Bakara Suresi 76. Ayette “İman Edenlerle Karşılaştıklarında ‘İman Ettik’ Derler; Birbirleriyle Baş Başa Kaldıklarında İse ‘Allah’ın Size Açıkladıklarını, Rabbinizin Huzurunda Size Karşı Delil Olarak Kullansınlar Diye mi Onlara Anlatıyorsunuz? Hiç Aklınızı Kullanmıyor musunuz?’ Derler” İfadesi Ne Anlama Gelir 
Bakara Suresi 76. Ayette Ne Anlatılmaktadır
Bakara Suresi’nin 76. ayeti, önceki ayette anlatılan hakikati bilip tahrif etme temasının devamıdır.
Ayet iki farklı ortamı karşılaştırır.
Birinci ortamda bazı kişiler müminlerle karşılaşır ve:
“İman ettik.”
derler.
İkinci ortamda ise kendi aralarında kaldıklarında farklı konuşurlar.
Birbirlerini:
“Allah’ın size bildirdiği şeyleri neden onlara anlatıyorsunuz?”
diye eleştirirler.
Bunun gerekçesi de şudur:
Bu bilgilerin ileride kendilerine karşı delil olarak kullanılmasından korkmaktadırlar.
Böylece ayet çok önemli bir ahlaki problemi açığa çıkarır:
Hakikatin doğruluğundan çok, kimin işine yarayacağının hesaplanması.
“İman Edenlerle Karşılaştıklarında ‘İman Ettik’ Derler” Ne Anlama Gelir
Bu ifade dışarıya gösterilen tavır ile içeride taşınan düşünce arasında bir fark bulunduğunu gösterir.
Müminlerle karşılaştıklarında:
“Biz de inanıyoruz.”
demektedirler.
Bu söz çeşitli şekillerde anlaşılmıştır.
Bazıları gerçekten ortak vahiy geleneğine iman ettiklerini ifade ediyor olabilir.
Bazıları ise ortamın şartlarına göre uyumlu bir dil kullanıyor olabilir.
Fakat ayetin devamı, bu sözlerin en azından bazı kişilerde tam bir içtenlik taşımadığını gösterir.
Çünkü kendi aralarına döndüklerinde söylediklerini sorgulamaya başlarlar.
Neden İki Farklı Ortamda İki Farklı Dil Kullanılıyor
İnsan davranışının en temel problemlerinden biri budur.
Bir insan:
bir toplulukta başka,
başka bir toplulukta başka
konuşabilir.
Bunun nedeni bazen nezakettir ve doğal olabilir.
Fakat ayette söz konusu olan şey bundan daha farklıdır.
Burada mesele:
hakikate göre değil, muhataba göre pozisyon değiştirmektir.
Müminlerle konuşurken kabul edici bir dil vardır.
Kendi aralarında ise savunmacı ve gizleyici bir dil ortaya çıkar.
Bu durum insanın sözünün ilkeye değil:
çıkar hesabına
bağlanması anlamına gelebilir.
“Allah’ın Size Açıkladıklarını” İfadesi Ne Demektir
Bu ifade, kendilerine vahiy veya ilahi bilgi yoluyla ulaştırılan bazı gerçeklere işaret eder.
Tefsirlerde bunun kapsamı konusunda farklı açıklamalar bulunur.
Bazı yorumlarda, önceki kutsal metinlerde Hz. Muhammed’in peygamberliğiyle ilişkilendirilen bilgilerin kastedildiği belirtilir.
Bazılarında ise daha genel biçimde:
Allah’ın kendilerine bildirdiği hakikatler
anlaşılır.
Ayetin ana fikri açısından asıl önemli olan şudur:
Ortada bildikleri bir gerçek vardır.
Ve bazı kişiler:
Bu gerçeğin başkalarına söylenmesini istememektedir.
Neden Bildikleri Gerçeği Başkalarına Söylemekten Rahatsız Oluyorlar
Çünkü gerçek, kendi tutumlarıyla çelişebilir.
Bir insanın elinde kendi davranışını yanlış gösteren bir bilgi varsa, o bilginin yayılmasını istemeyebilir.
