Âl-i İmrân Suresi 55. Ayette “Ey Îsâ! Seni Vefat Ettireceğim, Seni Kendime Yükselteceğim, Seni İnkâr Edenlerden Temizleyeceğim ve Sana Uyanları Kıyamete Kadar Üstün Kılacağım” İfadesi Ne Anlama Gelir 
Âl-i İmrân Suresinin 55. ayetinde Allah’ın Hz. Îsâ’ya şöyle buyurduğu bildirilir:
“Hani Allah demişti ki: ‘Ey Îsâ! Şüphesiz seni vefat ettireceğim, seni kendime yükselteceğim, seni inkâr edenlerden arındıracağım ve sana uyanları kıyamet gününe kadar inkâr edenlerin üstünde tutacağım. Sonra dönüşünüz yalnız banadır. Ayrılığa düştüğünüz konularda aranızda ben hükmedeceğim.’”
Bu ayet, Kur’an’daki Hz. Îsâ anlatısının en çok tartışılan ayetlerinden biridir.
Çünkü burada peş peşe çok büyük ifadeler gelir:
“Seni vefat ettireceğim.”
“Seni kendime yükselteceğim.”
“Seni inkâr edenlerden temizleyeceğim.”
“Sana uyanları kıyamete kadar üstün tutacağım.”
Ve ardından bütün dinî tartışmaları aşan nihai hüküm gelir:
“Sonunda dönüşünüz banadır.”
Bu ayeti anlamak için özellikle “müteveffîke” ve “râfi‘uke ileyye” ifadelerini dikkatle ele almak gerekir.
“Ey Îsâ!” Hitabı Neden Bu Kadar Önemlidir
Ayet doğrudan:
“Yâ Îsâ!”
hitabıyla başlar.
Bir önceki ayette insanlar Hz. Îsâ’ya karşı plan kuruyordu.
Şimdi anlatının merkezine insan planları değil:
Allah’ın Îsâ hakkındaki iradesi
yerleşir.
Bu geçiş çok güçlüdür.
İnsanlar:
Îsâ’nın sonunu belirlemek
istiyor olabilir.
Ama Kur’an’ın anlatısında Allah adeta şöyle der:
“Onun hakkında nihai karar sizin değildir.”
“Seni Vefat Ettireceğim” İfadesindeki “Teveffî” Ne Demektir
Ayette:
“innî müteveffîke”
ifadesi kullanılır.
Kelimenin kökü:
v-f-y
dir ve temel anlamlarından biri:
bir şeyi eksiksiz almak,
tam olarak teslim almak
şeklindedir.
Kur’an’da teveffî kelimesi çoğu yerde:
ölüm sırasında canın alınması
anlamında kullanılır.
Fakat bazı bağlamlarda:
uyku sırasında insanın nefsinin alınması
gibi kullanımlar da vardır.
Bu nedenle kelimenin burada nasıl anlaşılacağı İslam yorum tarihinde önemli bir tartışma konusu olmuştur.
Ayet Açıkça “Îsâ Öldü” mü Diyor
Bu konuda yorum farklılıkları vardır.
Bazı yorumcular:
“müteveffîke”
ifadesini doğrudan:
“seni öldüreceğim / vefat ettireceğim”
şeklinde anlamıştır.
Diğerleri ise:
Hz. Îsâ’nın önce yükseltildiğini, ölümünün daha sonra gerçekleşeceğini
savunmuş ve kelimeyi:
“seni bütünüyle alacağım”
veya farklı bir teveffî biçimiyle açıklamıştır.
Dolayısıyla bu kelimenin:
tek ve tartışmasız bir yorumu varmış
gibi konuşmak doğru değildir.
İslam Geleneğinde Hz. Îsâ’nın Ölümü Konusunda Genel Görüş Nedir
Ana akım İslam geleneğinde yaygın görüş şudur:
Hz. Îsâ düşmanları tarafından öldürülmemiştir.
Allah onu yükseltmiştir.
Kıyamete yakın yeniden yeryüzüne dönecek,
görevini tamamladıktan sonra
normal biçimde ölecektir.
