🧠 Jacques Lacan'a Göre Bilinçdışı Nedir ❓ Dil, Arzu, Özne Ve Bastırılmış Hakikatin Psikanalitik Yapısı Nasıl Anlaşılır ❓

Lacan'a Göre Bilinçdışı Nedir Dil, Arzu, Özne Ve Bastırılmış Hakikatin Psikanalitik Yapısı Nasıl Anlaşılır ​

“İnsan bazen kendini susturduğunu sanır; oysa bilinçdışı, dilin karanlık odalarında onun yerine konuşmaya devam eder.”
— Ersan Karavelioğlu

Genişletmek için tıkla ...

Lacan'a göre bilinçdışı, insan zihninin yalnızca karanlıkta kalmış duygularından, bastırılmış anılarından veya gizli isteklerinden oluşan basit bir depo değildir. Jacques Lacan için bilinçdışı, insanın dil, arzu, eksiklik, öteki, simgesel düzen, özne ve bastırma içinde kurulan en derin psikanalitik yapısıdır.


Lacan'ın en meşhur ifadelerinden biri şudur: Bilinçdışı, bir dil gibi yapılanmıştır. Bu cümle, psikanaliz tarihinin en güçlü kırılmalarından biridir. Çünkü Lacan'a göre bilinçdışı yalnızca içimizde saklanan ham dürtülerden ibaret değildir; bilinçdışı, dilin kaymalarıyla, rüyaların sembolleriyle, dil sürçmeleriyle, tekrar eden arzularla, eksik kalan cümlelerle, bastırılmış anlamlarla ve öznenin kendine bile tam söyleyemediği hakikatlerle konuşur.


İnsan çoğu zaman “ben ne istediğimi biliyorum” sanır. Fakat Lacan'a göre insanın arzusu her zaman kendisine tamamen açık değildir. Çünkü özne, dilin içine doğar; başkalarının kelimeleriyle kendini anlatır; öteki'nin bakışıyla benliğini kurar; eksiklikle arzu eder; konuşurken bile kendi bilinçdışının izlerini ele verir.


Bu nedenle Lacan'a göre bilinçdışı, insanın içinde saklı duran kapalı bir kutu değil; konuşmanın, suskunluğun, rüyanın, hatanın, arzunun ve tekrarın içinde sürekli kendini gösteren derin bir yapıdır.

Lacan'a Göre Bilinçdışı Nedir ​

Lacan'a göre bilinçdışı, insanın bilincinin dışında kalan ama davranışlarını, arzularını, seçimlerini, ilişkilerini ve konuşmasını etkileyen dilsel ve simgesel yapıdır. Bilinçdışı, sadece “unutulmuş şeyler” alanı değildir; insanın kendini kurduğu dilin içinde çalışan gizli anlam düzenidir.


Freud bilinçdışını rüyalar, bastırılmış arzular, semptomlar ve dil sürçmeleri üzerinden anlamaya çalışmıştı. Lacan ise Freud'u yeniden okuyarak bilinçdışının dilsel yapısını vurgular. Ona göre bilinçdışı, kelimelerle, işaretlerle, metaforlarla, yer değiştirmelerle ve anlam kaymalarıyla çalışır.


İnsan bir şey söylerken başka bir şeyi de ele verebilir.
Bir kelimeyi yanlış söylerken bastırılmış bir arzuyu açığa çıkarabilir.
Bir rüyada görünen sembol, bilinçdışının dolaylı anlatımı olabilir.
Bir semptom, dile gelemeyen hakikatin bedende veya davranışta konuşması olabilir.


Bu yüzden bilinçdışı sessiz değildir. O konuşur; fakat doğrudan konuşmaz. Bilinçdışı, dolaylı konuşur. Rüyayla, unutmayla, tekrar eden seçimlerle, takıntılarla, kaygıyla, dil sürçmeleriyle ve insanın fark etmeden kurduğu cümlelerle kendini duyurur.


Lacan için bilinçdışı, insanın kendisine yabancı kalan ama yine de onu derinden yöneten psikanalitik hakikat alanıdır.

