Bakara Suresi 47. Ayette “Ey İsrailoğulları! Size Verdiğim Nimetimi Ve Sizi Âlemlere Üstün Kıldığımı Hatırlayın” İfadesi Ne Anlama Gelir Ve İsrailoğullarının Üstün Kılınması, Seçilmişlik, İlahi Nimet, Tarihsel Bağlam, Ayrıcalık İle Sorumluluk Arasındaki Fark, Üstünlük Duygusunun Tehlikesi Ve Bir Toplumun Kendisine Verilen İmkânı Ahlaki Üstünlük Sanmaması Açısından Nasıl Anlaşılmalıdır 
Bakara Suresi 47. Ayet Ne Söyler
Bakara Suresi'nin kırk yedinci ayetinde anlam olarak şöyle buyrulur:
“Ey İsrailoğulları! Size verdiğim nimetimi ve sizi âlemlere üstün kıldığımı hatırlayın.”
Bu ayet, Bakara 40'taki hitabı yeniden tekrar eder.
İsrailoğullarına iki şey hatırlatılır:
Allah'ın kendilerine verdiği nimetler.
Ve:
Belirli bir tarihsel bağlamda kendilerine verilen üstün konum.
Ancak ayetin anlaşılmasındaki en kritik mesele şudur:
Buradaki “üstün kılınma” ifadesi, bir kavmin her çağda ve her bireyiyle diğer bütün insanlardan ontolojik veya ahlaki olarak üstün olduğu anlamına mı gelir?
Kur’an'ın bütünü dikkate alındığında bu kadar basit bir sonuç çıkarmak doğru değildir.
“Sizi Âlemlere Üstün Kıldım” İfadesi Ne Anlama Gelir
Tefsir geleneğinde bu ifade çoğunlukla İsrailoğullarına belirli bir dönemde verilen:
peygamberler,
vahiy,
mucizeler,
Firavun zulmünden kurtuluş,
dini rehberlik
gibi büyük nimetlerle ilişkilendirilmiştir.
Yani üstünlük:
ırksal veya biyolojik bir üstünlük
değil,
kendilerine verilen ilahi imkânlar ve tarihsel ayrıcalıklar bakımından düşünülebilir.
Bu çok önemli bir ayrımdır.
Bir topluma daha fazla vahiy ve peygamber gönderilmiş olması, o topluluğun her ferdinin otomatik olarak diğer insanlardan daha erdemli olduğu anlamına gelmez.
Buradaki “Âlemler” Bütün Zamanların Bütün İnsanları Mıdır
Klasik tefsirlerde yaygın açıklamalardan biri, buradaki üstünlüğün kendi dönemlerindeki topluluklar bağlamında anlaşılmasıdır.
Çünkü Kur’an'ın başka yerlerinde farklı topluluklara ve müminlere de özel faziletler atfedilir.
Dolayısıyla:
“İsrailoğulları geçmişten kıyamete kadar bütün insanlardan mutlak biçimde üstündür.”
şeklindeki yorum, Kur’an'ın genel ahlaki ölçüleriyle uyumlu değildir.
Ayet daha çok tarihsel bir nimeti hatırlatır:
Size büyük bir imkân ve görev verildi.
Seçilmişlik Ne Demektir
Dini dilde seçilmişlik kolayca yanlış anlaşılabilir.
İnsan:
“Allah bizi seçti.”
cümlesini:
“Demek ki biz diğer insanlardan daha değerliyiz.”
şeklinde yorumlayabilir.
Oysa seçilmişlik çoğu zaman:
görev için seçilmek
anlamına da gelir.
Bir öğretmen bir öğrenciyi sorumlu seçtiğinde onu diğerlerinden insan olarak üstün ilan etmiş olmaz.
Ona görev verir.
Benzer biçimde ilahi seçilmişlik:
ayrıcalık kadar sorumluluk taşır.
Ayrıcalık Neden Sorumluluğu Artırır
Çünkü daha fazla bilgi daha fazla hesap doğurabilir.
Bir insan bilmediği konuda başka,
bildiği konuda başka sorumluluk taşır.
Bir topluma:
vahiy,
peygamber,
dini bilgi,
mucizeler
verilmişse:
“Bilmiyorduk.”
mazereti de azalır.
Bu nedenle nimetin büyüklüğü yalnız onur değildir.
Ahlaki yükümlülüğün büyüklüğüdür.
Kur’an'ın İsrailoğulları anlatısında bu denge sürekli görülür.
