Emmanuel Levinas'a Göre Totalite Nedir 
Sistem, Şiddet, Öteki Ve Sonsuzluk Arasındaki Gerilim Nasıl Açıklanır
Emmanuel Levinas'a göre totalite, insanın dünyayı, varlığı, toplumu ve özellikle Öteki'ni kendi kavramları, sistemleri, sınıflandırmaları ve kontrol düzenleri içine kapatma eğilimidir. Totalite, her şeyi bir bütün içinde açıklamak, anlamlandırmak, düzenlemek ve yönetmek ister. İlk bakışta bu masum görünebilir; çünkü insan dünyayı anlamak için kavramlara, düzene ve sistemlere ihtiyaç duyar. Fakat Levinas'a göre totalite, başkasının yüzünü, başkalığını, sonsuzluğunu ve etik çağrısını yok saymaya başladığında tehlikeli hale gelir.
Totalite, insanı bazen bir kategoriye, bir kimliğe, bir etikete, bir sayıya, bir dosyaya, bir düşman imgesine, bir toplumsal role veya bir sistem parçasına indirger. Oysa Levinas'a göre insan, hiçbir sistemin içine tamamen kapatılamaz. Her insan, benim onu anlamak için kullandığım kavramlardan daha derindir. Her yüz, benim açıklamalarımı aşan bir etik sonsuzluk taşır.
Bu yüzden Levinas'ın totalite eleştirisi, yalnızca soyut bir felsefi tartışma değildir. Bu eleştiri; şiddet, ötekileştirme, ideoloji, bürokrasi, savaş, ırkçılık, yabancı düşmanlığı, modern devlet, dijital çağ, kimlik siyaseti ve insanı araçsallaştıran bütün sistemler açısından büyük bir uyarıdır.
Totalite Nedir
Totalite, Levinas'ın düşüncesinde, farklı olanı bir bütünün içine alarak onu kendi düzenine göre açıklama ve kapatma eğilimidir. İnsan zihni dünyayı anlamak için kavramlar kurar; fakat bu kavramlar, başkasının başkalığını yok etmeye başladığında totalite oluşur.
Totalite şunu ister:
Her şeyi sınıflandırmak.
Her şeyi açıklamak.
Her şeyi yönetilebilir hale getirmek.
Farklı olanı tanıdık hale getirmek.
Başkasını sisteme uygun bir parçaya dönüştürmek.
Bu yüzden totalite, yalnızca düşünsel bir düzen değildir; aynı zamanda güç, kontrol ve indirgeme biçimidir.Levinas'a göre sorun, insanın düzen kurması değildir. Sorun, bu düzenin Öteki'nin yüzünü silmesi, başkasının sonsuzluğunu yok sayması ve insanı yalnızca sistemin işleyişine göre değerlendirmesidir.
Bir insan artık yüz değil de dosya, sayı, kimlik, problem, veri veya hedef haline geldiğinde, totalite etik ilişkiyi yutmaya başlar.
Levinas Totaliteyi Neden Eleştirir
Levinas totaliteyi eleştirir; çünkü totalite, başkasını kendi bütünlüğü içinde eritir. Öteki'ni gerçekten Öteki olarak bırakmaz. Onu kendine benzetir, tanımlar, sınırlar, kapatır ve yönetilebilir hale getirir.
Bir insanı yalnızca “göçmen” diye görmek, onun yüzünü azaltabilir.
Birini yalnızca “düşman” diye görmek, onun insanlığını silebilir.
Bir hastayı yalnızca “vaka” diye görmek, onun acısını soğutabilir.
Bir yoksulu yalnızca “istatistik” diye görmek, onun kırılganlığını görünmez kılabilir.
Levinas'ın itirazı tam buradadır: İnsan, hiçbir kavramın içine bütünüyle sığmaz.Totalite, başkasını anlaşılır hale getirirken onu bazen canlılığından koparır. Onu yüz olmaktan çıkarıp sisteme ait bir öğeye dönüştürür.
Levinas'a göre etik düşünce, totalitenin bu kapatıcı hareketine karşı çıkar. Çünkü Öteki'nin yüzü, her zaman sistemden daha fazlasını taşır.