Bu anlayış özellikle:
Nisâ 157-158,
bazı diğer ayetlerin yorumları
ve hadis rivayetleri
üzerinden geliştirilmiştir.
Ancak Âl-i İmrân 55’teki teveffî kelimesinin nasıl sıralanacağı ve anlamlandırılacağı konusunda tarih boyunca farklı açıklamalar yapılmıştır.
“Seni Kendime Yükselteceğim” Ne Anlama Gelir
Ayet:
“ve râfi‘uke ileyye”
der.
Yani:
“Seni kendime yükselteceğim.”
Buradaki yükseltme:
Hz. Îsâ’nın Allah tarafından düşmanlarının elinden kurtarılması
ve özel bir konuma yükseltilmesi
şeklinde anlaşılmıştır.
Klasik İslam yorumunda bu çoğunlukla:
bedenen ve ruhen yükseltilme
olarak değerlendirilmiştir.
Bunun yalnızca:
“manevi makamının yükseltilmesi”
anlamına geldiğini savunan modern yorumlar da vardır.
“Allah’a Yükselmek” Mekânsal Olarak Allah’ın Yanına Gitmek midir
Bu konuda dikkatli olmak gerekir.
Kur’an’ın Allah anlayışında Allah:
yaratılmış varlıklar gibi fiziksel bir mekânın içinde düşünülemez.
Bu nedenle:
“Allah’a yükseltilmek”
ifadesini kaba biçimde:
“Allah gökyüzünde belirli bir noktadadır, Îsâ oraya gitti”
şeklinde anlamlandırmak doğru olmaz.
İfade:
Allah’ın korumasına,
katındaki yüksek makama,
özel şekilde yükseltilmeye
işaret eder.
Yükselişin mahiyeti ise gayb alanına girer.
Hz. Îsâ Çarmıha Gerildi mi
Kur’an’ın açık anlatımı, Hz. Îsâ’nın düşmanları tarafından öldürülüp çarmıha gerildiği iddiasını kabul etmez.
Nisâ Suresi 157. ayette:
“Onu öldürmediler ve çarmıha germediler; fakat onlara öyle gösterildi.”
anlamındaki ifade yer alır.
Ardından:
Allah’ın onu kendisine yükselttiği
bildirilir.
Bu nedenle geleneksel İslam inancında:
Hz. Îsâ’nın düşmanları onu öldürmeyi başaramamıştır.
Hristiyanlık ile İslam Arasındaki En Büyük Ayrımlardan Biri Burada mı Ortaya Çıkıyor
Evet.
Ana akım Hristiyanlıkta:
Îsâ’nın çarmıha gerilmesi,
ölümü,
dirilişi
imanın merkezindedir.
İslam’da ise:
Hz. Îsâ’nın öldürülmediği,
Allah tarafından kurtarıldığı
anlayışı hakimdir.
Dolayısıyla iki gelenek Hz. Îsâ’ya çok yüksek değer verirken:
onun hayatının son evresi konusunda temel bir teolojik ayrılığa sahiptir.
“Seni İnkâr Edenlerden Temizleyeceğim” Ne Demektir
Ayette:
“ve mutahhiruke minellezîne keferû”
ifadesi bulunur.
Yaklaşık anlamıyla:
“Seni inkâr edenlerden arındıracağım / ayıracağım.”
Bu ifade:
Hz. Îsâ’nın düşmanlarının elinden kurtarılması,
onların iftiralarından temizlenmesi,
onların tahakkümünden uzaklaştırılması
gibi anlamlarla yorumlanmıştır.
Buradaki temizlik:
insanları etnik veya biyolojik anlamda “kirli” ilan etmek
değildir.
Bağlam:
Îsâ’ya karşı inkâr ve düşmanlık gösteren tutumdur.
Bu Ayet Bütün Yahudileri Suçluyor mu
Hayır.
Böyle bir genelleme ayetin bağlamını aşar.
Kur’an belirli kişilerin veya grupların:
Hz. Îsâ’ya karşı çıkmasından,
onu inkâr etmesinden,
ona karşı plan kurmasından
söz eder.
Bundan:
bütün Yahudiler, bütün çağlarda aynı şekilde suçludur
sonucu çıkarılamaz.
