Bakara Suresi 79. Ayette “Elleriyle Kitap Yazıp Sonra Onu Az Bir Bedel Karşılığında Satmak İçin ‘Bu Allah Katındandır’ Diyenlerin Vay Haline! Elleriyle Yazdıklarından Dolayı Vay Haline Onların; Kazandıklarından Dolayı Vay Haline Onların” İfadesi Ne Anlama Gelir 
Bakara Suresi 79. Ayette Ne Anlatılmaktadır
Bakara Suresi’nin 79. ayeti, önceki ayetlerde başlayan bilginin tahrif edilmesi, gizlenmesi ve insanların zanla yönlendirilmesi temasını çok daha sert bir noktaya taşır.
Ayet bu kez bazı kişilerin:
kendi elleriyle bir metin yazdıklarını,
sonra da:
“Bu Allah katındandır.”
dediklerini bildirir.
Amaçları ise bundan:
dünyevi bir çıkar elde etmektir.
Bu nedenle ayette art arda çok ağır bir uyarı gelir:
“Vay onların haline…”
Buradaki mesele artık yalnızca yanlış yorum yapmak değildir.
Mesele:
İnsan sözünü ilahi söz gibi sunmaktır.
“Elleriyle Kitap Yazmak” Ne Anlama Gelir
Ayetin dikkat çekici ifadelerinden biri:
“Elleriyle yazdıkları…”
sözüdür.
Burada vurgu son derece açıktır.
Ortada insanlar tarafından oluşturulmuş bir metin vardır.
Fakat bu metin daha sonra:
ilahi kaynaklıymış gibi
sunulmaktadır.
“Elleriyle” ifadesi, sorumluluğu özellikle insanın üzerine getirir.
Yani:
Bu söz vahiy değildir.
Bunu siz oluşturdunuz.
Sonra da:
Allah’a nispet ettiniz.
Ayetin ahlaki ağırlığı tam olarak burada ortaya çıkar.
“Bu Allah Katındandır” Demek Neden Bu Kadar Ağırdır
Çünkü bir insan:
“Kendi görüşüm budur.”
derse hata yapabilir.
Yanlış yorumlayabilir.
Eleştirilebilir.
Düzeltilebilir.
Ama:
“Allah böyle diyor.”
dediği anda kendi sözünü çok daha yüksek bir otoriteye bağlamış olur.
Artık insanlar yalnızca bir insan görüşüyle değil:
ilahi emir olduğunu düşündükleri bir iddiayla
karşı karşıya kalırlar.
Bu nedenle Allah adına konuşmak büyük bir sorumluluktur.
İnsan kendi kanaatini:
Allah’ın hükmü gibi sunmamalıdır.
Ayette Gerçek Vahyin Tamamının Değiştirildiği mi Söyleniyor
Ayetin diline dikkat edildiğinde belirli kişilerin:
kendi elleriyle yazdıkları şeyleri Allah’a nispet ettikleri
eleştirilmektedir.
Buradan otomatik olarak:
“Bütün kutsal metnin tamamı baştan sona değiştirilmiştir.”
gibi çok daha geniş bir hüküm çıkarmak doğru olmaz.
Ayet belirli bir davranışı hedef alır:
İnsan üretimini ilahi söz diye sunmak.
Dolayısıyla metni kendi bağlamında okumak gerekir.
Aksi halde ayetin eleştirdiği tahrif problemine benzer şekilde, biz de ayete söylemediği şeyi söyletebiliriz.
“Az Bir Bedel Karşılığında” Ne Demektir
Ayet:
“Az bir bedel”
ifadesini kullanır.
Buradaki “azlık” yalnızca para miktarı değildir.
Dünyevi kazanç ne kadar büyük görünürse görünsün:
hakikatin karşılığında küçüktür.
Para olabilir.
Statü olabilir.
Siyasi güç olabilir.
Toplumsal otorite olabilir.
İnsanların saygısını kazanmak olabilir.
Bir makamı korumak olabilir.
Ayetin bakış açısından bunların tamamı:
hakikati satmaya değmeyecek kadar küçüktür.