Totalite Ve Sonsuzluk Arasındaki Gerilim Nedir
Levinas'ın en önemli eserlerinden biri olan Totalite Ve Sonsuzluk, bu iki kavram arasındaki temel gerilimi ortaya koyar. Totalite, her şeyi bir bütün içinde kapatmak ister. Sonsuzluk ise Öteki'nin bu kapatmaya sığmayan etik derinliğidir.
| Kavram | Anlamı |
|---|---|
| Totalite | Farklı olanı sistemin içine alma eğilimi |
| Sonsuzluk | Öteki'nin sistemden taşan insanlık derinliği |
| Totalite | Açıklamak, düzenlemek, kavramak ister |
| Sonsuzluk | Açık kalır, tüketilemez, indirgenemez |
| Totalite | Ben merkezli kavrayışı güçlendirebilir |
| Sonsuzluk | Beni Öteki'ne karşı sorumlu kılar |
Bu gerilim, Levinas felsefesinin kalbidir.Totalite, başkasını benim dünyamın içine almak ister. Sonsuzluk ise başkasının benim dünyamdan daima taştığını gösterir.
Levinas'ın etik çağrısı şudur: Başkasını anlamaya çalış, ama onu tamamen tükettiğini sanma.
Totalite Nasıl Şiddete Dönüşür
Totalite, başkasının başkalığını yok etmeye başladığında şiddete dönüşür. Bu şiddet her zaman doğrudan fiziksel olmayabilir. Bazen şiddet, bir insanı tek bir kavrama indirmekle, onun sözünü susturmakla, yüzünü görünmez kılmakla veya onu yalnızca araç haline getirmekle başlar.
Şiddetin ilk biçimleri çoğu zaman sessizdir:Etiketlemek.
Nesneleştirmek.
Susturmak.
Yok saymak.
Tek kimliğe indirmek.
Kategorinin içine hapsetmek.
Acıyı istatistiğe çevirmek.
Bir insan artık yüz olarak görülmediğinde, ona zarar vermek kolaylaşır. Çünkü yüz etik çağrıdır; yüz silindiğinde sorumluluk da zayıflar.
Levinas'a göre totalite, insan yüzünü sistemin içinde eritirse, şiddetin kapısı açılır. Çünkü artık karşımızda sonsuzluğu olan bir Öteki değil, yönetilmesi gereken bir parça vardır.
Totalite Ve Ben Merkezli Düşünce Arasında Nasıl Bir Bağ Vardır
Totalite çoğu zaman ben merkezli düşünceyle bağlantılıdır. İnsan, dünyayı kendi bakışıyla düzenler. Kendi kavramlarını merkez yapar. Başkasını da bu kavramlara göre anlamaya çalışır.
Ben şöyle derim:
Ben anlarım.
Ben tanımlarım.
Ben sınıflandırırım.
Ben karar veririm.
Ben anlam yüklerim.
Fakat Levinas'a göre bu ben merkezli kavrayış, Öteki'nin benden taşan varlığını gözden kaçırabilir.Başkasını yalnızca benim için ne ifade ettiğine göre değerlendirdiğimde, onu kendi dünyamın nesnesi haline getiririm. Onun kendine ait bir derinliği, kırılganlığı ve etik çağrısı olduğunu unutabilirim.
Levinas'ın felsefesi, benliğin bu kapatıcı eğilimini sarsar. Çünkü Öteki, benim merkezimi bozar ve bana dünyanın yalnızca benim çevremde dönmediğini hatırlatır.
Totalite Ve Bilgi Arasındaki İlişki Nedir
Bilgi, insan için gereklidir. Fakat Levinas'a göre bilgi, başkasını tamamen kavradığını iddia ettiğinde totaliteye yaklaşır. Çünkü bilmek, bazen nesneyi kavramak ve kontrol etmek anlamına gelir. İnsan söz konusu olduğunda bu tehlikeli olabilir.
Birini psikolojik olarak açıklayabilirim.
Sosyolojik olarak konumlandırabilirim.
Tarihsel olarak yorumlayabilirim.
