Nâziât Suresi 40. Ayette “Kim Rabbinin Huzurunda Durmaktan Korkmuş Ve Nefsini Kötü Arzulardan Alıkoymuşsa” Buyrulması Ne Anlama Gelir Ve İnsan Nefsini Nasıl Kontrol Edebilir 
Nâziât Suresi 40. Ayet Ne Söyler
Nâziât Suresi’nin 40. ayetinde:
“Ve emmâ men hâfe mekâme rabbihî ve nehe’n-nefse ani’l-hevâ.”
buyrulur.
Bu ifade genel olarak:
“Kim Rabbinin huzurunda durmaktan korkmuş ve nefsini kötü arzulardan alıkoymuşsa…”
şeklinde anlamlandırılır.
Önceki ayetlerde:
tuğyan eden ve dünya hayatını tercih eden insan
anlatılmıştı.
Şimdi bunun tam karşısındaki insan tipi ortaya konulur.
“Hâfe” Kelimesi Burada Nasıl Bir Korkuyu Anlatır
“Hâfe”:
korkmak, çekinmek, sakınmak
anlamlarını taşır.
Fakat burada anlatılan korkuyu yalnızca panik veya dehşet şeklinde anlamamak gerekir.
Bu korku:
hesap verme bilinciyle birleşmiş bir sorumluluk duygusudur.
İnsan:
“Yaptıklarımın bir karşılığı var.”
diye düşünür.
Ve bu düşünce davranışlarını değiştirir.
“Mekâme Rabbihî” Ne Anlama Gelir
“Mekâme rabbihî” ifadesi farklı şekillerde açıklanabilir.
Genel anlamıyla:
Rabbin huzurunda durma, O’nun karşısında hesap verme veya O’nun makamının büyüklüğünü idrak etme
düşüncelerini taşır.
Yani insan kendisini:
hesap vermeyen mutlak bir varlık
olarak görmez.
Bir gün bütün seçimlerinin değerlendirileceğini bilir.
Rabbin Huzurunda Durmaktan Korkmak Allah’tan Kaçmak Mıdır
Hayır.
Buradaki korku insanı Allah’tan uzaklaştırmak zorunda değildir.
Aksine:
yanlıştan uzaklaştırıp Allah’a yöneltebilir.
Çocukça bir dehşet değil:
saygı, sorumluluk ve hesap bilinci
öne çıkar.
Bu nedenle korku ile sevgi birbirinin mutlaka karşıtı değildir.
İnsan sevdiği birinin güvenini kaybetmekten de korkabilir.
“Nefs” Kelimesi Ne Anlama Gelir
“Nefs” kelimesi Kur’an’da bağlama göre farklı anlamlara gelebilir.
Bazen:
kişinin kendisi,
bazen:
benlik,
bazen de insanın:
arzulara yönelen iç tarafı
anlamında kullanılır.
Nâziât 40’ta özellikle:
arzular tarafından sürüklenebilen insan benliği
öne çıkmaktadır.
“Hevâ” Ne Anlama Gelir
“Hevâ” kelimesi:
arzu, istek, eğilim, kişinin hoşuna giden şeyi istemesi
anlamlarını taşır.
Fakat Kur’an’daki olumsuz bağlamlarda “hevâ” çoğu zaman:
akıl, ahlâk ve hakikatin önüne geçen kontrolsüz arzu
anlamına yaklaşır.
Dolayısıyla sorun:
insanın isteklerinin olması
değildir.
Sorun:
isteklerin insanı yönetmesidir.
Her Arzu Kötü Müdür
Hayır.
İnsan:
yemek ister,
dinlenmek ister,
sevilmek ister,
başarılı olmak ister,
güzel şeylerden hoşlanır.
Bunlar insan doğasının parçalarıdır.
Ayet:
arzuları tamamen yok etmeyi
istemiyor.
Asıl mesele:
yanlış yere götüren arzuları kontrol etmektir.
