​

Bu geçiş Şems Suresi’nin en çarpıcı noktalarından biridir.


Önce:


evren gösterilir.


Sonra:


insan.


Sanki şu denilmektedir:


“Dışarıdaki düzeni gördün; şimdi kendi içindeki düzene bak.”


İnsan yıldızların hareketlerini inceleyebilir.


Ama kendi:


öfkesini,


kibrini,


korkusunu,


merhametini


anlamakta zorlanabilir.


Bu nedenle insanın iç dünyası da en az gökyüzü kadar derin bir araştırma alanıdır.

Kendini Tanımak Neden Bu Kadar Zordur ​

Çünkü insan başkalarını dışarıdan görür.


Kendisini ise içeriden yaşar.


Bu durum bazı kör noktalar oluşturabilir.


İnsan:


başkasının kibrini hemen fark eder,


kendi kibrine gerekçe bulabilir.


Başkasının hatasını büyütür,


kendi hatasını küçültebilir.


Bu nedenle kendini tanımak yalnız düşünmek değil, kendine karşı dürüst olabilmek gerektirir.

Nefs Yalnız Kötü Bir Şey midir ​

Hayır.


Bu çok önemli bir ayrımdır.


İnsanın nefsinde:


sevme,


koruma,


üretme,


merhamet,


cesaret


gibi olumlu potansiyeller de vardır.


Aynı zamanda:


kibir,


bencillik,


öfke,


hırs


gibi eğilimler de bulunabilir.


Dolayısıyla mesele nefsi yok etmek değil, onu terbiye etmek ve doğru yönde geliştirmektir.


Şems Suresi birazdan bunu açık biçimde gösterecektir.

İnsan Doğasında Hem İyilik Hem Kötülük Potansiyeli Bulunur mu ​

Surenin devamı tam da bu noktaya yönelir.


Bir sonraki ayette insana:


fücurunun ve takvasının ilham edildiği


bildirilecektir.


Bu, insanın ahlaki farklılıkları fark edebilecek bir yapıya sahip olduğunu düşündürür.


İnsan:


iyiyi seçebilir.


Kötüyü seçebilir.


Bu nedenle insanın değeri yalnız sahip olduğu potansiyelde değil, hangi potansiyeli geliştirdiğinde ortaya çıkar.

Akıl Nefsin Düzeninde Nasıl Bir Rol Oynar ​

Akıl insanın:


sonuçları düşünmesini,


alternatifleri karşılaştırmasını,


dürtülerini değerlendirmesini


sağlar.


Öfke:


“Şimdi karşılık ver.”


diyebilir.


Akıl:


“Bunun sonucu ne olacak?”


diye sorabilir.


Arzu:


“Bunu istiyorum.”


diyebilir.


Akıl:


“İstemek, doğru olduğu anlamına gelir mi?”


diye sorgular.


Bu nedenle akıl nefsin içindeki farklı eğilimleri yöneten önemli denge araçlarından biridir.

Vicdan Nefs İçindeki Ahlaki Uyarı Sistemi Gibi Düşünülebilir mi ​

Evet.


Vicdan insanın bazı davranışlardan sonra:


rahatsızlık,


pişmanlık,


huzur


hissetmesine katkıda bulunabilir.


İnsan haksızlık yaptığında iç dünyasında bir çatışma yaşayabilir.


Doğru davrandığında ise içsel bir bütünlük hissedebilir.


Fakat vicdan da tamamen otomatik ve değişmez değildir.


İnsan sürekli yanlışlarını meşrulaştırırsa ahlaki duyarlılığı zayıflayabilir.


Bu nedenle vicdanın da korunması gerekir.

Arzular Neden Kontrol Edilmesi Gereken Bir Güçtür ​

Arzu insan hayatının doğal parçasıdır.


İnsan:


yemek ister,


sevilmek ister,


başarmak ister,


güvende olmak ister.


Bunların kendisi kötü değildir.


Sorun arzunun sınırsızlaşmasıdır.


Örneğin:


başarı arzusu → hırsa,


özgüven → kibre,


mülkiyet arzusu → açgözlülüğe


dönüşebilir.


Olgunluk arzuyu yok etmek değil, ona ölçü koyabilmektir.

Öfke Nefsin En Güçlü Sınavlarından Biri midir ​

Evet.


Öfke bazen:


haksızlığa karşı tepki,


kendini koruma


gibi işlevler taşıyabilir.


Ama kontrolsüz öfke:


hakaret,


şiddet,


pişmanlık


üretebilir.


İnsan öfke anında kendisine şu soruyu sorabilmelidir:


“Ben şu anda adaleti mi savunuyorum, yoksa yalnızca egomu mu?”


Bu ayrım nefsin terbiye edilmesinde son derece önemlidir.

Kibir Neden Nefsin En Tehlikeli Yönlerinden Biri Olabilir ​

Çünkü kibir insanın kendi hatasını görmesini zorlaştırır.


Kibirli insan:


kendini üstün,


başkasını eksik


görebilir.


Daha tehlikelisi, kendi yanlışını doğru sanmaya başlayabilir.


Bu nedenle kibir yalnız sosyal bir sorun değildir.


Kendini tanımanın önündeki perde hâline gelebilir.


İnsan ancak kusur ihtimalini kabul ettiğinde kendisini geliştirebilir.

Nefs Değiştirilebilir mi ​

Evet.


