Şems Suresi 12. Ayette “İçlerinden En Azgın Olanı İleri Atıldığı Zaman” Buyrulması Ne Anlama Gelir Ve Bireysel Suç, Toplumsal Onay, Kötülüğün Temsilcileri, Liderlik, Cesaretin Yanlış Kullanımı Ve Kolektif Sorumluluk Açısından Nasıl Anlaşılmalıdır 
“إِذِ انْبَعَثَ أَشْقَاهَا — İz İnbease Eşkâhâ” Ne Demektir
Şems Suresi’nin on ikinci ayetinde şöyle buyrulur:
إِذِ انْبَعَثَ أَشْقَاهَا
Anlam olarak:
“İçlerinden en azgın olanı ileri atıldığı zaman…”
(Şems Suresi, 91/12)
Bir önceki ayette Semûd kavminin:
azgınlığı yüzünden yalanladığı
bildirilmişti.
Şimdi ise bu toplumsal azgınlığın içinden belirli bir kişi öne çıkar.
Yani genel bozulma artık somut bir eyleme dönüşmek üzeredir.
“Eşkâhâ” Ne Anlama Gelmektedir
Eşkâhâ kelimesi:
en bedbaht,
en azgın,
en kötü durumda olan,
ahlaki bakımdan en ileri derecede sapmış olan
anlamlarıyla açıklanır.
Burada sıradan bir kişi değil, toplumun içindeki azgınlığın en uç temsilcisi anlatılır.
Bu kişi tek başına ortaya çıkmış değildir.
Onu şekillendiren bir:
çevre,
kültür,
onay
vardır.
Bu nedenle ayet hem bireye hem topluma bakmayı gerektirir.
“İnbease” Kelimesi Neden Güçlü Bir Fiildir
Ayette geçen “inbease” fiili:
ileri atılmak,
harekete geçmek,
yerinden kalkıp eyleme yönelmek
anlamlarını taşır.
Yani kişi sadece kötü düşünce taşımıyor.
Artık:
hareket ediyor.
Bu çok önemli bir aşamadır.
Çünkü kötülük zihinde başlayabilir.
Ama tarihsel sonuç, çoğu zaman biri o düşünceyi eyleme dönüştürdüğünde ortaya çıkar.
Bir Toplumdaki En Azgın Kişi Nasıl Ortaya Çıkar
Böyle bir kişi boşlukta doğmaz.
Toplumda:
kibir,
şiddet,
haksızlık,
eleştiriye düşmanlık
normalleşmişse daha sert kişiler için alan açılabilir.
Bir süre sonra toplum:
“Bunu yapacak biri lazım.”
demeye başlayabilir.
İşte böyle ortamlarda en uç kişi öne çıkar.
Yani bireysel kötülük ile toplumsal atmosfer arasında güçlü bir ilişki olabilir.
Bir Kişinin Suçunda Toplumun Payı Olabilir mi
Bazı durumlarda evet.
Bir kişi doğrudan eylemi gerçekleştirir.
Ama başkaları:
teşvik etmiş,
desteklemiş,
alkışlamış,
engellememiş
olabilir.
Bu durumda sorumluluk aynı düzeyde olmasa da toplumsal bir boyut ortaya çıkar.
Kur’an’ın Semûd anlatısında da bir kişinin öne çıkması, kavmin genel yöneliminden tamamen bağımsız değildir.
Fail bir kişi olabilir; zemin toplumsal olabilir.
Bireysel Sorumluluk İle Kolektif Sorumluluk Nasıl Ayrılır
Doğrudan eylemi yapan kişinin sorumluluğu ile:
onaylayan,
yardım eden,
sessiz kalan
kişilerin sorumluluğu aynı değildir.
Ahlaki değerlendirme:
niyet,
bilgi,
katılım,
etki
gibi unsurlara göre değişebilir.
Bu nedenle kolektif sorumluluk, herkesi aynı suçun faili ilan etmek değildir.
Ama toplumun kötülüğe hangi ölçüde zemin hazırladığını sorgulamaktır.
Cesaret Her Zaman Erdem midir
Hayır.