İlahi Nimet Neden Üstünlük Duygusuna Dönüşebilir
Çünkü insan kendisine verilen şeyi zamanla kendi başarısı sanabilir.
Bir toplum:
güçlüdür.
Zengindir.
Bilgilidir.
Tarihi büyüktür.
Sonra şu düşünce doğabilir:
“Demek ki biz zaten daha üstünüz.”
Burada nimet:
şükür
yerine:
kibre
dönüşür.
İnsan kendisine verilen şeyi kendi öz değerinin kanıtı saymaya başlar.
Bakara 47'nin hatırlatma dili bu tehlikeyi kırar:
“Size verildi.”
Yani kaynağı siz değilsiniz.
Bir Toplum Kendisine Verilen Nimeti Hak Etmiş Olmak Zorunda Mıdır
Her nimet sadece liyakat ödülü değildir.
İnsan bazen:
doğduğu ülkeyi,
ailesini,
ekonomik şartlarını,
eğitim fırsatlarını
kendi seçmez.
Bir toplum da tarihsel olarak büyük imkânlara sahip olabilir.
Ama bu:
“Biz bunları mutlaka ahlaken daha üstün olduğumuz için aldık.”
anlamına gelmez.
Bu nedenle nimet karşısında en sağlıklı tavır:
övünmekten önce sorumluluk hissetmektir.
Kur’an İsrailoğullarını Sadece Eleştiriyor Mu
Hayır.
Kur’an anlatısı bundan daha dengelidir.
İsrailoğullarına:
nimet verildiği,
peygamberler gönderildiği,
Firavun'dan kurtarıldıkları
hatırlatılır.
Aynı zamanda bazı dönemlerdeki:
ahit ihlalleri,
itaatsizlikleri,
haksızlıkları
eleştirilir.
Bu, bütün bir etnik veya dini topluluğu tek ahlaki hükme indirgemek değildir.
Kur’an'ın eleştirileri belirli davranışlara yöneliktir.
Bu yüzden bu ayetleri bugünkü bütün Yahudiler hakkında toplu suçlama üretmek için kullanmak metinsel ve ahlaki olarak yanlış olur.
Irksal Üstünlük İle Dini Seçilmişlik Arasında Ne Fark Vardır
Irksal üstünlük iddiası:
insanın doğuştan gelen biyolojik veya etnik özelliğini
ahlaki değer ölçüsüne dönüştürür.
Bu tehlikelidir.
Çünkü kişi:
hiçbir şey yapmadan
kendini üstün sayabilir.
Dini seçilmişlik ise doğru anlaşıldığında:
görev, emanet ve sorumluluk
anlamına gelir.
Kur’an'ın genel ölçüsünde insanın değeri:
soy,
ırk,
mal,
statü
üzerinden değil,
takvâ ve ahlaki sorumluluk üzerinden değerlendirilir.
Seçilmiş Bir Toplum Hata Yapabilir Mi
Elbette.
Hatta Kur’an'ın anlatısında tam da bu görülür.
Bir topluma vahiy verilmiş olması:
yanılmazlık
anlamına gelmez.
Peygamberlerin ümmeti olmak:
otomatik ahlaki dokunulmazlık
sağlamaz.
Bu ilke Müslümanlar için de geçerlidir.
Bir insan:
“Ben Müslümanım, dolayısıyla otomatik olarak ahlaken üstünüm.”
diyemez.
Dini aidiyet bir iddiadır.
Onu doğrulayacak olan davranıştır.
Müslümanlar Bu Ayetten Kendilerine Nasıl Ders Çıkarmalıdır
En yanlış okuma şöyle olabilir:
“Bakın, onlar kendilerini üstün sanmıştı.”
deyip sonra:
“Ama biz gerçekten üstünüz.”
demek.
Bu durumda insan ayetin uyardığı hatayı tekrar etmiş olur.
Müslüman da:
Kur’an'a sahip olmak,
Hz. Muhammed'in ümmeti olmak,
dini bilgiye ulaşmak
gibi nimetleri bir üstünlük sertifikasına çevirmemelidir.
Tam tersine şöyle sormalıdır:
“Bu kadar rehberliğe rağmen nasıl yaşıyorum?”
“Hatırlayın” Emri Neden Yeniden Tekrar Edilir
Çünkü insan unutmaya eğilimlidir.
Özellikle nimetleri.
Zorluklar hafızada güçlü kalabilir.
Ama yıllarca süren iyilikler sıradanlaşabilir.
İsrailoğullarına geçmiş nimetlerin tekrar tekrar hatırlatılması:
tarihsel hafızanın ahlaki işlevini
gösterir.
