Bakara Suresi 83. Ayette “Hani İsrailoğullarından, ‘Allah’tan Başkasına Kulluk Etmeyeceksiniz; Anne Babaya, Yakınlara, Yetimlere Ve Yoksullara İyilik Edeceksiniz; İnsanlara Güzel Söz Söyleyecek, Namazı Dosdoğru Kılacak Ve Zekâtı Vereceksiniz’ Diye Söz Almıştık. Sonra Pek Azınız Hariç Yüz Çevirdiniz; Zaten Siz Yüz Çeviren Kimselersiniz” İfadesi Ne Anlama Gelir 
Bakara Suresi 83. Ayette Ne Anlatılmaktadır
Bakara Suresi’nin 83. ayeti, İsrailoğullarından alınan önemli bir ahlaki ve dinî sözleşmeyi hatırlatır.
Bu sözleşmede birbirinden kopmayan temel yükümlülükler vardır:
Yalnızca Allah’a kulluk etmek.
Anne babaya iyilik etmek.
Yakınları gözetmek.
Yetimleri korumak.
Yoksullara iyilik etmek.
İnsanlara güzel söz söylemek.
Namazı dosdoğru kılmak.
Zekâtı vermek.
Fakat ayetin sonunda çok ciddi bir kırılma anlatılır:
“Sonra pek azınız hariç yüz çevirdiniz.”
Böylece ayet yalnızca hangi ilkelerin doğru olduğunu söylemez.
Daha zor bir problemi gündeme getirir:
Doğruyu bilmek başka, verilen söze sadık kalmak başka şeydir.
“Sizden Söz Almıştık” İfadesi Ne Anlama Gelir
Kur’an’daki misak, sıradan bir sözden daha ağır anlam taşır.
Bir bağlılık.
Bir ahit.
Bir sorumluluk sözleşmesi.
Yani İsrailoğullarına yalnızca:
“Bunlar güzel davranışlardır.”
denilmemiştir.
Bunları yerine getirmeleri konusunda:
sorumluluk altına girdikleri
hatırlatılmıştır.
Bu nedenle ayet insanın Allah ile ilişkisinde sözün önemini ortaya koyar.
İman yalnızca düşünsel kabul değil:
sadakat gerektiren bir bağlılıktır.
Neden İlk Emir “Allah’tan Başkasına Kulluk Etmeyin”dir
Çünkü ayetteki bütün ahlaki düzenin temeli tevhiddir.
İnsan yalnızca Allah’ı nihai otorite kabul ettiğinde:
gücü,
serveti,
insanları,
toplumsal statüyü,
kendi nefsini
mutlaklaştırmaması gerektiğini öğrenir.
Tevhid bu nedenle yalnızca:
“Tek Tanrı vardır.”
cümlesi değildir.
Aynı zamanda:
“Hiçbir insanı, çıkarı veya gücü Tanrılaştırma.”
çağrısıdır.
Ardından gelen toplumsal ahlak da bu temel üzerine kurulur.
Neden Allah’a Kulluktan Hemen Sonra Anne Baba Gelir
Bu sıralama son derece dikkat çekicidir.
Allah’a kulluktan sonra doğrudan:
anne babaya iyilik
emredilir.
Çünkü insanın varoluşundaki en temel dünyevi bağlardan biri anne baba ilişkisidir.
İnsan:
çocukluğunu,
korunmasını,
bakımını,
eğitimini
çoğu zaman onlara borçludur.
Bu nedenle Kur’an’da anne babaya iyilik çok yüksek bir ahlaki değer taşır.
Fakat burada kullanılan kavram yalnızca:
itaat
değildir.
Daha geniş olan:
ihsan, yani iyi ve güzel davranma
fikridir.
Anne Babaya İyilik Sınırsız İtaat Demek midir
Hayır.
Kur’an’ın genel bütünlüğünde anne babaya saygı ve iyilik emredilir.
Ama yanlış, zulüm veya Allah’a ortak koşma yönünde baskı olduğunda:
itaatin sınırı vardır.