“Bilinçdışı Bir Dil Gibi Yapılanmıştır” Ne Demektir ​

Lacan'ın “Bilinçdışı bir dil gibi yapılanmıştır” sözü, onun psikanaliz anlayışının merkezindedir. Bu ifade, bilinçdışının rastgele, dağınık ve anlamsız bir karanlık olmadığını; belirli bir yapı, düzen ve işleyiş içinde çalıştığını anlatır.


Dil nasıl kelimeler, işaretler, farklar ve ilişkiler üzerinden anlam üretiyorsa, bilinçdışı da benzer biçimde işaretler ve anlam kaymaları üzerinden çalışır. Bir rüya doğrudan “şunu istiyorum” demez; sembollerle anlatır. Bir dil sürçmesi doğrudan “bastırdığım arzu budur” demez; yanlış kelimenin içinde kendini gösterir. Bir semptom doğrudan açıklama yapmaz; bedende, davranışta veya ilişkide tekrar eden bir işaret hâline gelir.


Bu yapı şu şekilde anlaşılabilir:


Bilinçdışı doğrudan değil, dolaylı konuşur.
Anlamı açık cümlelerle değil, sembollerle üretir.
Bastırılmış olan geri döner ama kılık değiştirerek gelir.
İnsan konuşurken yalnızca bilinçli benliği değil, bilinçdışı da konuşur.


Örneğin biri sürekli “yanlışlıkla” aynı tür insanlara bağlanıyorsa, bu yalnızca tesadüf olmayabilir. Bilinçdışı, geçmişte çözülmemiş bir eksikliği veya arzuyu ilişkiler üzerinden tekrar sahneye koyuyor olabilir.


Bu yüzden Lacan için bilinçdışı, çözülecek bir sır deposu değil; okunacak bir dilsel yapıdır.

Lacan Bilinçdışını Freud'dan Nasıl Devralır ​

Lacan, kendisini Freud'un takipçisi olarak görür; fakat Freud'u basitçe tekrar etmez. Onun ünlü çağrısı, “Freud'a dönüş” fikridir. Lacan'a göre Freud'un keşfi, sonradan bazı yorumlarla fazla biyolojik, fazla benlik merkezli veya fazla uyumcu hâle getirilmiştir. Lacan ise Freud'un metinlerindeki dilsel, simgesel ve arzusal derinliği yeniden açığa çıkarmak ister.


Freud bilinçdışını şu alanlarda göstermişti:


Rüyalar.
Dil sürçmeleri.
Unutmalar.
Semptomlar.
Bastırılmış arzular.
Çocukluk deneyimleri.
Tekrar zorlantısı.


Lacan bu Freudcu mirası dilbilim, yapısalcılık, felsefe ve antropolojiyle yeniden yorumlar. Ona göre Freud'un rüya çalışması bile dilsel bir yapıya sahiptir. Rüyalar simgelerle çalışır. Bastırılmış arzu doğrudan değil, dönüşmüş biçimde görünür. Semptom, okunması gereken bir metin gibidir.


Freud bilinçdışını keşfetmiştir; Lacan ise bilinçdışının dilsel ve simgesel işleyişini daha keskin biçimde açıklamaya çalışmıştır.


Bu yüzden Lacan'ın bilinçdışı anlayışı, Freud'u reddetmez. Tam tersine, Freud'un keşfini daha yapısal, daha dilsel ve daha felsefi bir düzleme taşır.

Bilinçdışı Neden Sadece Gizli Duygular Deposu Değildir ​

Günlük düşüncede bilinçdışı çoğu zaman “içimizde sakladığımız şeyler” gibi anlaşılır. Sanki bilinçdışı, karanlık bir oda; bastırılmış anılar, korkular, öfkeler ve arzular da bu odada duran eşyalar gibidir. Lacan'a göre bu anlayış eksiktir. Çünkü bilinçdışı, yalnızca saklı içeriklerden oluşmaz; bir yapı ve işleyiş biçimine sahiptir.


Bilinçdışı sadece şunlar değildir:


Unutulmuş çocukluk anıları.
Bastırılmış cinsel arzular.
Gizli öfkeler.
İtiraf edilemeyen istekler.
Karanlıkta kalmış duygular.