Hakikat Gerçekten “Satılabilir” mi
Mecazi anlamda evet.
İnsan hakikati maddi veya sosyal çıkar karşılığında değiştirdiğinde:
hakikati satmış
olur.
Bir kişi doğruyu bildiği halde para için başka şey söylüyorsa…
Bir dinî otorite insanların hoşuna gidecek hükmü çıkar için üretiyorsa…
Bir uzman bildiği gerçeği sponsoru uğruna gizliyorsa…
Bir yönetici yanlış bir bilgiyi pozisyonunu korumak için savunuyorsa…
aynı ahlaki problem ortaya çıkar:
Gerçeğin değeri, çıkar karşısında ikinci plana itilmiştir.
Ayette Neden “Vay Haline” İfadesi Tekrar Edilir
Ayetin retoriği son derece güçlüdür.
Bir kere değil, tekrar tekrar:
“Vay onların haline!”
denir.
Bu tekrar, yapılan eylemin ağırlığını vurgular.
Önce:
yazdıkları şey nedeniyle
uyarı gelir.
Sonra:
bundan kazandıkları nedeniyle
uyarı gelir.
Yani iki ayrı sorumluluk vardır:
Yanlış olan şeyi üretmek.
Ve o yanlış üzerinden çıkar sağlamak.
Bu nedenle suç yalnızca fikir düzeyinde değildir.
Bir kazanç mekanizmasına dönüşmüştür.
Bir Yanlışın Para Kazandırması Onu Daha Tehlikeli Hale Getirir mi
Evet.
Çünkü artık yanlışın devam etmesi için bir teşvik oluşur.
Bir insan yanlış bilgi sayesinde:
para,
itibar,
güç,
otorite
kazanıyorsa onu düzeltmek istemeyebilir.
Tam tersine:
yanlışın devam etmesini ister.
Bu noktada hata artık sıradan bir hata değildir.
Bir sisteme dönüşür.
Ve sistem kendisini korumaya başlar.
Bakara 79’un bugün de çok güçlü görünmesinin sebeplerinden biri budur.
Din Üzerinden Çıkar Sağlamakla Ayet Arasında Nasıl Bir Bağ Kurulabilir
Ayet doğrudan:
dini bilgi üzerinden çıkar sağlama
problemini gündeme getirir.
Fakat burada hassas bir ayrım yapılmalıdır.
Dinî hizmet veren birinin geçimini sağlaması tek başına ayetin eleştirdiği şey değildir.
Sorun:
çıkar uğruna hakikatin değiştirilmesidir.
Bir insan doğruyu anlatır ve emeğinin karşılığını alabilir.
Fakat insanların parasını, bağlılığını veya korkusunu kullanarak:
Allah söylemediği halde Allah adına hüküm üretmek
çok farklı bir şeydir.
Ayetin hedef aldığı tehlike budur.
İnsanlar Neden “Allah Böyle Diyor” Sözüne Daha Kolay İnanır
Çünkü ilahi otorite sıradan insan otoritesinden çok daha güçlüdür.
Bir kişi:
“Ben böyle düşünüyorum.”
derse insanlar tartışabilir.
Ama:
“Allah böyle emretti.”
denildiğinde tartışmanın psikolojik ağırlığı değişir.
İnsan:
Allah’a karşı gelmekten,
günaha girmekten,
cezalandırılmaktan
korkabilir.
Bu nedenle kutsal otoriteyi kötüye kullanmak:
insanların vicdanını kontrol etmenin son derece güçlü bir yolu
haline gelebilir.
Bakara 79 bu yüzden yalnızca yanlış bilgiye değil:
kutsal üzerinden kurulan manipülasyona
da karşı ciddi bir uyarıdır.
Bir İnsan Kendi Yorumunu Nasıl Allah’ın Sözüne Dönüştürür
Bu bazen çok ince biçimde gerçekleşebilir.
Bir ayetin yorumu yapılır.
Sonra yorum ile ayetin kendisi arasındaki fark unutulur.