Hatırlamak:
nostalji yapmak
değildir.
Geçmişten bugünkü sorumluluğu çıkarmaktır.
“Bize ne verildi ve biz bununla ne yaptık?”
sorusunu sormaktır.
Tarihte Büyük Olmuş Bir Toplum Bugün De Otomatik Olarak Büyük Mıdır
Hayır.
Geçmişteki başarı bugünkü karakterin garantisi değildir.
Bir millet:
büyük bilim insanları,
sanatçılar,
devletler
çıkarmış olabilir.
Ama bugünkü toplumun ahlaki ve entelektüel seviyesi yine bugünkü davranışlarıyla değerlendirilir.
Geçmişin büyüklüğünü miras almak kolaydır.
O büyüklüğün sorumluluğunu sürdürmek daha zordur.
Bu yüzden tarih:
övünme deposu
değil,
sorumluluk aynası
olmalıdır.
Toplumsal Kibir Nasıl Doğar
Bireysel kibir:
“Ben üstünüm.”
der.
Toplumsal kibir ise:
“Biz üstünüz.”
der.
Bu “biz”:
ırk,
millet,
din,
mezhep,
sınıf,
ideoloji
olabilir.
Sonra başka insanlar:
daha az akıllı,
daha az değerli,
daha az insan
gibi görülmeye başlanabilir.
Tarihte çok büyük zulümler bu tür kolektif üstünlük fikirleriyle meşrulaştırılmıştır.
Bu nedenle dini seçilmişlik dili, ahlaki tevazu ile dengelenmezse tehlikeli biçimde kullanılabilir.
Bir Topluma Çok Peygamber Gönderilmiş Olması Ne İfade Eder
Bu hem nimet hem ciddi bir sorumluluk olarak görülebilir.
Peygamber:
rehberlik getirir.
Yanlışı açıklar.
Doğruyu gösterir.
Dolayısıyla peygamberlerin çokluğu:
“Bu toplum kesinlikle diğerlerinden daha iyidir.”
demekten çok:
“Bu topluma yoğun biçimde rehberlik ulaştırılmıştır.”
anlamına gelir.
Ve rehberlik arttıkça ona verilen cevabın önemi de büyür.
Bilgi, sorumluluğu beraberinde getirir.
İlahi Ayrıcalık Kalıcı Ve Şartsız Mıdır
Kur’an'ın genel anlatısında ahlaki ayrıcalığın koşulsuz ve davranıştan bağımsız olduğu söylenemez.
Ahit bozulabilir.
Nimet kötü kullanılabilir.
İnsan doğru yoldan uzaklaşabilir.
Bu nedenle:
“Bir kez seçildik, artık ne yaparsak yapalım üstünüz.”
düşüncesi Kur’an'ın sorumluluk anlayışıyla bağdaşmaz.
İlahi yakınlık:
sadece geçmiş soy bağıyla değil,
iman, sadakat ve ahlakla ilişkilidir.
Bu Ayet Mümin İçin Nasıl Bir Öz Muhasebe Olmalıdır
İnsan kendisine şu soruları sorabilir:
Doğuştan sahip olduğum avantajları kendi üstünlüğüm mü sanıyorum?
Dini aidiyetimi başkalarını küçümsemek için kullanıyor muyum?
Bana verilen imkânların hesabını düşünüyor muyum?
Geçmişteki başarılarla övünürken bugünkü sorumluluklarımı ihmal ediyor muyum?
“Biz daha iyiyiz” derken gerçekten hangi ölçüyü kullanıyorum?
Nimetlerim beni daha mütevazı mı, daha kibirli mi yapıyor?
Bu sorular ayeti tarihsel anlatıdan çıkarıp insanın aidiyet ve üstünlük psikolojisine taşır.
Modern Dünyada “Seçilmişlik” Düşüncesi Nasıl Ortaya Çıkabilir
Bugün sadece dini topluluklar değil, seküler toplumlar da seçilmişlik duygusu geliştirebilir.
Bir ülke:
“Biz medeniyetin merkezindeyiz.”
diyebilir.
Bir ideoloji:
“Tarihin doğru tarafında yalnız biz varız.”
diyebilir.
Bir elit grup:
“Biz halktan daha iyi biliriz.”
diyebilir.
Bir teknoloji çevresi:
“Geleceği sadece biz anlıyoruz.”
diyebilir.
Yani seçilmişlik duygusu dini olmak zorunda değildir.
İnsan zihni kendi grubunu üstün görmeye çok yatkındır.