Hukuki olarak dosyalayabilirim.
Tıbbi olarak teşhis edebilirim.
Fakat bütün bunlar, o insanın yüzünü tüketmez.Bilgi, başkasını anlamaya yardım edebilir; ama etik ilişkinin yerine geçemez. Bir hastayı bütün tıbbi verileriyle bilmek, onun korkusunu duymakla aynı şey değildir. Bir göçmeni istatistiksel olarak bilmek, onun yüzünü görmekle aynı şey değildir.
Levinas'ın uyarısı şudur: Bilgi, sorumlulukla birleşmezse insanı nesneleştirebilir.
Totalite Ve Bürokrasi Nasıl Bağlantılıdır
Bürokrasi, modern toplumların düzen kurmak için geliştirdiği bir yapıdır. Belgeler, kayıtlar, dosyalar, kimlik numaraları, başvurular, karar süreçleri ve kurumlar toplumsal hayatı yönetilebilir hale getirir. Fakat Levinasçı açıdan bürokrasi, yüzü unuttuğunda totaliteye dönüşebilir.
Bir insan dosya olur.
Bir acı başvuru numarası olur.
Bir ihtiyaç form olur.
Bir göçmen kayıt olur.
Bir hasta sıra olur.
Bir yoksul istatistik olur.
Bürokrasi gerekli olabilir; fakat insan yüzünü unuttuğunda soğuklaşır.Levinas'ın etik düşüncesi burada çok önemlidir. Kurumlar çalışmalıdır, fakat kurumların arkasındaki insan yüzü kaybolmamalıdır. Adalet, yalnızca işlemin tamamlanması değildir; işlemin içinde insanın kırılganlığını unutmamaktır.
Gerçek etik düzen, sistemi yüzlere karşı körleştirmeyen düzendir.
Totalite Ve Savaş Arasında Nasıl Bir Bağ Vardır
Savaş, totalitenin en karanlık biçimlerinden biridir. Çünkü savaşta insanlar çoğu zaman tek tek yüzler olarak değil, düşman, hedef, kayıp, birlik, stratejik unsur veya sayı olarak görülür.
Savaş dili yüzleri siler:
Düşman etkisiz hale getirildi.
Kayıp sayısı açıklandı.
Hedef vuruldu.
Bölge temizlendi.
Risk unsuru ortadan kaldırıldı.
Bu dilde yüz yoktur. Anne, çocuk, yaşlı, korku, açlık, yaralı beden, parçalanmış hayat ve kaybolmuş gelecek görünmezleşir.Levinas'ın felsefesi savaş mantığına karşı çok güçlü bir etik hatırlatma yapar: Karşındaki düşman olarak kodlanmadan önce yüzü olan bir insandır.
Bu, politik gerçekliklerin karmaşıklığını yok saymak değildir. Fakat savaşın insanı nasıl yüzsüzleştirdiğini görmek, etik bilincin temelidir.
Totalite Ve İdeoloji Arasında Nasıl Bir İlişki Vardır
İdeoloji, dünyayı belirli bir bakış açısıyla açıklayan düşünce düzenidir. Her toplumda fikirler, değerler ve yorum çerçeveleri vardır. Fakat ideoloji, insanı tek bir sisteme kapatıp farklılığı düşmanlaştırdığında totaliteye dönüşebilir.
İdeolojik totalite şöyle çalışabilir:
Tek doğruyu dayatır.
Farklı sesi tehdit görür.
Öteki'ni düşmanlaştırır.
İnsanı kategoriye indirger.
Karmaşık hayatı basit sloganlara sıkıştırır.
Tehlike burada başlar. Çünkü ideoloji, başkasının yüzünü değil, onun temsil ettiği etiketi görmeye başlar.Levinasçı etik, ideolojilere şu soruyu sorar:
Bu düşünce sistemi, insan yüzünü koruyor mu; yoksa yüzleri kendi hedefleri için siliyor mu
Eğer bir fikir, insanı yüz olmaktan çıkarıp yalnızca araç yapıyorsa, orada totalitenin karanlığı büyür.