Bu nedenle ayette:
“nefsi yok etti”
değil,
“nefsi hevâdan alıkoydu”
denilir.
Nefsi Kontrol Etmek İle Nefsi Bastırmak Aynı Şey Midir
Hayır.
Sağlıklı özdenetim:
isteği fark etmek, değerlendirmek ve gerektiğinde ona hayır diyebilmek
anlamına gelir.
Bastırma ise bazen kişinin arzusunu hiç yokmuş gibi inkâr etmesi olabilir.
Ayetin mesajı daha dengelidir:
Arzunun varlığını kabul et ama onun kölesi olma.
İnsanın olgunluğu arzusuz olmasında değil:
arzularını yönetebilmesindedir.
İnsan Nefsine Neden “Hayır” Demekte Zorlanır
Çünkü arzular çoğu zaman:
hemen haz
vadeder.
Nefs:
“Şimdi istiyorum.”
der.
Ahlâk ise bazen:
“Sonucunu düşün.”
der.
Bu iki ses arasında çatışma oluşabilir.
Örneğin:
öfke hemen bağırmak ister.
Açgözlülük daha fazlasını ister.
Kıskançlık karşıdakinin kaybetmesini isteyebilir.
Özdenetim ise insanın bu ilk dürtüyü sorgulayabilmesidir.
Nefsi Kontrol Etmek Özgürlüğü Azaltır Mı
İlk bakışta öyle görünebilir.
Çünkü insan:
“Özgürsem istediğimi yaparım.”
diye düşünebilir.
Fakat daha derin bakıldığında bunun tersi de mümkündür.
Eğer insan:
öfkesini durduramıyorsa,
bağımlılığını bırakamıyorsa,
arzusuna karşı koyamıyorsa,
gerçekten özgür müdür?
Belki gerçek özgürlük:
her istediğini yapmak değil, gerektiğinde istemediğin doğru şeyi yapabilmektir.
Hesap Bilinci Nefsi Nasıl Kontrol Eder
İnsan davranışın yalnızca bugünkü sonucunu düşünürse kısa vadeli haz ağır basabilir.
Fakat:
“Bunun hesabı var.”
bilinci geleceği bugünkü kararın içine taşır.
Örneğin kişi:
“Kimse görmüyor.”
diyebilir.
Ama hesap bilinci:
“Görülmemesi, sorumluluğu ortadan kaldırmaz.”
der.
Bu nedenle ahiret inancı güçlü bir iç denetim mekanizması oluşturabilir.
Nefsi Kontrol Etmenin İlk Adımı Nedir
İlk adım:
kendi arzusunu fark etmektir.
İnsan bazen neden öfkelendiğini,
neden kıskandığını,
neden daha fazlasını istediğini
kendisine bile itiraf etmek istemez.
Oysa kontrol edebilmek için önce:
neyin bizi yönettiğini
görmek gerekir.
Kendini tanımayan insan nefsini yönetmekte zorlanabilir.
İkinci Adım Düşünmek Midir
Evet.
Arzu ile davranış arasına kısa bir düşünme mesafesi koymak son derece önemlidir.
İnsan kendisine sorabilir:
“Bunu neden istiyorum?”
“Sonucu ne olacak?”
“Bir saat sonra hâlâ doğru bulacak mıyım?”
“Bir başkasına zarar verecek mi?”
Bu birkaç saniyelik sorgulama bile dürtüsel davranışı değiştirebilir.
Nefsi Kontrol Etmek İçin Alışkanlıklar Önemli Midir
Çok önemlidir.
İnsan her seferinde sıfırdan karar vermez.
Tekrarladığı davranışlar zamanla:
alışkanlığa
dönüşür.
Örneğin öfkelendiğinde sürekli susup düşünmeye alışan kişi zamanla bunu daha kolay yapabilir.
Aynı şekilde her arzusunu hemen yerine getiren insanın:
kendine sınır koyması
giderek zorlaşabilir.
Karakter, çoğu zaman tekrar edilen küçük seçimlerle oluşur.