Bakara 47'nin ahlaki uyarısı bu nedenle evrenseldir:
Sana verilen avantajı insanlık değerinin ölçüsü sanma.
Ayrıcalığın Gerçek Değeri İnsanı Ne Kadar Yükselttiğinde Değil, Ondan Ne Kadar Sorumluluk Doğurduğunda Anlaşılır
Bakara Suresi'nin kırk yedinci ayeti ilk bakışta güçlü bir üstünlük ilanı gibi görünebilir:
“Sizi âlemlere üstün kıldım.”
Ama ayetin öncesi ve sonrası dikkatle okunduğunda bunun rahatlatıcı bir üstünlük sertifikası olmadığı görülür.
Çünkü hemen etrafında:
ahit,
itaat,
hesap,
sorumluluk
vardır.
Yani mesaj:
“Siz diğer insanlardan doğuştan daha değerlisiniz.”
değildir.
Daha çok:
“Size büyük nimetler ve büyük bir görev verildi; bunu unutmayın.”
şeklinde okunabilir.
Bu ayrım son derece önemlidir.
Çünkü insan ayrıcalığı çok kolay biçimde üstünlük psikolojisine çevirir.
Zengin doğar:
“Demek ki daha başarılıyım.”
İyi eğitim alır:
“Demek ki daha zekiyim.”
Güçlü bir ülkede doğar:
“Demek ki bizim insanımız daha değerlidir.”
Dini bir gelenek içinde büyür:
“Demek ki Allah bizi diğerlerinden daha çok seviyor.”
Oysa bunların çoğu insanın başlangıçta seçtiği şeyler değildir.
İnsan:
ailesini,
doğduğu ülkeyi,
tarihsel dönemini,
ilk eğitim ortamını
kendisi belirlemez.
Bunlar ona verilmiştir.
O hâlde doğru soru:
“Neden ben daha üstünüm?”
değil,
“Bana verilen bu avantajla ne yaptım?”
olmalıdır.
Belki Bakara 47'nin en derin ahlaki dönüşümü burada gerçekleşir.
Nimet:
övünme sebebi olmaktan çıkar.
Hesap sebebi olur.
Çünkü daha fazla imkâna sahip olan kişi:
daha fazla iyilik yapabilirdi.
Daha fazla bilgi sahibi olan kişi:
daha doğru karar verebilirdi.
Daha güçlü olan toplum:
daha adil davranabilirdi.
Daha çok vahiy bilgisine ulaşan insan:
daha yüksek bir ahlaki bilinç geliştirebilirdi.
Bu nedenle ayrıcalık aslında zor bir sorudur.
“Sana fazladan verilen şey, senden ne fazladan istedi?”
Bu soru yalnız İsrailoğullarına değil, bütün insanlara yöneltilebilir.
Bir insan iyi eğitim aldıysa:
bilgisini ne için kullanıyor?
Serveti varsa:
kimin hayatını iyileştiriyor?
Gücü varsa:
kimi koruyor?
Dini bilgisi varsa:
insanları küçümsemek için mi kullanıyor, yoksa kendisini daha sorumlu mu hissediyor?
İşte ayrım burada oluşur.
Kibir:
“Bana verildi, çünkü ben daha iyiyim.”
der.
Şükür:
“Bana verildi; bunun hakkını vermeliyim.”
der.
Bu iki cümle insanın karakterini tamamen farklı yönlere götürür.
Ayet ayrıca toplumsal kimlik hakkında da güçlü bir uyarı taşır.
İnsan “ben” ile kibirlenebildiği gibi “biz” ile de kibirlenebilir.
Hatta “biz” kibri bazen daha tehlikelidir.
Çünkü insan kendi kibrini:
millet,
din,
tarih,
medeniyet
adına meşrulaştırabilir.
Sonra başkalarını küçümsemek bireysel kusur olmaktan çıkar.
Toplumsal erdemmiş gibi sunulmaya başlanır.
Kur’an'ın ahlaki mantığı ise başka bir yöne çağırır.
Soyunu değil davranışını göster.
Geçmişini değil bugünkü ahlakını göster.
Kimliğini değil sorumluluğunu göster.
Bir topluluğa ait olmak sana tarih verir.
Ama karakterini senin yerine oluşturmaz.
Belki Bakara 47'nin insana bıraktığı en önemli soru budur:
“Sana verilen nimet seni daha üstün mü hissettiriyor, yoksa daha sorumlu mu?”
Bu sorunun cevabı, nimetin insanın elinde şükre mi yoksa kibre mi dönüştüğünü gösterebilir.