Totalite Ve Modern Devlet Arasında Nasıl Bir Gerilim Vardır
Modern devlet düzen, hukuk, güvenlik, haklar ve toplumsal organizasyon için gereklidir. Fakat devlet yapıları insanı yalnızca yönetilecek nüfus, kayıt altına alınacak veri veya denetlenecek kitle olarak gördüğünde totalite riski doğar.
Devlet insanı koruyabilir.
Ama insanı sayıya da çevirebilir.
Hukuk adalet sağlayabilir.
Ama yüzü unutan mekanik işleme de dönüşebilir.
Güvenlik düzen getirebilir.
Ama Öteki'ni sürekli tehdit olarak da kurabilir.
Levinasçı bakış, devlete karşı anarşik bir reddiye değildir. Daha çok şunu hatırlatır: Kurumlar insan için vardır; insan kurumlar için tüketilecek bir parça değildir.Modern devletin etik sınavı, en zayıf yüzleri nasıl gördüğünde ortaya çıkar:
Yoksulun yüzü.
Hastanın yüzü.
Yabancının yüzü.
Mahpusun yüzü.
Çocuğun yüzü.
Yaşlının yüzü.
Devlet totaliteye dönüşmemek için, yönetirken yüzü unutmamalıdır.
Totalite Ve Dil Arasında Nasıl Bir Bağ Vardır
Dil, totalitenin hem aracı hem de ona karşı direniş alanı olabilir. Çünkü dil, insanı görünür kılabilir; ama aynı zamanda insanı silebilir. Kelimeler, başkasını yüz olarak duyurabilir veya onu tek bir etikete indirebilir.
Totalite dili şöyle çalışır:Onlar.
Tehdit.
Fazlalık.
Problem.
Kitle.
Hedef.
Dosya.
Vaka.
Bu kelimeler bazen insanı görünmez kılar. Çünkü somut yüzü soyut kategoriye dönüştürür.
Levinasçı dil ise daha dikkatli olmalıdır. Çünkü konuşmak, başkasının yüzüne karşı sorumluluk taşır. Birini nasıl adlandırdığımız, ona nasıl baktığımızı da belirler.
Dil etik olduğunda, insanı kapatmaz; ona yer açar. Dil totaliterleştiğinde, insanı tek kelimeye hapseder.Bu yüzden Levinas'ın felsefesi, konuşma biçimimize bile derin bir sorumluluk yükler.
Totalite Ve Dijital Çağ Nasıl Birleşir
Dijital çağ, totaliteyi yeni biçimlerde güçlendirebilir. Çünkü insanlar artık veriler, profiller, algoritmalar, takipçi sayıları, etkileşim oranları, kullanıcı davranışları ve dijital kimlikler üzerinden okunur.
Dijital totalite şunu yapabilir:İnsanı veriye indirger.
Yüzü profile çevirir.
Düşünceyi etikete sıkıştırır.
İlişkiyi etkileşim sayısına dönüştürür.
Karmaşık kişiliği algoritmik tahmine bağlar.
Acıyı hızlı tüketilen içerik haline getirir.
Bu çağda yüzler çok görünürdür; fakat paradoksal biçimde yüzün etik çağrısı azalabilir. Çünkü insan bir ekranda hızla kaydırılan görüntüye dönüşebilir.
Levinas bugün bize şunu hatırlatırdı:Ekranın arkasında totaliteye sığmayan bir yüz var.
Dijital çağın etik görevi, insanı veri olarak okurken bile yüzünü unutmamaktır.
Totalite Ve Kimlik Siyaseti Arasında Nasıl Bir Risk Vardır
Kimlik önemlidir. İnsanlar dil, kültür, tarih, inanç, cinsiyet, sınıf ve aidiyet üzerinden kendilerini tanımlar. Fakat kimlik, insanın tamamı haline getirildiğinde totalite riski doğar.
Bir insan yalnızca kimliği değildir.
Yalnızca milleti değildir.
Yalnızca dini değildir.
Yalnızca görüşü değildir.
Yalnızca sınıfı değildir.
Yalnızca geçmişi değildir.