Cesaret, yönüne göre değer kazanır.
Bir insan:
hakkı savunmak için cesur olabilir.
Ama başka biri:
zulüm yapmak için de cesur davranabilir.
Şems 12’de öne çıkan kişi harekete geçme cesareti gösterir.
Fakat yöneldiği iş ahlaki olarak yanlıştır.
Bu bize önemli bir ölçü verir:
Cesaret tek başına erdem değildir; hangi amaç uğruna kullanıldığı önemlidir.
Kötü Liderlik Toplumları Nasıl Etkiler
Bazı insanlar toplum içinde:
sözü geçen,
cesur,
karizmatik,
etkili
olabilir.
Bu özellikler doğru kullanıldığında toplum için faydalıdır.
Ama yanlış kullanıldığında:
şiddeti,
kibri,
isyankârlığı
örgütleyebilir.
İşte en tehlikeli durum, yetenekli bir insanın ahlaki yönünü kaybetmesidir.
Güçlü karakter, yanlış değerlerle birleştiğinde büyük zarar üretebilir.
Toplum Neden En Sert Kişileri Kahramanlaştırabilir
Çünkü bazı kültürlerde:
acımasızlık güç,
merhamet zayıflık,
öfke cesaret
gibi sunulabilir.
Bu durumda en sert kişi:
“güçlü”
olarak görülür.
Oysa gerçek güç:
kontrol,
adalet,
ölçü
gerektirir.
Birini ezmek kolay olabilir.
Güçlü olduğu hâlde kendini sınırlamak daha zordur.
Kötülüğün Normalleşmesinde Alkışın Rolü Nedir
Alkış davranışı güçlendirir.
Bir kişi yanlış bir şey yaptığında çevresinden:
takdir,
onay,
cesaret
görürse daha ileri gidebilir.
Bu nedenle toplum yalnız yasa koyarak değil, neyi övdüğüyle de karakter üretir.
Bir toplum:
şiddeti alkışlarsa şiddet artabilir.
Merhameti överse merhamet güçlenebilir.
Kültür, görünmeyen bir eğitim sistemidir.
Sessizlik Bir Faili Nasıl Güçlendirebilir
Bir yanlış karşısında herkes susarsa fail şu mesajı alabilir:
“Kimse karşı çıkmıyor.”
Bu durum:
cesaretini artırabilir,
sınır duygusunu azaltabilir.
Elbette her durumda açıkça karşı çıkmak güvenli veya mümkün olmayabilir.
Ama genel ilke şudur:
Toplumsal kötülük, karşısında hiçbir ahlaki direnç bulmadığında daha rahat büyür.
İnsan Neden Kalabalığın Desteğiyle Daha Kötü Davranabilir
Çünkü kalabalık sorumluluk duygusunu dağıtabilir.
İnsan:
“Herkes yapıyor.”
diyebilir.
Bu durumda bireysel vicdan zayıflayabilir.
Psikolojik olarak grup onayı:
kişinin risk alma isteğini,
sertliğini,
itaatini
artırabilir.
Bu nedenle ahlaki olgunluk bazen kalabalığın tersine tek başına doğruyu savunabilmeyi gerektirir.
Toplumsal Azgınlık Nasıl Bir Kişide Yoğunlaşabilir
Bir toplumdaki değerler zamanla bazı kişileri öne çıkarabilir.
Örneğin:
saldırganlık ödüllendiriliyorsa saldırgan kişi yükselir.
Yalan başarı getiriyorsa yalancı kişi güçlenir.
Merhamet küçümseniyorsa acımasız kişi etkili olur.
Bu nedenle toplumlar liderlerini yalnız seçmez.
Bazen onları kendi değerleriyle üretir.
Semûd’un en azgın kişisi de kavmin genel azgınlığından kopuk değildir.
“En Kötü” Kişinin Varlığı Diğerlerini Masum Yapar mı
Hayır.
Bir kişinin daha kötü olması, diğerlerinin sorumluluğunu otomatik olarak ortadan kaldırmaz.
Toplum:
ona destek vermişse,
eylemi benimsemişse,
sonucu kabul etmişse
ahlaki payı olabilir.