Burada psikolojik bir savunma mekanizması ortaya çıkar:
Gerçeği reddetmek yerine erişimini sınırlamak.
Yani:
“Bu doğru değil.”
demekten ziyade:
“Bunu onlara söylemeyin.”
denmektedir.
Bu çok önemli bir farktır.
Çünkü gerçeğin kendisi kabul ediliyor olabilir.
Ama gerçeğin sonuçlarından korkulmaktadır.
“Size Karşı Delil Olarak Kullansınlar” Ne Demektir
Ayetin en dikkat çekici ifadelerinden biridir.
Bazı kişiler, sahip oldukları bilginin Müslümanlar tarafından:
kendilerine karşı bir kanıt olarak kullanılmasından
endişe etmektedir.
Bu şu anlama gelir:
Bilinen hakikat, onların mevcut tutumlarıyla çelişebilecek niteliktedir.
Dolayısıyla bilgi artık sadece bilgi değildir.
Sorumluluk doğuran bir delil haline gelmektedir.
Bu yüzden gerçeği paylaşmak istemezler.
Çünkü gerçek başkalarının eline geçtiğinde:
“Siz bunu zaten biliyordunuz.”
denilebilecektir.
İnsan Neden Kendi Aleyhine Olan Bilgiyi Saklama Eğilimindedir
Çünkü insan doğal olarak kendisini savunmak ister.
Bir bilgi:
itibarına,
çıkarına,
grubuna,
otoritesine,
mevcut görüşüne
zarar verecekse onu paylaşmak istemeyebilir.
Bu eğilim yalnızca dinî konularda görülmez.
İş hayatında,
siyasette,
aile ilişkilerinde,
bilimsel tartışmalarda,
kurumsal yapılarda
da görülebilir.
İnsan bazen:
“Gerçek nedir?”
sorusundan önce:
“Bu gerçek bana neye mal olur?”
diye düşünür.
Bakara 76 tam da bu zihinsel çatışmayı açığa çıkarır.
Ayetteki Problem Yalnızca İkiyüzlülük müdür
Hayır.
İkiyüzlülük önemli bir yönüdür.
Fakat burada daha derin bir şey de vardır:
Bilginin stratejik olarak kontrol edilmesi.
Bir kişi dışarıda başka konuşur.
İçeride başka konuşur.
Ama asıl kaygı:
Gerçeğin nasıl kullanılacağıdır.
Dolayısıyla mesele yalnızca kişinin iki farklı yüz göstermesi değildir.
Aynı zamanda:
Hakikati güç mücadelesinin bir parçası haline getirmesidir.
Bu çok daha derin bir ahlaki problemdir.
“Bunu Onlara Neden Anlatıyorsunuz?” Mantığı Ne Gösterir
Bu mantıkta bilgi artık ortak hakikat değildir.
Bir grubun mülkiyetine dönüşür.
Şöyle düşünülür:
“Bu bilgi bizim.”
“Onlar bilmemeli.”
“Bilirlerse bize karşı kullanırlar.”
Bu yaklaşım, hakikati:
paylaşılması gereken bir değer olmaktan çıkarıp saklanması gereken stratejik bir avantaja
dönüştürür.
Böyle bir ortamda bilgi ahlaki değerini kaybetmeye başlar.
Çünkü bilgi artık doğru olduğu için değil:
kime yaradığına göre
değerlendirilir.
“Hiç Aklınızı Kullanmıyor musunuz?” İfadesi Neden İroniktir
Ayetin sonunda kendi aralarında:
“Aklınızı kullanmıyor musunuz?”
anlamındaki bir ifade kullanırlar.
Bu son derece dikkat çekicidir.
Çünkü onlar kendi davranışlarını akıllıca görmektedir.
Mantıkları şudur:
“Onlara bilgi verirsek bunu bize karşı kullanırlar.”
Bu, kısa vadeli çıkar açısından hesaplı görünebilir.
Fakat Kur’an’ın bakış açısından burada ciddi bir çelişki vardır.