Bu nedenle anne babaya iyilik:
körü körüne her söyleneni yapmak
değildir.
Asıl anlam:
saygı,
şefkat,
destek,
incitmemek,
gözetmek
ve mümkün olduğunca güzel davranmaktır.
Bu ayrım önemlidir.
“Yakınlara İyilik Edin” Neden Ayrı Bir Emir Olarak Gelir
Çünkü insanın sorumluluğu yalnızca çekirdek ailesiyle sınırlı değildir.
Akrabalık bağları:
toplumsal dayanışmanın ilk halkalarından biridir.
İnsan bazen uzaktaki insanlara karşı çok duyarlı olabilir ama:
kendi yakınlarının ihtiyacını görmezden gelebilir.
Ayet bu dengeyi hatırlatır.
İyilik önce insanın en yakın çevresinden başlayabilir.
Sonra daha geniş topluma yayılır.
Bu nedenle ahlak:
uzaktaki insanlığa duyulan soyut sevgi ile değil, yakındaki insana gösterilen somut sorumlulukla da ölçülür.
Yetimlerin Özellikle Anılması Ne Anlama Gelir
Yetim, toplumdaki en savunmasız gruplardan biridir.
Özellikle tarihsel toplumlarda ebeveyn desteğini kaybetmek:
ekonomik,
sosyal
ve hukuki açıdan çok büyük bir kırılganlık oluşturabiliyordu.
Bu nedenle Kur’an yetim haklarına sürekli vurgu yapar.
Yetimin malını korumak.
Onu küçümsememek.
Hakkını yememek.
Onu toplumun dışında bırakmamak.
Bakara 83’te yetimin özellikle anılması şu temel ahlaki ilkedir:
Bir toplumun ahlak seviyesi, en güçsüz insanlarına nasıl davrandığında görülür.
Yoksulların Gözetilmesi Neden İmanın Parçası Haline Getirilmiştir
Çünkü Kur’an’da ibadet ile sosyal adalet birbirinden tamamen koparılmaz.
Bir insan Allah’a ibadet ettiğini söyleyebilir.
Fakat çevresindeki açlığı,
yoksulluğu,
muhtaçlığı
hiç önemsemiyorsa imanının toplumsal sonucu sorgulanır.
Bakara 83’te:
Allah’a kulluk,
namaz,
zekât
ile birlikte yoksula iyilik zikredilir.
Bu çok güçlü bir mesajdır:
Din yalnızca insan ile Allah arasındaki özel ilişki değildir; insan ile insan arasındaki sorumluluğu da kapsar.
“İnsanlara Güzel Söz Söyleyin” Ne Anlama Gelir
Ayetin en evrensel emirlerinden biridir.
Dikkat edilirse:
“Yalnızca size benzeyenlere güzel söz söyleyin.”
denilmez.
Genel ifade kullanılır:
“İnsanlara güzel söz söyleyin.”
Bu:
saygılı konuşmak,
aşağılamamak,
incitmemek,
dürüst olmak,
iyiliğe yönlendirmek,
iletişimde nezaket göstermek
gibi geniş bir alanı kapsar.
Sözün ahlakı burada ibadetlerin arasına yerleştirilmiştir.
Bu da gösterir ki:
Bir insanın dili, dini hayatından ayrı değildir.
Güzel Söz Söylemek Neden Bu Kadar Önemlidir
Çünkü söz görünmez gibi görünür ama güçlü sonuçlar üretir.
Bir cümle:
bir insanı iyileştirebilir.
Bir cümle:
yıllarca unutulmayan bir yara açabilir.
Bir söz:
barışı başlatabilir.
Başka bir söz:
düşmanlık doğurabilir.
Bu nedenle dil:
ahlaki sorumluluk alanıdır.
İnsan:
“Ben sadece söyledim.”
diyerek sözünün etkisinden tamamen kaçamaz.