Bilinçdışı aynı zamanda şunlardır:


Dilin içinde çalışan anlam kaymaları.
Özneye ait olmayan ama onu konuşan kelimeler.
Arzunun kendini dolaylı biçimde göstermesi.
Eksikliğin tekrar eden işaretleri.
Öteki'nin sözlerinin içimizde bıraktığı izler.
Semptomların kurduğu gizli dil.


Bu yüzden Lacan'a göre bilinçdışı, içeriden gelen doğal bir ses kadar, dışarıdan gelen dilin ve öteki'nin izleriyle de kurulur. İnsan bilinçdışında yalnızca kendi kişisel geçmişini değil, kendisine verilmiş kelimeleri, yasakları, beklentileri, aile söylemlerini ve kültürel kodları da taşır.


Bilinçdışı, insanın en kişisel görünen yerinde bile başkalarının izini taşıyan alandır.

Bilinçdışı Ve Dil Arasındaki İlişki Nedir ​

Lacan'ın bilinçdışı teorisinde dil merkezîdir. Çünkü insan, kendini dil aracılığıyla kurar. İnsan dünyaya geldiğinde hazır bir dilin içine doğar. Kendi adını bile kendisi seçmez. Ona bir isim verilir. Ailesi, toplum, kültür ve öteki'ler ona kim olduğunu söylemeye başlar.


Dil yalnızca iletişim aracı değildir. Dil insanın arzularını, kimliğini, yasaklarını, hatıralarını ve ilişkilerini biçimlendirir.


Bir çocuk konuşmayı öğrenirken sadece kelime öğrenmez.
Ne isteyebileceğini öğrenir.
Neyin yasak olduğunu öğrenir.
Hangi isteklerin kabul edileceğini öğrenir.
Hangi duyguların bastırılması gerektiğini öğrenir.
Kendisini başkalarının kelimeleriyle anlatmaya başlar.


Bu nedenle bilinçdışı, dilin dışında saf bir iç dünya değildir. Bilinçdışı, dilin içinde örgütlenir. İnsan bazen kendi kelimeleriyle değil, başkalarından miras aldığı kelimelerle acı çeker.


Örneğin çocukken sürekli “sen güçsüzsün” denilen biri, yetişkin olduğunda bu cümleyi artık dışarıdan duymasa bile içsel bir kader gibi yaşayabilir. Bu söz, bilinçdışında iz bırakır.


Lacan'a göre bilinçdışı, dilin insanın içine yazdığı yaraların, arzuların ve eksikliklerin alanıdır.

Bilinçdışı Ve Arzu Arasındaki Bağ Nedir ​

Lacan'a göre bilinçdışı ile arzu birbirinden ayrı düşünülemez. Çünkü arzu, insanın bilinçli olarak istediğini sandığı şeyden daha derin bir yapıya sahiptir. İnsan çoğu zaman bir nesneyi, bir kişiyi, bir başarıyı, bir sevgiyi veya bir statüyü istediğini sanır; fakat bu isteğin arkasında daha derin bir eksiklik ve bilinçdışı arzu olabilir.


Lacan'ın arzu anlayışında temel nokta şudur:


İnsan eksiklikle arzular.
Arzu hiçbir zaman tamamen doymaz.
İstenen nesne, arzunun kendisini tamamen kapatamaz.
Arzu öteki'nin arzusu ile ilişkilidir.
İnsan çoğu zaman ne istediğini değil, neyi istemesi gerektiğini başkalarından öğrenir.


Bilinçdışı burada devreye girer. Çünkü insanın gerçek arzusu, açıkça söylediği isteklerde değil; tekrar eden seçimlerinde, takıntılarında, rüyalarında, semptomlarında ve ilişkilerindeki döngülerde kendini gösterebilir.


Bir kişi sürekli kendisini değersiz hissettiren insanlara çekiliyorsa, bu bilinçli istek olmayabilir. Bilinçdışı, eski bir tanınma arzusunu, çocuklukta eksik kalmış bir sevgiyi veya öteki'nin onayını tekrar tekrar arıyor olabilir.


Lacan için bilinçdışı, arzunun gizli dilidir. İnsan ne istediğini söylediğinde bile, arzusu çoğu zaman başka bir yerden konuşur.