Topluca etnik veya dinî suçlama yapmak Kur’an’ın bireysel sorumluluk anlayışıyla da bağdaşmaz.
Eleştiri:
belirli davranışlara
yöneliktir.
“Sana Uyanları Kıyamete Kadar Üstün Kılacağım” Ne Demektir
Ayetin en dikkat çekici ifadelerinden biri budur.
Allah:
“Sana uyanları kıyamet gününe kadar inkâr edenlerin üzerinde tutacağım.”
buyurur.
Burada:
“Îsâ’ya uyanlar”
kimdir sorusu ortaya çıkar.
İslam yorumunda bu ifade:
Hz. Îsâ’ya gerçekten iman eden,
onun Allah’ın peygamberi olduğunu kabul eden,
tevhid çizgisini izleyenler
şeklinde açıklanmıştır.
Buradaki “Üstünlük” Ne Tür Bir Üstünlüktür
Bu da tartışılmıştır.
Üstünlük:
dini delil bakımından,
manevi haklılık bakımından,
tarihsel güç bakımından,
toplumsal hâkimiyet bakımından
yorumlanmıştır.
Ayetin tarih boyunca Hristiyan toplulukların geniş coğrafyalarda güçlü hâle gelmesiyle ilişkilendirildiği yorumlar da vardır.
Fakat sadece:
askerî ve siyasi üstünlük
şeklinde daraltmak doğru olmayabilir.
Çünkü Kur’an’da gerçek üstünlük her zaman yalnız iktidarla ölçülmez.
Bugünkü Hristiyanlar “Îsâ’ya Uyanlar” Kapsamına Girer mi
Bu sorunun cevabı hangi açıdan bakıldığına göre değişir.
Tarihsel anlamda Hristiyanlar elbette Hz. Îsâ’nın takipçileri olduklarını söylerler.
Kur’anî teolojik açıdan ise Hz. Îsâ’ya gerçek uymanın:
onu Allah’ın peygamberi olarak kabul etmek,
onun tevhid çağrısını sürdürmek
anlamına geldiği vurgulanır.
Bu nedenle klasik Müslüman yorumcuların bir kısmı:
Hz. Îsâ’nın gerçek takipçilerinin nihayetinde tevhid çizgisinde bulunanlar olduğunu
söylemiştir.
Bu Ayet Hristiyanların Kıyamete Kadar Siyasi Olarak Üstün Olacağını mı Söylüyor
Ayet böyle basit ve tek boyutlu bir tarih kehanetine indirgenmemelidir.
Tarih boyunca:
Hristiyan devletler yükselmiş,
zayıflamış,
yenilmiş,
yeniden güçlenmiştir.
Dolayısıyla “üstünlük” ifadesini:
her dönemde kesintisiz siyasi egemenlik
şeklinde okumak tarihsel olarak da zorluk çıkarır.
Daha geniş biçimde:
Îsâ’ya bağlılığın tarih boyunca devam etmesi,
onun mesajının yok edilememesi,
takipçilerinin varlığının sürmesi
şeklinde de anlaşılabilir.
Allah Hz. Îsâ’yı Düşmanlarının Planından Nasıl Kurtardı
Kur’an ayrıntılı mekanizmayı burada anlatmaz.
Şunu söyler:
İnsanlar plan yaptı.
Allah onların planını bozdu.
Sonra Allah:
Hz. Îsâ’yı kendisine yükselttiğini
bildirir.
Kimin yerine çarmıha gerildiği,
olayın fiziksel olarak tam nasıl gerçekleştiği
konusunda çok sayıda rivayet vardır.
Fakat Kur’an bunların ayrıntısını vermez.
Bu nedenle rivayetleri:
Kur’an’ın açıkça söylediği kesin ayrıntılar
gibi sunmamak gerekir.
“Sonra Dönüşünüz Banadır” İfadesi Neden Ayetin Ortasında Çok Önemli Bir Denge Kuruyor
Çünkü Hz. Îsâ hakkındaki tartışmalar tarih boyunca çok büyümüştür.
Bir taraf onu reddetmiştir.