Kimlik, insanı anlamaya yardım edebilir; fakat insanı tüketmemelidir.Levinasçı açıdan en büyük tehlike, kimliğin yüzün yerine geçmesidir. Birini yalnızca ait olduğu grup üzerinden görmek, onun kişisel derinliğini, kırılganlığını ve etik çağrısını bastırabilir.
Bu yüzden Levinas bize şunu öğretir:
Kimliği gör ama yüzü unutma.
Farklılığı tanı ama insanı etiketten ibaret sayma.
Toplumsal bağlamı anla ama Öteki'nin sonsuzluğunu kapatma.
Totalite Ve Aşk İlişkilerinde Nasıl Görünür
Totalite yalnızca siyaset, devlet veya sistemlerde değil; kişisel ilişkilerde de ortaya çıkabilir. Bir insan sevdiği kişiyi gerçekten Öteki olarak görmek yerine, onu kendi arzusunun, beklentisinin, korkusunun ve eksikliğinin içine kapatabilir.
İlişkilerde totalite şöyle görünür:Seni tamamen bilmek istiyorum.
Seni benim istediğim gibi yapacağım.
Benim beklentilerime uyduğun sürece değerlisin.
Seni kendi hayatımın tamamlayıcısı olarak görüyorum.
Başkalığın beni rahatsız ediyor; seni kendime benzetmeliyim.
Levinasçı etik, sevgiye çok derin bir uyarı getirir: Sevmek, başkasını tüketmek değildir.
Gerçek sevgi, Öteki'nin başkalığını yok etmeden yakınlık kurabilmektir. Birini sevmek, onu kendi totalitemize hapsetmek değil; onun bizden taşan insanlığını kabul etmektir.
Sevgi, totaliteyi aşabildiğinde etik hale gelir. Totalite Ve Eğitim Arasında Nasıl Bir Bağ Kurulabilir
Eğitim, insanı geliştiren en önemli alanlardan biridir. Fakat eğitim, öğrenciyi yalnızca ölçülecek performans, sınav puanı, başarı grafiği veya standart kategori olarak gördüğünde totaliteye yaklaşabilir.
Bir öğrenci sadece not değildir.
Sadece başarı sıralaması değildir.
Sadece davranış raporu değildir.
Sadece eksik kazanım listesi değildir.
Sadece sistemin ölçtüğü veri değildir.
Levinasçı eğitim anlayışı, öğrenciyi yüz olarak görmeyi gerektirir.Her öğrencinin kırılganlığı, merakı, korkusu, aile hikayesi, sessizliği, potansiyeli ve kendine özgü iç dünyası vardır. Eğitim sistemi düzen kurmalıdır; fakat bu düzen, öğrencinin yüzünü silmemelidir.
Gerçek eğitim, insanı sisteme uygun parça haline getirmek değil; onun insanlık derinliğini gözeterek gelişmesine alan açmaktır. Totaliteye Karşı Sonsuzluk Nasıl Korunur
Levinas'a göre totaliteye karşı en güçlü etik direnç, Öteki'nin yüzünü ve sonsuzluğunu unutmamaktır. Bu, başkasını hiç tanımlamamak veya hiçbir sistem kurmamak anlamına gelmez. Hayat için kavramlar, kurumlar ve düzen gereklidir. Fakat bunlar insan yüzünü tüketmemelidir.
Sonsuzluğu korumak şunları gerektirir:İnsanı etikete indirgememek.
Başkasının yüzünü gerçekten görmek.
Kategorilerin arkasındaki hikayeyi duymak.
Kurumların içinde merhameti kaybetmemek.
Bilgiyi sorumlulukla dengelemek.
Adaleti yüzleri unutmadan kurmak.
Dili insanı silmeyecek şekilde kullanmak.
Sonsuzluk, başkasının benden taşan varlığına saygıdır. Totalite ise bu taşmayı kapatmaya çalışır.
Levinas'ın çağrısı şudur: Sistem kur ama sistemi insanın üstüne kapatma.