Bilinçdışı Ve Eksiklik Arasında Nasıl Bir İlişki Vardır ​

Lacan'ın psikanalizinde eksiklik temel kavramlardan biridir. İnsan eksik olduğu için arzular. Eksiklik yalnızca olumsuz bir yokluk değildir; insanı arzu etmeye, konuşmaya, aramaya ve ilişki kurmaya iten temel yapıdır.


İnsan dünyaya tamlık içinde gelmez. Bebek başlangıçta annesiyle bir bütünlük yanılsaması yaşayabilir; fakat zamanla ayrılık, yasak, dil ve simgesel düzen devreye girer. İnsan artık eksik bir varlık olarak kendini kurar.


Eksiklik şu biçimlerde görünür:


Tam sevilme isteği.
Tam anlaşılma arzusu.
Tam güven ihtiyacı.
Eksiksiz kimlik arayışı.
Başkasının bakışında tamamlanma çabası.
Sürekli daha fazlasını isteme hâli.


Bilinçdışı, bu eksikliğin etrafında örgütlenir. İnsan eksikliğini kapatmak için nesneler, ilişkiler, başarılar, unvanlar, inançlar ve hayaller arar. Fakat hiçbir nesne eksikliği tamamen kapatamaz. Çünkü arzu, tek bir nesneyle bitmez.


Bu yüzden Lacan'a göre insanın ruhsal yapısı, tamamlanma arzusuyla tamamlanamama gerilimi arasında yaşar.


Bilinçdışı, bu eksikliğin sessiz haritasıdır.

Bilinçdışı Ve Öteki Arasındaki Bağ Nedir ​

Lacan'ın düşüncesinde Öteki çok önemlidir. Buradaki Öteki, yalnızca başka bir insan değildir; dilin, yasanın, kültürün, ailenin, toplumun ve simgesel düzenin büyük alanıdır. İnsan kendi arzusunu bile Öteki'nin alanında öğrenir.


Çocuk dünyaya geldiğinde onun hakkında başkaları konuşur:


Adı konur.
Cinsiyeti anlamlandırılır.
Ailesi ondan beklentiler kurar.
Toplum ona roller verir.
Hangi davranışın kabul edilebilir olduğu öğretilir.
Hangi arzuların yasak olduğu sezdirilir.


Bu nedenle bilinçdışı, Öteki'nin söylemleriyle doludur. İnsan bazen kendisine ait sandığı arzunun aslında Öteki'nin arzusuyla şekillendiğini fark etmez.


Lacan'ın meşhur düşüncelerinden biri şudur: Arzu, Öteki'nin arzusudur.


Bu şu anlama gelebilir:


Ben ne istiyorum
Yoksa benden ne istenmesini istiyorum
Ben gerçekten bunu mu arzuluyorum
Yoksa Öteki'nin beni arzulamasını mı arzuluyorum
Başkasının gözünde değerli olmak için mi istiyorum


Bilinçdışı, insanın Öteki'nin bakışı altında kurulan arzusunu taşır. Bu yüzden insanın kendini anlaması, yalnızca “içime bakayım” demek değildir; hangi Öteki sözlerinin içinde yaşadığını fark etmektir.

Bilinçdışı Ve Simgesel Düzen Nedir ​

Lacan'ın kuramında simgesel düzen, dilin, yasanın, toplumsal kuralların, akrabalık ilişkilerinin ve anlam sistemlerinin alanıdır. İnsan bu düzene girerek özne hâline gelir. Fakat bu giriş aynı zamanda kayıp, eksiklik ve bölünme yaratır.


Simgesel düzen şunları içerir:


Dil.
Adlandırma.
Yasa.
Aile rolleri.
Toplumsal normlar.
Kültürel anlamlar.
Yasaklar.
İlişki kuralları.


Çocuk simgesel düzene girdiğinde artık sadece biyolojik bir varlık değildir; adı olan, dili olan, toplumsal ilişkiler içinde yer alan bir özne olur. Fakat bunun bedeli vardır. Çünkü dil, insanın deneyimini tam olarak taşıyamaz. İnsan bir şey kazanır ama bir şey de kaybeder.