Çünkü Allah’ın zaten her şeyi bildiği bir dünyada:
hakikati insanlardan gizleyerek kurtulabileceklerini düşünmektedirler.
Bir sonraki ayet tam da bu noktaya temas edecektir.
Akıllılık ile Bilgelik Arasında Nasıl Bir Fark Vardır
Bir insan son derece hesapçı olabilir.
İnsanları iyi okuyabilir.
Bilgiyi ne zaman saklayacağını bilebilir.
Kendi çıkarını ustaca koruyabilir.
Bu anlamda “zeki” görünebilir.
Fakat bilgelik başka bir şeydir.
Bilgelik:
doğru olanı uzun vadeli ve ahlaki sonuçlarıyla görebilmektir.
Bakara 76’daki kişiler kısa vadeli bir strateji kurmaktadır:
“Bilgiyi paylaşmayalım.”
Ama daha büyük gerçeği kaçırmaktadırlar:
Allah zaten ne bildiklerini ve ne sakladıklarını bilmektedir.
Bu nedenle kurnazlık her zaman akıl değildir.
Ayet Grup Psikolojisi Hakkında Ne Söyler
Çok önemli bir şey söyler.
İnsan tek başına farklı düşünebilir.
Fakat kendi grubunun içine girdiğinde davranışı değişebilir.
Grup:
neyin söyleneceğini,
neyin saklanacağını,
kimin dost,
kimin rakip
olduğunu belirleyebilir.
Böylece birey hakikate göre değil:
grup sadakatine göre
hareket etmeye başlayabilir.
Bakara 76’da da kendi aralarında oluşan baskı dikkat çekicidir:
“Neden onlara söylüyorsunuz?”
Bu, bireyin bilgi paylaşımının grup tarafından denetlendiğini gösteren güçlü bir sahnedir.
Grup Sadakati Hakikatin Önüne Geçerse Ne Olur
O zaman ahlak bozulmaya başlar.
İnsan şu soruyu sormayı bırakır:
“Doğru olan nedir?”
Onun yerine:
“Bizim taraf için yararlı olan nedir?”
diye sorar.
Bu noktadan sonra aynı davranış:
bizim grubumuz yaparsa savunulabilir,
başka grup yaparsa eleştirilebilir.
Aynı bilgi:
bizim işimize yararsa paylaşılır,
aleyhimizeyse saklanır.
Böylece hakikat:
taraflara göre değişen bir araca
dönüşür.
Bakara 76’nın günümüz açısından da en güçlü mesajlarından biri budur.
Ayet Bilgi Tekeli Hakkında Bir Ders İçerir mi
Dolaylı olarak böyle bir düşünsel ders çıkarılabilir.
Bilgiyi yalnızca belirli kişilerin kontrol etmesi güçlü bir otorite sağlar.
Eğer insanlar gerçeğe doğrudan ulaşamıyorsa:
bilgiyi yöneten kişi algıyı da yönetebilir.
Bu nedenle tarih boyunca bilgi:
dinî,
siyasi,
ekonomik
ve toplumsal güç kaynaklarından biri olmuştur.
Bakara 76’da eleştirilen davranış da bu açıdan düşündürücüdür:
Gerçeği paylaşmak yerine onu kontrol altında tutma isteği.
Bu Ayet Günümüz Kurumlarına ve Siyasetine Uygulanabilir mi
Ayetin tarihsel bağlamını korumak gerekir.
Fakat ahlaki ilkesi çok geniştir.
Bir kurum:
kendi hatasını gösteren raporu saklarsa,
bir şirket zarar verecek bilgiyi gizlerse,
bir siyasi yapı kendi söylemine ters verileri bastırırsa,
bir kişi yalnızca lehine olan bilgileri paylaşırsa,
aynı temel problem ortaya çıkar:
Hakikat, çıkarın altında ezilir.
Bu nedenle Bakara 76 yalnızca geçmişte yaşanan bir olayı anlatmakla kalmaz.
Modern insanın:
şeffaflık ve dürüstlük
sorunlarına da güçlü bir ayna tutabilir.