Başka bir taraf onu ilahlaştırmıştır.
Başka yorumlar farklı konumlara yerleştirmiştir.
Ayet bütün bu tartışmaların sonunda şunu söyler:
“Dönüşünüz banadır.”
Yani nihai mahkeme:
insanların mezhepleri,
dinî kurumları,
tarih kitapları
değildir.
Allah’tır.
“Ayrılığa Düştüğünüz Konularda Ben Hükmedeceğim” Ne Anlama Gelir
Ayet:
insanların Hz. Îsâ hakkında anlaşmazlığa düşeceğini
adeta daha baştan kabul eder.
Ve tarih gerçekten de bunun büyük örneklerini üretmiştir.
Îsâ:
peygamber mi?
Mesih mi?
Tanrı’nın Oğlu mu?
İlahî bir varlık mı?
Çarmıha gerildi mi?
Öldü mü?
Yükseltildi mi?
Dönecek mi?
Bu sorular yüzyıllardır tartışılmıştır.
Kur’an ise nihai hükmü:
Allah’a bırakır.
Bu, insanın kendi yorumunu mutlaklaştırmaması için önemli bir epistemik uyarıdır.
Hz. Îsâ’nın Kurtarılması Bize İnsan Planları Karşısında Ne Öğretir
Bir önceki ayetle birlikte okunduğunda çok güçlü bir yapı ortaya çıkar:
İnsanlar:
plan kurdu.
Allah:
karşılık verdi.
İnsanlar Îsâ’yı ortadan kaldırmak istedi.
Allah:
onu yükseltti.
Bu anlatı şu düşünceyi verir:
İnsan bazen bir hakikati yok ettiğini sanabilir.
Bir kişiyi susturabilir.
Bir hareketi bastırabilir.
Bir mesajı tarihten silebileceğini düşünebilir.
Fakat sonuç her zaman planladığı gibi olmayabilir.
Bazen susturulmak istenen bir isim:
yüzyıllar boyunca daha güçlü biçimde hatırlanır.
İnsanlar Birinin Hayatı Hakkında Son Sözü Söylediklerini Sanırken Gerçek Sonucu Kim Belirler
Âl-i İmrân 55’in insanın önüne koyduğu en derin soru budur.
Hz. Îsâ’nın karşısındaki insanlar:
plan yapmışlardı.
Muhtemelen şöyle düşünüyorlardı:
“Onu ortadan kaldırırsak mesele bitecek.”
Fakat Kur’an’ın anlatısına göre mesele tam tersine gelişir.
Hz. Îsâ:
yok olmaz.
Adı unutulmaz.
Mesajı tarihten silinmez.
Milyarlarca insanın konuştuğu bir şahsiyet hâline gelir.
Ve Allah şöyle bildirir:
“Seni kendime yükselteceğim.”
Bu çok güçlü bir tarih paradoksudur.
İnsanlar bazen bir kişiyi yenerek:
fikrini de yenebileceklerini
sanırlar.
Bir sesi susturarak:
hakikati susturabileceklerini
düşünürler.
Ama tarih bunun her zaman böyle olmadığını gösterir.
Bazı insanlar öldürülür ama fikirleri yaşar.
Bazıları sürgüne gönderilir ama sözleri sınırları aşar.
Bazıları aşağılanır ama sonraki nesiller onları yeniden değerlendirir.
Bu nedenle ayetin sonunda insanın bütün kesinlikleri Allah’a götürülür:
“Sonra dönüşünüz banadır.”
Belki bu cümle yalnız Hz. Îsâ tartışmasının değil, insan hayatının tamamının en büyük düzeltmesidir.
Biz bugün:
kim haklı,
kim güçlü,
kim kazandı,
kim kaybetti
diye hüküm veririz.
Ama hayat henüz bitmemiş olabilir.
Tarih henüz bitmemiş olabilir.
Ve Kur’an’ın inanç perspektifine göre:
nihai hüküm henüz verilmemiştir.
Bu nedenle Âl-i İmrân 55 hem mazluma umut hem güçlüye uyarı taşır:
İnsanların hakkında verdiği karar, Allah’ın senin hakkındaki nihai hükmü değildir.