Bakara 83’ün içine “güzel söz” emrinin yerleştirilmesi, bunun ne kadar ciddi bir değer olduğunu gösterir.
Güzel Söz Her Zaman Yumuşak Söz Demek midir
Hayır.
Bazen doğruyu söylemek rahatsız edici olabilir.
Bir haksızlığa:
“Bu yanlıştır.”
demek gerekir.
Güzel söz:
yalakalık,
gerçeği saklama
veya herkesi memnun etme
anlamına gelmez.
Asıl mesele:
doğruyu hakaret etmeden, adaleti bırakmadan ve insan onurunu ezmeden söylemektir.
Yani içerik kadar:
üslup da ahlaki bir sorumluluktur.
Namazın Bu Ahlaki Emirlerin Arasında Bulunması Ne Gösterir
Namaz yalnızca bireysel ibadet olarak düşünülmemelidir.
Ayetin yapısı çok dikkat çekicidir:
Allah’a kulluk.
İnsanlara iyilik.
Güzel söz.
Namaz.
Zekât.
Bütün bunlar yan yana gelir.
Bu, İslam ahlakında ibadet ile toplumsal sorumluluğun birbirinden ayrılmadığını gösterir.
Namaz insanın Allah ile ilişkisini diri tutar.
Ama bu ilişkinin hayatın diğer alanlarına da:
ahlak olarak yansıması beklenir.
Zekâtın Burada Anılması Ne Anlama Gelir
Zekât servetin yalnızca bireysel mülkiyet olmadığını hatırlatan güçlü bir ibadettir.
İnsan mal kazanabilir.
Ama toplumdaki muhtaçların da hakkını görmezden gelemez.
Bu nedenle zekât:
mali ibadet,
sosyal dayanışma,
servet sorumluluğu
ve paylaşım
boyutlarını bir arada taşır.
Bakara 83’te zekâtın yetim ve yoksul gibi gruplarla aynı ayette yer alması tesadüf değildir.
Mesaj açıktır:
Servetin ahlaki bir boyutu vardır.
Ayet İbadet İle Ahlakı Birbirinden Ayırmayı mı Eleştirir
Ayetin yapısı böyle bir ayrımın yanlışlığını güçlü biçimde düşündürür.
Bir insan:
namaz kılabilir.
Ama anne babasına kötü davranabilir.
Zekât verdiğini söyleyebilir.
Ama çalışanına haksızlık edebilir.
Dinî söylemi güçlü olabilir.
Ama insanlara hakaret edebilir.
Bakara 83 bütün bunları aynı ahlaki sözleşmenin içine yerleştirir.
Bu nedenle şu soru ortaya çıkar:
İbadet insanı daha ahlaklı yapmıyorsa, insan ibadetin kendisinden ne öğreniyor?
“Sonra Yüz Çevirdiniz” Ne Demektir
Ayetin en ağır bölümü burasıdır.
Bütün bu emirler bilinmektedir.
Üstelik bunlar hakkında söz verilmiştir.
Fakat sonra:
yüz çevrilmiştir.
Yüz çevirmek yalnızca bir hükmü unutmak değildir.
Bilinçli biçimde:
ilgilenmemek,
uzaklaşmak,
sorumluluğu terk etmek
anlamlarını çağrıştırır.
Bu nedenle ayet yine aynı temel probleme döner:
Bilmek ile yaşamak arasındaki fark.
“Pek Azınız Hariç” İfadesi Neden Çok Önemlidir
Çünkü Kur’an yine genelleme yapmaz.
Herkesi aynı biçimde suçlamaz.
“Pek azınız hariç.”
denir.
Bu ifade çok önemli bir adalet ilkesini gösterir.
Bir topluluğun çoğunluğu yanlış yapmış olsa bile:
doğru davranan azınlık unutulmaz.
Bu aynı zamanda bireysel sorumluluğun önemini gösterir.
İnsan:
“Herkes böyle yapıyor.”
diyerek sorumluluktan kaçamaz.
Çünkü çoğunluk yanlış yaparken bile:
doğruyu seçmek mümkündür.