İnsan Neden Gerçeğin Kendisine Karşı Kullanılmasından Korkar
Çünkü gerçek sorumluluk doğurur.
Bir insan bilmiyorsa:
“Bilmiyordum.”
diyebilir.
Ama bildiği ortaya çıkarsa:
“Madem biliyordun, neden böyle davrandın?”
sorusu gelir.
İşte ayetteki korkunun önemli taraflarından biri budur.
Bilginin açıklanması, yalnızca başkalarını bilgilendirmez.
Aynı zamanda:
bilen kişinin sorumluluğunu görünür hale getirir.
Bu yüzden insan bazen bilgisiz görünmeyi:
sorumlu görünmeye tercih edebilir.
75 ve 76. Ayetler Birlikte Okunduğunda Nasıl Bir Tablo Ortaya Çıkar
- ayette:
Allah’ın kelâmını anlayıp bile bile değiştiren bir grup
anlatılmıştı.
- ayette ise:
bildikleri bazı şeylerin başkalarına açıklanmasını istemeyen bir grup
görürüz.
İki ayet birlikte çok güçlü bir bilgi ahlakı tablosu oluşturur.
Hakikatle iki şekilde oynanabilir:
Değiştirerek.
Ve:
Gizleyerek.
Birincisinde gerçek eğilip bükülür.
İkincisinde gerçek erişilemez hale getirilir.
Her iki durumda da temel problem aynıdır:
Hakikatin çıkar uğruna araçsallaştırılması.
Bakara 76’dan Çıkarılabilecek En Büyük Hayat Dersi Nedir
Belki şöyle özetlenebilir:
Gerçeğe sadakat, yalnızca doğruyu bilmek değil; doğru sana zarar verecek olsa bile onu çarpıtmamaktır.
İnsan için en kolay dürüstlük:
kendi lehine olan gerçeği söylemektir.
Asıl sınav:
kendi aleyhine olan gerçeği de kabul edebilmektir.
Çünkü hakikat yalnızca bizi desteklediğinde değerliyse:
aslında hakikate değil,
kendimize bağlıyızdır.
Bakara 76 insanı tam olarak bu noktada sınar.
Son Söz Bakara 76 Bize “Hakikati Saklayarak Gerçekten Kendimizi Koruyabilir miyiz?” Diye mi Soruyor
Bakara Suresi 76. ayette çok tanıdık bir insan davranışıyla karşılaşırız.
Bir ortamda:
“İnandık.”
denir.
Başka bir ortamda:
“Neden onlara bunları anlattınız?”
diye tepki gösterilir.
Bu değişim yalnızca sözlerde değildir.
Arkasında çok daha derin bir korku vardır:
“Gerçek bize karşı kullanılabilir.”
İşte burada insanın hakikatle ilişkisi sınanır.
Gerçek bizim lehimize olduğunda onu kolayca savunabiliriz.
Bize güç verdiğinde paylaşabiliriz.
Rakibimizi zayıflattığında yüksek sesle söyleyebiliriz.
Ama gerçek:
bizi eleştiriyorsa,
hatalı olduğumuzu gösteriyorsa,
çıkarımıza zarar veriyorsa
ne yapacağız?
Bakara 76’nın asıl sorusu belki tam olarak budur.
Hakikati:
hakikat olduğu için mi seviyoruz,
yoksa:
işimize yaradığı sürece mi?
Çünkü insanın gerçeğe bağlılığı, gerçeğin onu haklı çıkardığı anda ölçülmez.
Asıl ölçü:
gerçek onu haksız çıkardığında ne yaptığıdır.
Ve burada çok daha derin bir paradoks ortaya çıkar.
İnsan gerçeği başkasından saklayabilir.
Ama gerçeği:
Allah’tan saklayamaz.
Nitekim bir sonraki ayet tam olarak bu noktaya gelecektir.
Belki Bakara 76’nın bugünün insanına bıraktığı en güçlü soru şudur:
Bir bilgiyi söylemememizin nedeni gerçekten hikmet mi, yoksa o gerçek ortaya çıkarsa kendimizle yüzleşmek zorunda kalacak olmamız mı?