Bilinçdışı bu simgesel düzenin içinde oluşur. Bastırılmış olan bile dilin ve yasanın alanından bağımsız değildir. Hangi arzunun bastırılacağı, hangi isteğin yasaklanacağı, hangi kimliğin kabul edileceği simgesel düzenle bağlantılıdır.


Bu yüzden Lacan'a göre bilinçdışı, bireysel olduğu kadar simgeseldir. İnsan kendi iç dünyasında bile toplumun, dilin ve yasanın izlerini taşır.

Bilinçdışı Ve Ayna Evresi Nasıl Bağlantılıdır ​

Lacan'ın ayna evresi kuramı, benliğin nasıl kurulduğunu anlamak için çok önemlidir. Ayna evresinde çocuk, aynadaki görüntüsünü bütünlüklü bir benlik olarak algılar. Fakat bu bütünlük aslında bir imgeye dayanır. Çocuk kendini dışarıdaki bir görüntü aracılığıyla tanır.


Bu durum çok derindir. Çünkü insanın “ben” dediği şey, baştan itibaren dışarıdaki bir imgeyle ve öteki'nin bakışıyla ilişkilidir. Benlik, tamamen içten gelen saf bir öz değildir; dışarıdan tanınma ve imgesel bütünlük yanılsamasıyla kurulur.


Bilinçdışı burada şu şekilde bağlantılıdır:


İnsan kendini tam sanır ama bölünmüştür.
Benlik bütünlük imgesiyle kurulur ama eksiklik taşır.
Özne kendini aynada tanırken aslında dışarıdaki imgeye yabancılaşır.
Kendilik duygusu, öteki'nin bakışına bağlı hâle gelir.


Ayna evresi, bilinçdışının temel gerilimlerinden birini gösterir: İnsan kendini bir bütün olarak görmek ister; fakat arzusu, dili ve eksikliği onu sürekli böler.


Bu yüzden Lacan'da bilinçdışı, “ben”in arkasında saklı olan ikinci bir benlik değildir. Bilinçdışı, benliğin baştan beri eksik, bölünmüş ve öteki'ne bağlı kurulmuş olduğunu gösterir.

Bilinçdışı Ve Semptom Arasındaki İlişki Nedir ​

Lacan'a göre semptom, yalnızca ortadan kaldırılması gereken bir rahatsızlık işareti değildir. Semptom, bilinçdışının konuşma biçimlerinden biridir. Semptom, dile gelemeyen arzunun, bastırılmış anlamın veya çözülmemiş çatışmanın bedende, davranışta ya da ilişkide işaret hâline gelmesidir.


Semptom şunlar olabilir:


Tekrar eden kaygı.
Açıklanamayan bedensel belirti.
Takıntılı düşünce.
Sürekli aynı ilişki döngüsüne girme.
Kendini sabote etme.
Belirli durumlarda donakalma.
Anlamsız gibi görünen korkular.


Lacan için semptom okunmalıdır. Çünkü semptom, bilinçdışının mesajını taşır; fakat bu mesaj açık değildir. Semptom “ben buradayım” der ama ne söylediğini çözmek zaman ister.


Örneğin bir kişi her başarıya yaklaştığında kendini sabote ediyorsa, bu yalnızca irade zayıflığı olmayabilir. Bilinçdışı düzeyde başarıyla ilgili suçluluk, aileden gelen bir yasak, öteki'nin beklentisi veya tanınma korkusu çalışıyor olabilir.


Semptom, bilinçdışının beden ve davranış üzerinden yazdığı metindir. Psikanalitik çalışma, bu metni aceleyle silmek değil; önce onu anlamaya çalışmaktır.

Bilinçdışı Ve Rüyalar Nasıl Düşünülür ​

Freud gibi Lacan için de rüyalar bilinçdışına açılan önemli yollardan biridir. Fakat Lacan rüyayı yalnızca gizli arzuların basit sembolik anlatımı olarak değil, dilsel ve yapısal bir oluşum olarak görür. Rüya, bilinçdışının imgelerle, kaymalarla, yoğunlaştırmalarla ve yer değiştirmelerle konuştuğu bir sahnedir.