İnsan Neden Verdiği Sözü Zamanla Unutur
Çünkü karar anındaki duygu ile hayatın gerçek şartları farklı olabilir.
İnsan kolayca söz verir:
“Bundan sonra şöyle yaşayacağım.”
“Bunu asla yapmayacağım.”
“Her zaman doğru olacağım.”
Ama sonra:
çıkar,
korku,
alışkanlık,
tembellik,
toplumsal baskı
devreye girer.
İşte asıl karakter burada ortaya çıkar.
Söz vermek kolaydır.
Sözü zor zamanda korumak karakterdir.
Bakara 83’ün “misak” vurgusu bunu hatırlatır.
Bakara 83’ten Çıkarılabilecek En Büyük Hayat Dersi Nedir
Belki şöyle özetlenebilir:
İnancının doğruluğunu yalnızca ne söylediğinle değil, insanlara nasıl davrandığınla ölç.
Allah’a kulluk ediyorsan:
anne babana nasıl davranıyorsun?
Yakınlarını gözetiyor musun?
Yetimin hakkını koruyor musun?
Yoksulu görüyor musun?
İnsanlarla nasıl konuşuyorsun?
İbadetinde istikrarlı mısın?
Malından paylaşabiliyor musun?
Ayet bütün bunları:
aynı ahlaki bütünün parçaları
olarak gösterir.
Bu yüzden iman parçalanmış bir hayat değil:
tutarlı bir hayat
talep eder.
Son Söz Bakara 83 Bize “Allah’a Verilen Sözün Gerçekliği İnsanlara Davranışımızda mı Ortaya Çıkar?” Diye mi Soruyor
Bakara Suresi 83. ayet, dinin çok güçlü bir özetini birkaç emir içinde toplar.
Önce:
Allah’tan başkasına kulluk etmeyin.
Sonra hemen insan ilişkilerine geçilir.
Anne baba.
Yakınlar.
Yetimler.
Yoksullar.
Ve ardından bütün insanlığı kapsayan çok sade bir emir gelir:
“İnsanlara güzel söz söyleyin.”
Sonra namaz.
Sonra zekât.
Bu sıralama bize önemli bir şey öğretir:
Kur’an’ın inanç anlayışında Allah’a yönelmek ile insana iyi davranmak birbirinden kopuk iki hayat değildir.
İnsan secde ederken başka,
ticarette başka,
ailesinde başka,
yoksul karşısında başka,
konuşurken başka
bir ahlak taşıyamaz.
En azından ayetin talep ettiği bütünlük budur.
Ama ayetin sonunda acı bir gerçek gelir:
“Sonra yüz çevirdiniz.”
İşte bütün mesele burada düğümlenir.
İnsan doğruyu bilmeyebilir.
Öğrenebilir.
Ama daha zor olan şudur:
Bildiği doğruya sadık kalmak.
Bir insan anne babaya iyiliğin doğru olduğunu bilir ama ihmal eder.
Yoksula yardımın iyi olduğunu bilir ama görmezden gelir.
Güzel konuşmanın doğru olduğunu bilir ama öfkelendiğinde hakaret eder.
Sözünde durmanın gerekli olduğunu bilir ama çıkarı değiştiğinde sözünden döner.
Bu nedenle Bakara 83 yalnızca İsrailoğullarına verilmiş eski bir ahdi anlatmaz.
İnsanın bütün zamanlardaki büyük ahlaki sorusunu önüne koyar:
Bildiklerimizin ne kadarı gerçekten hayatımıza dönüşüyor?
Çünkü insanın karakterini en çok söylediği ilkeler değil:
o ilkelerin kendisine maliyet çıkardığı anda ne yaptığı
gösterir.
Ve belki ayetin bugünün insanına yönelttiği en güçlü soru şudur:
Allah’a bağlı olduğunu söylüyorsun; peki bu bağlılık, sana hiçbir faydası olmayan insana nasıl davrandığında da görünüyor mu?