Bu yüzden:
“Ben yapmadım.”
demek her zaman yeterli değildir.
Bazen şu soru da gerekir:
“Yapılmasına nasıl katkıda bulundum?”
Bir Toplum Kötü Bir Kişinin Öne Çıkmasını Engelleyebilir mi
Evet, belirli ölçülerde.
Sağlıklı toplumlar:
eleştiriye alan açar,
hukuku güçlendirir,
gücü sınırlar,
şiddeti ödüllendirmez,
hesap verebilirlik kurar.
Bu yapılar kötü niyetli kişilerin sınırsız hareket etmesini zorlaştırabilir.
İyi kurumlar, iyi insanların varlığı kadar önemlidir.
Çünkü ahlaki düzen yalnız karaktere değil, sisteme de bağlıdır.
Bu Ayet Bireysel Hayatta Bize Ne Söyleyebilir
İnsan kendi çevresinde şu soruyu sorabilir:
Ben hangi davranışları alkışlıyorum?
Kime hayranlık duyuyorum?
Hangi sertliği “güç” sanıyorum?
Hangi adaletsizliği görmezden geliyorum?
Bu sorular önemlidir.
Çünkü insan yalnız yaptıklarıyla değil, desteklediği şeylerle de kendi ahlaki yönünü belirleyebilir.
11. Ve 12. Ayetler Birlikte Nasıl Okunmalıdır
11. Ayet:
“Semûd azgınlığı yüzünden yalanladı.”Toplumsal bozulma.
12. Ayet:
“İçlerinden en azgın olanı ileri atıldığı zaman…”Bireysel eylem.
Bu iki ayet birlikte çok güçlü bir süreç gösterir:
Kültür → Kişi → Eylem.
Önce yanlış toplumsal olarak normalleşir.
Sonra biri onu en uç biçimde uygular.
Bir Sonraki Ayette Ne Olacaktır
Bir sonraki ayette Hz. Sâlih’in kavmine yaptığı açık uyarı gelecektir:
“Allah’ın devesine ve onun su içme hakkına dokunmayın.”
Böylece olay tamamen somutlaşacaktır.
Ortada:
bir deve,
bir su hakkı,
açık bir uyarıvardır.
Ve toplumun ahlaki sınavı çok net hâle gelecektir:
Sınırı kabul edecekler mi, yoksa gücü kullanıp çiğneyecekler mi?
Sonuç: Toplumsal Kötülük En Tehlikeli Hâline, Bir Kişinin Eylemiyle Bütün Toplumun Değerlerini Temsil Etmeye Başladığında Ulaşır
Şems Suresi’nin on ikinci ayetindeki:
“İçlerinden en azgın olanı ileri atıldığı zaman…”
ifadesi, bireysel ve toplumsal sorumluluğun nasıl iç içe geçebileceğini gösterir.
Bir kişi öne çıkar.
Ama arkasında:
azgınlık, toplumsal onay, teşvik, sessizlikbulunabilir.
Bu nedenle büyük kötülükler bazen yalnız kötü insanların cesaretinden değil, iyi insanların veya kararsız çoğunlukların ahlaki direncinin zayıflamasından da güç alabilir.
Toplumun gerçek sınavı yalnız kötü biri ortaya çıktığında değildir.
O kişiye:
hayran mı olacak,
engel mi olacak,
alkış mı tutacak,
itiraz mı edecek
sorusunda başlar.
Şems Suresi burada çok derin bir insanlık gerçeğine dokunur:
Bir toplum neyi ödüllendirirse, zamanla onu temsil eden insanlar öne çıkar.
Şiddeti ödüllendirirse şiddet.
Kibri ödüllendirirse kibir.
Merhameti ödüllendirirse merhamet.
Adaleti ödüllendirirse adalet.
Ve bir sonraki ayette artık sınır açıkça çizilecektir:
“Allah’ın devesine ve onun su içme hakkına dikkat edin.”
Bundan sonra mesele yalnız düşünce değil, doğrudan hak, sınır ve emanet meselesine dönüşecektir.