Rüyada görülen şey çoğu zaman doğrudan anlam taşımaz. Rüyadaki kişi, nesne, mekan veya olay başka bir anlamın yerine geçebilir. Bilinçdışı rüyada açık konuşmaz; çünkü bastırılmış olan doğrudan bilince çıkamaz. Bu yüzden rüya dolaylıdır.


Rüyalar şunları yapabilir:


Bastırılmış arzuyu gizleyerek gösterebilir.
Günlük olayları bilinçdışı anlamlarla birleştirebilir.
Eksiklikleri ve korkuları sembolleştirebilir.
Çocukluk izlerini bugünkü imgelerle karıştırabilir.
Öteki'ne duyulan arzuyu veya kaygıyı farklı biçimde sahneleyebilir.


Lacan'a göre rüyayı anlamak, rüyadaki her sembole hazır anlamlar yapıştırmak değildir. Rüya, kişinin kendi dilsel ve arzusal yapısı içinde okunmalıdır. Aynı sembol herkes için aynı anlamı taşımaz.


Rüya, bilinçdışının şiirsel ama şifreli konuşmasıdır.

Bilinçdışı Ve Dil Sürçmeleri Ne Anlatır ​

Dil sürçmeleri, Freud'dan beri psikanalizin en dikkat çekici alanlarından biridir. Lacan için dil sürçmesi, bilinçdışının dil içinde kendini göstermesinin en güzel örneklerinden biridir. Çünkü insan konuşurken bazen söylemek istemediği şeyi yanlışlıkla söyler gibi görünür. Fakat bu yanlışlık, bilinçdışı açısından anlamlı olabilir.


Dil sürçmesi şunu gösterir:


Konuşan özne sözünün tam efendisi değildir.
Dil, bilinçli niyetten daha fazlasını taşır.
Bastırılmış anlam, yanlış kelimeyle geri dönebilir.
Bilinçdışı, konuşmanın içinde aniden belirir.
İnsan kendini saklarken bile ele verebilir.


Örneğin birinin adını başka biriyle karıştırmak, sürekli aynı kelimeyi yanlış söylemek, önemli bir anda beklenmeyen bir ifade kullanmak bilinçdışı iz taşıyabilir. Bu her yanlışın büyük anlamı olduğu demek değildir; ama psikanalitik dikkat, bu kaymaları ciddiye alır.


Lacan için dil sürçmesi, dilin özneyi aşan yapısını gösterir. İnsan konuştuğunu sanırken, bazen dilin kendisi onu konuşur.


Bu yüzden bilinçdışı, suskun bir yer değil; konuşmanın çatlaklarında kendini duyuran gizli bir düzenektir.

Bilinçdışı Ve Tekrar Eden İlişki Döngüleri Nedir ​

Lacan'a göre bilinçdışı, insanın ilişkilerinde tekrar eden döngülerle de kendini gösterebilir. İnsan bazen bilinçli olarak istemediği hâlde benzer acılara, benzer insanlara, benzer terk edilişlere, benzer değersizlik hislerine veya benzer çatışmalara tekrar tekrar döner.


Bu tekrarlar tesadüf gibi görünse de bilinçdışı düzeyde bir anlam taşıyabilir.


Bir kişi sürekli ulaşılamayan insanları sevebilir.
Sürekli kendisini küçümseyen kişilere bağlanabilir.
Sürekli terk edilme korkusunu yeniden üreten ilişkiler kurabilir.
Sürekli değer görmek için aşırı fedakârlık yapabilir.
Sürekli kendi arzusunu değil, öteki'nin beklentisini yaşayabilir.


Bu tekrarlar bilinçdışının sahnesidir. Çünkü bilinçdışı, çözülmemiş bir şeyi tekrar ederek görünür kılar. İnsan aynı acıyı tekrar yaşar; çünkü bilinçdışı o acının anlamını hâlâ çözememiştir.


Lacan açısından psikanalitik çalışma, kişiye sadece “bunu yapma” demek değildir. Tekrarın hangi arzu, eksiklik, yasa veya öteki ilişkisi etrafında kurulduğunu anlamaktır.


Tekrar eden ilişki döngüsü, bilinçdışının “burada hâlâ okunmamış bir metin var” deme biçimidir.