İnsan karakteri tamamen sabit değildir.


Alışkanlıklar:


öğrenilebilir,


bırakılabilir,


yeniden şekillendirilebilir.


İnsan:


daha sabırlı,


daha cömert,


daha ölçülü


olmayı zamanla geliştirebilir.


Aynı şekilde kötü alışkanlıklar da tekrarlandıkça güçlenebilir.


Bu nedenle nefs sürekli inşa edilen bir iç yapı gibidir.

Küçük Davranışlar Nefsi Nasıl Şekillendirir ​

Karakter çoğu zaman büyük kararlarla değil, küçük tekrarlarla oluşur.


Bir kez yalan söylemek ile sürekli yalan söylemek aynı değildir.


Bir kez öfkelenmek ile öfkeyi alışkanlık hâline getirmek de aynı değildir.


Her tekrar:


davranışı kolaylaştırabilir.


Bu nedenle insan her küçük seçimde aslında yalnız bir eylem yapmaz.


Kendisinin gelecekteki hâlini de şekillendirir.

İnsan Kendi Kusurlarını Görmekten Neden Kaçar ​

Çünkü kusuru kabul etmek bazen benlik imajını sarsar.


İnsan kendisini:


iyi,


adil,


başarılı


görmek ister.


Bu görüntüyle çelişen gerçekleri reddetmek daha kolay olabilir.


Ama gerçek gelişim:


“Ben hata yapabilirim.”


diyebilmekle başlar.


Kendini tanımak insanı küçültmez.


Tam tersine daha gerçek bir kişilik kurmasına yardımcı olur.

İç Denge Ne Demektir ​

İç denge duyguları bastırmak değildir.


Daha çok:


akıl,


duygu,


arzu,


vicdan


arasında sağlıklı bir ilişki kurabilmektir.


İnsan yalnız mantıkla yaşayamaz.


Yalnız duyguyla da.


Yalnız arzuyla hiç yaşayamaz.


Olgunluk bu güçlerin her birini yerli yerinde kullanmayı gerektirir.


Denge, insanın iç mimarisidir.

İlk Yedi Ayet Birlikte Nasıl Okunmalıdır ​

Şems Suresi şimdiye kadar şöyle ilerlemiştir:


1. Ayet:
Güneş.


2. Ayet:
Ay.


3. Ayet:
Gündüz.


4. Ayet:
Gece.


5. Ayet:
Gökyüzü.


6. Ayet:
Yeryüzü.


7. Ayet:
Nefs.


Bu sıralama olağanüstü bir genişlikten merkeze doğru gelir.


Kozmos → Dünya → İnsan.


Ve artık surenin asıl ahlaki mesajı başlayacaktır.

Bu Ayet Bir Sonraki Ayete Nasıl Hazırlık Yapar ​

1. ayet:

nefsin oluşturulduğunu


bildirir.

1. ayet ise bu nefsin ahlaki kapasitesini açıklayacaktır:

“Sonra ona fücurunu ve takvasını ilham edene andolsun.”


Yani insan yalnız oluşturulmuş bir varlık değildir.


Aynı zamanda:


kötülüğün,


iyiliğin


farkına varabilecek bir ahlaki bilinç taşır.


Bu yüzden 7. ayet insanın yapısını, 8. ayet ise ahlaki yönelimini anlatacaktır.

Sonuç: İnsanın En Büyük Yolculuklarından Biri Kendi Nefsini Tanımak Ve Onu Doğru Yönde Şekillendirebilmektir​

Şems Suresi’nin yedinci ayetindeki:


“Nefse ve onu düzgün bir biçimde şekillendirene andolsun.”


ifadesi, surenin bütün yönünü değiştirir.


Artık gökyüzünden iç dünyaya geçilmiştir.


İnsan:


evreni araştırabilir.


yıldızları inceleyebilir.


dünyayı haritalandırabilir.


Ama kendisini tanımıyorsa hâlâ büyük bir bilinmezliğin içindedir.


Nefsin içinde:


merhamet,


öfke,


kibir,


cömertlik,


korku,


akıl,


vicdan


birlikte bulunabilir.


Asıl mesele bunların varlığı değil:


hangisinin yönetici hâle geldiğidir.


İnsan nefsini tamamen susturamaz.


Ama eğitebilir.


Arzularını yok edemez.


Ama sınır koyabilir.


Öfkeyi tamamen kaldıramaz.


Ama yönlendirebilir.


Kibir eğilimini fark edip tevazuyu geliştirebilir.


Bu nedenle insanın gerçek ahlaki yolculuğu dışarıdaki engelleri aşmadan önce kendi içindeki güçleri tanımakla başlar.


Ve bir sonraki ayette Şems Suresi’nin en önemli ifadelerinden biri gelecektir:


“Sonra ona kötülüğünü ve takvasını ilham edene andolsun.”


Böylece insan nefsinin yalnız şekillendirilmiş değil, aynı zamanda iyi ile kötüyü ayırt etme potansiyeline sahip bir varlık olduğu ortaya konacaktır.

“İnsan kendi nefsini tanımadığında en büyük gücünü de en büyük tehlikesini de tanımamış olur. İç dünyasını görmek, kusursuz olduğunu sanmaktan vazgeçip hangi yönünü büyüteceğini bilinçle seçebilmenin başlangıcıdır.”
Ersan Karavelioğlu

Genişletmek için tıkla ...