Bir süre sonra:
“Bu ayet şu şekilde yorumlanabilir.”
cümlesi kaybolur.
Yerine:
“Allah kesin olarak bunu söylüyor.”
denilmeye başlanır.
Bu yüzden dinî düşüncede şu ayrım çok önemlidir:
Metin nedir?
Yorum nedir?
İçtihat nedir?
Kesin hüküm nedir?
Bu sınırlar kaybolduğunda insan kendi düşüncesine:
ilahi dokunulmazlık
kazandırabilir.
Ayet Dinî Otoritenin Sorgulanmasını mı Öğütler
Ayet doğrudan:
“Her otoriteden şüphe edin.”
demez.
Fakat çok güçlü biçimde:
İnsan otoritesi ile ilahi otoriteyi birbirinden ayırmayı
öğretir.
Bir din âlimi yanılabilir.
Bir yorumcu hata yapabilir.
Bir cemaat lideri yanlış düşünebilir.
Bir gelenek eksik olabilir.
Bu nedenle:
“Kim söyledi?”
sorusunun yanında:
“Dayanağı nedir?”
sorusunu da sormak gerekir.
Bu, saygısızlık değil:
hakikate karşı sorumluluktur.
Ayet Sahte Din Üretimi Hakkında Ne Söyler
Ayetin en sert biçimde eleştirdiği davranışlardan biri tam olarak budur:
İnsan üretimini ilahi hakikatmiş gibi sunmak.
Bu davranış zamanla insanların din algısını değiştirebilir.
İnsanlar Allah’ın söylemediği şeyi:
Allah söylemiş sanabilir.
Sonra bu düşünce nesilden nesile aktarılabilir.
Bir süre sonra insan yapımı hükümler:
kutsal dokunulmazlık
kazanabilir.
Bu nedenle dinî bilginin kaynak kontrolü son derece önemlidir.
Bakara 79 Günümüzün “Sahte Bilgi Ekonomisi” ile İlişkilendirilebilir mi
Doğrudan modern internet ekonomisinden söz etmese de ayetin ahlaki mantığı bugün şaşırtıcı derecede günceldir.
Yanlış bilgi bugün:
tıklanma,
reklam geliri,
takipçi,
şöhret,
politik nüfuz
üretebilir.
Bir kişi sansasyonel bir yalanla doğru bilgiden çok daha fazla kazanç elde edebilir.
Böylece yanlış bilgi:
ekonomik bir ürüne
dönüşür.
Bakara 79’un:
“Yazdıklarından dolayı vay onların haline; kazandıklarından dolayı da vay onların haline.”
mantığı tam da bu ayrımı düşündürür:
Yanlış üretmek başka bir suçtur.
Yanlıştan sistematik biçimde kazanç sağlamak başka bir boyuttur.
İnsan İnandığı Şeyi mi Söyler, İşine Yarayan Şeyi mi
Ayet bu zor soruyu ortaya çıkarır.
İnsan çoğu zaman kendisini hakikatin savunucusu olarak görür.
Ama bir fikir:
para kazandırıyorsa,
taraftar getiriyorsa,
otorite sağlıyorsa,
itibar oluşturuyorsa
onu bırakmak zorlaşabilir.
Bu noktada kişi şunu sorgulamalıdır:
Ben bunu doğru olduğu için mi savunuyorum, yoksa bana yarar sağladığı için mi?
Bu soru dinî konular kadar bütün düşünce alanlarında önemlidir.
Dinî Korkuların Ticari veya Sosyal Amaçla Kullanılması Neden Tehlikelidir
Çünkü insanın en derin korkularına dokunur.
Günah.
Cehennem.
Lanet.
Kurtuluş.
Allah’ın rızası.
Bunlar insan için son derece güçlü kavramlardır.
Bir kişi bu kavramları kendi çıkarı için kullanırsa:
insanın vicdanını manipüle edebilir.
Bakara 79’un ahlaki uyarısı bu yüzden çok büyüktür:
Allah adına konuşmak:
siyasi slogan veya pazarlama aracı değildir.