Bilinçdışı Günlük Hayatta Nasıl Görülür ​

Bilinçdışı yalnızca terapi odasında veya rüyalarda ortaya çıkmaz. Günlük hayatın içinde sürekli küçük işaretlerle kendini gösterir. İnsan fark etmeden bilinçdışının izleriyle konuşur, seçer, kaçar, bağlanır, öfkelenir, susar ve tekrar eder.


Günlük hayatta bilinçdışı şu biçimlerde görülebilir:


Bir ismi sürekli unutmak.
Aynı tür ilişkilerde aynı acıyı yaşamak.
Nedenini bilmeden belirli insanlardan rahatsız olmak.
Bazı başarıları bilinçsizce sabote etmek.
Sürekli onay aramak.
Açıklanamayan kaygı hissetmek.
Aynı cümleyi yıllarca içinden duymak.
Bazı kelimelere aşırı tepki vermek.


Örneğin biri “sen zaten yapamazsın” cümlesini çocukken çok duymuşsa, yetişkin olduğunda bu cümle dışarıdan gelmese bile bilinçdışında çalışabilir. Kişi fırsat geldiğinde geri çekilebilir, kendini eksik hissedebilir veya başarıyı hak etmediğini düşünebilir.


Bilinçdışı günlük hayatta kader gibi çalışabilir; fakat psikanalitik farkındalık bu kaderi okunabilir hâle getirir.


İnsan bilinçdışını tamamen yok edemez; ama onun kendisini nasıl yönettiğini fark etmeye başlayabilir.

Bilinçdışı Neden Yanlış Anlaşılır ​

Bilinçdışı kavramı sık sık yanlış anlaşılır. Bazen tamamen mistik ve gizemli bir alan gibi görülür. Bazen de sadece bastırılmış cinsellik veya çocukluk travması olarak daraltılır. Lacan'ın bilinçdışı anlayışı ise çok daha yapısal, dilsel ve derindir.


Bilinçdışı şunlar değildir:


Sadece karanlık arzular deposu değildir.
Sadece unutulmuş anılar arşivi değildir.
Sadece içgüdüsel dürtüler alanı değildir.
Sadece çocukluk travmalarından ibaret değildir.
Sadece akıl dışı kaos değildir.
Sadece kişisel sırlar kutusu değildir.


Bilinçdışı şunları içerir:


Dilsel yapı.
Arzu.
Eksiklik.
Öteki'nin izleri.
Bastırılmış anlam.
Simgesel düzen.
Semptom.
Tekrar.
Rüya ve söz sürçmeleri.


Lacan'ın en önemli katkısı, bilinçdışını basit psikolojik içeriklerden çıkarıp dilin, öznenin ve arzunun yapısal alanına yerleştirmesidir.


Bu yüzden bilinçdışı, insanın içinde saklanan küçük bir sır değil; insanın özne oluşunun derin yapısıdır.

Bilinçdışı Nasıl Okuma Ve Kendini Anlama Alışkanlığı Kazandırır ​

Lacan'ın bilinçdışı anlayışı, insanın kendisini daha dikkatli okumasını sağlar. Artık sadece “ne hissediyorum” veya “ne istiyorum” diye sormayız. Daha derin sorular sormaya başlarız.


Bilinçdışıyla düşünmek şu soruları kazandırır:


Bu isteğim gerçekten bana mı ait
Bu arzuyu kimden öğrendim
Bu ilişki döngüsünü neden tekrar ediyorum
Hangi kelime beni bu kadar yaralıyor
Hangi cümle hâlâ içimde konuşuyor
Hangi eksikliği kapatmaya çalışıyorum
Hangi öteki'nin bakışında değer arıyorum
Semptomum bana ne anlatmaya çalışıyor


Bu sorular insanı yüzeysel öz farkındalıktan daha derin bir bilinç durumuna taşır. Çünkü Lacan'a göre insan kendini tamamen şeffaf biçimde bilemez. Kendini anlamak, bilinçdışının dolaylı işaretlerini okumayı gerektirir.


Bu okuma kolay değildir. Çünkü insan bazen kendi hakikatinden kaçmak ister. Fakat psikanalitik çalışma, insanı kendi arzusu karşısında daha dürüst olmaya çağırır.