Totalite Düşüncesine Yöneltilen Eleştiriler Nelerdir
Levinas'ın totalite eleştirisi çok güçlüdür; fakat bazı eleştiriler de almıştır. Bazıları, her sistemin totalite olarak görülmesinin pratik hayatı zorlaştırabileceğini söyler. Çünkü toplumda hukuk, kurum, eğitim, sağlık, siyaset ve bilgi düzenleri olmadan yaşamak mümkün değildir.
Eleştiriler şu noktalarda yoğunlaşabilir:
Sistem tamamen kötü müdür
Kurumlar olmadan adalet nasıl sağlanır
Başkasının sonsuzluğu karar vermeyi zorlaştırmaz mı
Toplumsal düzen ile etik açıklık nasıl dengelenir
Her sınıflandırma etik olarak sorunlu mudur
Bu eleştiriler değerlidir. Fakat Levinas'ın asıl amacı sistemi tamamen reddetmek değildir. O, sistemin insan yüzünü yutmasına karşı uyarır.Yani mesele şudur:
Sistemsiz kalmak değil; sistemi insan yüzüne karşı körleştirmemek.
Bu denge, Levinas'ın düşüncesini daha uygulanabilir ve daha derin hale getirir.
Totalite Modern İnsana Ne Öğretir
Levinas'ın totalite eleştirisi modern insana çok temel bir ders verir: Başkasını tek bir açıklamanın içine kapatma.
Modern dünya hızlıdır. İnsanları hemen tanımlamak, yargılamak, profillemek, sınıflandırmak ve kullanmak ister. Fakat Levinas bize bu hızın tehlikesini gösterir.
Modern insan şu soruları sormalıdır:
Karşımdaki kişiyi gerçekten yüz olarak görüyor muyum
Onu yalnızca kimliğiyle mi değerlendiriyorum
Onun hikayesini tek kelimeye mi indiriyorum
Bir sistemi savunurken insan yüzünü unutuyor muyum
Bilgim, merhametimi azaltıyor mu
Adalet dediğim şey yüzleri koruyor mu, yoksa dosyalara mı hapsediyor
Totalite eleştirisi, insanı daha dikkatli, daha yavaş ve daha etik düşünmeye çağırır.Çünkü başkasını tamamen anladığını sanan insan, çoğu zaman onu gerçekten dinlemeyi bırakır.
Son Söz Totalitenin Duvarını Aşmak, Öteki'nin Yüzünü Yeniden Görmektir
Emmanuel Levinas'a göre totalite, insanı, toplumu ve dünyayı bir bütün içine kapatma arzusudur. Bu arzu bazen bilgi, düzen ve güvenlik adına çalışır. Fakat başkasının yüzünü, başkalığını ve sonsuzluğunu yok saymaya başladığında, etik bir tehlikeye dönüşür.
Totalite, insanı kolayca bir kategoriye, dosyaya, sayıya, kimliğe, düşmana, profile veya sisteme ait parçaya çevirebilir. Oysa Levinas'ın felsefesi bize şunu öğretir: Her insan, onu anlatmak için kullandığımız bütün kelimelerden daha fazladır. Her yüz, bizim kurduğumuz bütün sistemlerden daha derin bir çağrı taşır.
Bu yüzden totalite eleştirisi, yalnızca felsefi bir mesele değildir. Günlük hayatımızdan dijital dünyaya, devletten eğitime, hukuktan aşka, siyasetten medyaya kadar her yerde geçerlidir. Çünkü her yerde insanı kolayca indirgeyen sistemler vardır. Ve her yerde bu indirgemeye direnen yüzler vardır.
Levinas'ın çağrısı, sistemi tamamen yok etmek değil; sistemin içinde yüzü korumaktır. Bilgiye karşı olmak değil; bilgiyi sorumlulukla dengelemektir. Düzeni reddetmek değil; düzenin insanı ezmesine izin vermemektir.
Belki de Levinas'ın totalite karşısındaki en büyük dersi şudur: İnsan, başkasını tamamen kapattığını sandığı anda etik ilişkiyi kaybetmeye başlar. Başkasının yüzünde daima benden taşan bir derinlik olduğunu kabul ettiğimde ise totalitenin duvarında sonsuzluğa açılan bir kapı belirir.