Oruç Nefis Kontrolü Açısından Nasıl Anlaşılabilir
İslâmî gelenekte oruç bunun güçlü örneklerinden biridir.
İnsan önünde:
helâl olan yiyecek ve su
bulunduğu hâlde belirli süre bunlardan uzak durur.
Bu eğitim insana:
“İstediğim bir şeyi sırf istiyorum diye hemen yapmak zorunda değilim.”
bilinci kazandırabilir.
Dolayısıyla oruç yalnızca aç kalmak değil:
irade eğitimi
olarak da düşünülebilir.
Nefsi Kontrol Edememenin Sonucu Nedir
Arzu başlangıçta insana hizmet ederken zamanla insan arzuya hizmet etmeye başlayabilir.
Daha fazla para ister.
Daha fazla güç ister.
Daha fazla haz ister.
Ama:
“Ne kadar yeter?”
sorusunun cevabı kaybolur.
Kontrolsüz nefis doydukça sakinleşmek yerine bazen:
daha fazlasını istemeyi öğrenir.
Bu nedenle sınırsız tatmin mutlaka huzur getirmez.
Ayetin Psikolojik Ve Felsefi Mesajı Nedir
Ayet insanın içinde iki farklı yöneliş bulunduğunu düşündürür:
Bir taraf:
“İstiyorum.”
der.
Diğer taraf:
“Doğru mu?”
diye sorar.
İnsanı ahlâkî bir varlık yapan şeylerden biri tam olarak budur.
Eğer insan yalnızca dürtülerinin peşinden gitseydi:
ahlâkî tercih
çok daha sınırlı anlam taşırdı.
Nâziât 40 insanın iradesini:
arzuyu değerlendirebilme ve gerektiğinde reddedebilme gücü
olarak öne çıkarır.
37’den 40. Ayete Kadar İki İnsan Tipi Nasıl Karşılaştırılır
İlk insan:
tuğyan eder.
Dünya hayatını tercih eder.
Onun varacağı yer:
cehennemdir.
İkinci insan ise:
Rabbinin huzurunda durmaktan korkar.
Nefsini hevâdan alıkoyar.
Bu karşılaştırma son derece açıktır.
Bir tarafta:
sınırsız arzu.
Diğer tarafta:
sorumlu özdenetim.
Bir tarafta:
“Ben ne istersem yaparım.”
Diğer tarafta:
“Yapabilirim ama doğru değilse yapmam.”
Sonuç: İnsan Nefsini Nasıl Kontrol Edebilir
Nâziât Suresi 40. ayette:
“Ve emmâ men hâfe mekâme rabbihî ve nehe’n-nefse ani’l-hevâ.”
buyrulur:
“Kim Rabbinin huzurunda durmaktan korkmuş ve nefsini kötü arzulardan alıkoymuşsa…”
Bu ayet insanın en büyük mücadelelerinden birini ortaya koyar:
Kendi kendisini yönetebilmek.
Nefsi kontrol etmek:
arzuları yok etmek,
hayattan kaçmak,
bütün zevkleri reddetmek
değildir.
Asıl mesele:
arzuların insanın efendisi olmasına izin vermemektir.
İnsan öfkelendiğinde bağırabilecek güçte olup susabiliyorsa,
haksız kazanç fırsatı varken reddedebiliyorsa,
kimsenin görmediği yerde de doğruyu seçebiliyorsa,
hemen haz veren bir şeyi daha büyük bir değer uğruna terk edebiliyorsa:
nefsini yönetmeye başlamıştır.
Belki gerçek güç tam da burada ortaya çıkar.
Başkalarını yenmek bazen kolay olabilir.
Ama insanın:
kendi öfkesini, kibrini, açgözlülüğünü ve kontrolsüz arzularını yenmesi
çok daha büyük bir mücadeledir.
Ve Nâziât 40’ın insana bıraktığı en güçlü soru belki şudur:
Ben arzularımı mı yönetiyorum, yoksa arzularım mı beni yönetiyor?