Bilinçdışını okumak, insanın içindeki yabancı dili çözmeye başlamasıdır.

Lacan'a Göre Bilinçdışı Hakkında Genel Değerlendirme ​

Lacan'a göre bilinçdışı, insanın dil, arzu, eksiklik, öteki ve simgesel düzen içinde kurulan derin psikanalitik yapısıdır. Bilinçdışı, doğrudan konuşmaz; rüyalar, semptomlar, dil sürçmeleri, tekrarlar ve arzular yoluyla kendini gösterir.


Lacan'ın bilinçdışı anlayışı kısaca şöyle özetlenebilir:



Lacan bize şunu öğretir:


İnsan yalnızca bilinçli benliğinden ibaret değildir.
Konuşurken bile bilinçdışı konuşabilir.
Arzu her zaman açık değildir.
Benlik tam değildir.
Özne bölünmüştür.
Eksiklik insanı arzuya taşır.
Dil, insanın iç dünyasını derinden kurar.


Bu yüzden Lacan'ın bilinçdışı anlayışı, insanı kendisiyle ilgili kolay kesinliklerden uzaklaştırır ve daha derin bir psikanalitik okumaya davet eder.

Son Söz Bilinçdışı, İnsanın Susturduğu Hakikatin Dil İçinde Kendine Yol Bulan Gizli Konuşması Mıdır ​

Lacan'a göre bilinçdışı, insanın içinde sessizce bekleyen karanlık bir depo değildir. Bilinçdışı konuşur. Ama doğrudan değil. Rüyada konuşur. Semptomda konuşur. Dil sürçmesinde konuşur. Unutulan isimde konuşur. Tekrar eden ilişkilerde konuşur. Sebepsiz kaygıda konuşur. İnsan “ben bunu istemiyorum” derken bile bazen bilinçdışı başka bir arzu düzeniyle onu aynı yere geri çağırır.


İnsan kendini tanıdığını sanır.
Ama kullandığı kelimeler ona başkalarından miras kalmıştır.
İnsan ne istediğini bildiğini sanır.
Ama arzusu Öteki'nin arzusuyla örülmüştür.
İnsan benliğini bütün sanır.
Ama ayna evresinden beri imge, eksiklik ve yabancılaşma içinde kurulmuştur.
İnsan semptomunu düşman sanır.
Ama semptom bazen duyulmamış bir hakikatin son konuşma biçimidir.


Lacan'ın bilinçdışı düşüncesi, insanı kendine karşı daha dikkatli olmaya çağırır. Çünkü insanın hakikati her zaman söylediği yerde değildir. Bazen söyleyemediği yerde, bazen yanlış söylediği kelimede, bazen kaçtığı ilişkide, bazen tekrar ettiği acıda, bazen rüyasında gördüğü tuhaf sahnede saklıdır.


Bilinçdışı bizi korkutmak için değil, kendimizi daha derin okumamız için vardır. O bize şunu fısıldar:


Kendini yalnızca bilinçli cümlelerinle tanıma.
Tekrarlarına bak.
Arzularına bak.
Eksikliklerine bak.
Seni yaralayan kelimelere bak.
Seni aynı yere geri götüren seçimlere bak.
Çünkü orada, senin bile kendinden sakladığın bir hakikat konuşuyor olabilir.


Lacan'ın büyüklüğü, bilinçdışını karanlık bir mahzen olmaktan çıkarıp dilin, arzunun ve öznenin en derin sahnesi hâline getirmesidir. İnsan bu sahnede hem yazardır hem oyuncu hem de çoğu zaman kendi metnini okuyamayan kişidir.


Belki de psikanalizin en büyük daveti şudur:


Kendi bilinçdışının dilini duymayı öğren.
Çünkü insan, kendi içinde konuşan yabancı dili anlamaya başladığında, kader sandığı tekrarların da çözülebilir işaretler olduğunu fark eder.

“Bilinçdışı, insanın unuttuğu bir oda değil; insan sustuğunda bile arzunun, eksikliğin ve hakikatin başka bir dille konuşmaya devam ettiği derin iç metindir.”
— Ersan Karavelioğlu

Genişletmek için tıkla ...