Büyük bir sorumluluktur.
75, 78 ve 79. Ayetler Birlikte Okunduğunda Nasıl Bir Bilgi Düzeni Ortaya Çıkar
Bu ayetler birlikte son derece güçlü bir tablo oluşturur.
- ayette:
Bilen fakat değiştiren kişiler vardır.
- ayette:
Bilmeyen ve zanla hareket eden insanlar vardır.
- ayette:
İnsan üretimini Allah’a nispet ederek bundan kazanç sağlayan kişiler vardır.
Bu üçü birleştiğinde tehlikeli bir yapı oluşabilir:
Yukarıda bilgi manipüle edilir.
Aşağıda insanlar araştırmadan inanır.
Sonra bu yanlış yapı:
dini gerçeklik gibi yaşamaya başlar.
Bu yüzden ayetlerin ortak çağrısı:
bilgi, dürüstlük ve kaynak bilincidir.
Bakara 79’dan Çıkarılabilecek En Büyük Hayat Dersi Nedir
Belki şu cümleyle özetlenebilir:
Kendi sözünü kutsallaştırma.
Bir fikrin olabilir.
Savunabilirsin.
Yanılabilirsin.
Fikrini değiştirebilirsin.
Ama kendi görüşüne:
“Allah kesin olarak böyle istiyor.”
dediğin anda sorumluluğun çok büyür.
Çünkü artık yalnızca kendi adına konuşmuyorsundur.
Bu nedenle din hakkında konuşurken:
tevazu,
kaynak,
bağlam,
bilgi
ve dürüstlük
son derece önemlidir.
Hakikat insanın sahip olduğu bir mülk değildir.
İnsan hakikatin karşısında sorumludur.
Son Söz Bakara 79 Bize “Allah Adına Konuşmanın Bedeli Ne Kadar Ağırdır?” Diye mi Soruyor
Bakara Suresi 79. ayet çok ağır bir sahne çizer.
Birileri oturur.
Bir şey yazar.
Sonra insanlara:
“Bu Allah’tandır.”
der.
Ve bunun karşılığında bir çıkar elde eder.
Kur’an’ın tepkisi son derece serttir:
“Vay onların haline!”
Hem yazdıklarından dolayı.
Hem kazandıklarından dolayı.
Çünkü burada yalnızca insanlar kandırılmamıştır.
Allah’ın adı insan çıkarının aracı haline getirilmiştir.
Belki de ayetin en büyük uyarısı tam olarak budur.
İnsan kendi düşüncesine kutsallık kazandırdığında onu eleştiri dışına çıkarır.
Kendi çıkarını:
Allah’ın isteği
gibi sunabilir.
Kendi korkusunu:
dinî hüküm
haline getirebilir.
Kendi geleneğini:
vahyin kendisi
zannedebilir.
Ve bir süre sonra insanların oluşturduğu şey ile Allah’ın gerçekten söylediği şey birbirine karışabilir.
Bu yüzden Bakara 79 yalnızca geçmişte yaşamış belirli insanları eleştiren bir ayet olarak okunmamalıdır.
Aynı soru her çağın insanının önündedir:
Bir düşüncenin gerçekten Allah’a ait olduğunu nereden biliyoruz?
Kaynağını mı gördük?
Bağlamını mı araştırdık?
Yoksa biri bize “Allah böyle istiyor” dediği için mi kabul ettik?
Ve belki daha zor soru şudur:
Biz kendi düşüncelerimizi ne kadar sık Allah’ın düşüncesiymiş gibi sunuyoruz?
Çünkü insanın dinî konuşmadaki en büyük tevazularından biri bazen şu cümleyi kurabilmesidir:
“Ben böyle anlıyorum; fakat Allah’ın muradını bütünüyle bildiğimi iddia etmiyorum.”
Hakikat ticaret malı değildir.
Kutsal, insan çıkarının reklam aracı değildir.
Ve Allah’ın adına konuşmak:
insanın ağzından çıkan en ağır sözlerden biri olabilir.
