Egoizm Bireysel Çıkar Ve Toplumsal Yarar Arasındaki İlişki Nedir 
Egoizm, insanın kendi çıkarını, mutluluğunu, güvenliğini ve faydasını merkeze almasıdır. Fakat bu kavram yalnızca “bencillik” anlamına sıkıştırıldığında eksik anlaşılır. Çünkü insanın kendi yaşamını koruması, ihtiyaçlarını gözetmesi, emeğinin karşılığını istemesi ve kişisel gelişimini önemsemesi her zaman kötü değildir.
Asıl mesele şudur: Bireysel çıkar, toplumsal yararı yok ederek mi gerçekleşiyor, yoksa toplumsal yararla birlikte mi olgunlaşıyor
İşte egoizm tartışmasının kalbi tam burada atar. Çünkü insan ne tamamen kendinden vazgeçerek sağlıklı yaşayabilir ne de sadece kendini düşünerek ahlâklı bir toplum kurabilir. Birey ile toplum arasındaki denge, hem ahlâk felsefesinin hem psikolojinin hem de siyaset düşüncesinin en temel sorularından biridir.
Egoizm Nedir
Egoizm, bireyin kendi çıkarlarını, mutluluğunu ve yararını öncelemesi anlamına gelir. Bu anlayışta insan, kararlarını verirken öncelikle “Bu bana ne kazandırır
”, “Benim faydam nedir ”, “Benim güvenliğim, rahatım ve çıkarım nasıl korunur ” sorularını merkeze alır.Fakat egoizmin tek bir biçimi yoktur. Bazı egoizm türleri doğal ve sağlıklı, bazıları ise yıkıcı ve ahlâk dışı olabilir.
| Egoizm Türü | Anlamı |
|---|---|
| Doğal egoizm | İnsanın kendini koruması, ihtiyaçlarını gözetmesi |
| Psikolojik egoizm | İnsan davranışlarının temelde kişisel çıkarla açıklanması |
| Etik egoizm | İnsanın kendi çıkarını ahlâken öncelemesi gerektiği görüşü |
| Yıkıcı egoizm | Başkalarını ezerek, kullanarak veya yok sayarak çıkar sağlama |
| Bilinçli öz-çıkar | Kendini korurken başkalarının hakkını da gözetme |
Bu ayrım çok önemlidir. Çünkü kendini önemsemek ile başkalarını hiçe saymak aynı şey değildir. İnsan kendi varlığını, emeğini ve haklarını koruduğunda egoist olmak zorunda değildir. Fakat kendi çıkarı için başkasının hakkını çiğnediğinde egoizm artık ahlâkî bir soruna dönüşür.
Bireysel Çıkar Nedir
Bireysel çıkar, kişinin kendi yaşamını sürdürmesi, refahını artırması, güvenliğini sağlaması, statüsünü yükseltmesi, mutluluğunu koruması ve hedeflerine ulaşması için gözettiği faydadır.
Bu çıkarlar bazen maddî olabilir:
Para, mülkiyet, iş, kariyer, konfor, güvenlik, statü.
Bazen de manevî olabilir:
Saygı görmek, sevilmek, özgür olmak, anlam bulmak, kendini gerçekleştirmek, onurunu korumak.
Bireysel çıkar kötü değildir. Hatta insanın gelişimi için gereklidir. Çünkü kendi çıkarını hiç düşünmeyen kişi zamanla tükenir, sömürülür, özsaygısını kaybeder ve başkalarının istekleri altında ezilebilir.
Fakat bireysel çıkarın sağlıklı olması için şu sınırı bilmesi gerekir:
Benim çıkarım, başkasının varlığını yok etmeye başladığında artık meşru bir çıkar olmaktan çıkar.
Toplumsal Yarar Nedir
Toplumsal yarar, yalnızca tek bir kişinin değil, toplumun genelinin iyiliğini, güvenliğini, adaletini, huzurunu ve ortak refahını ifade eder.
Toplumsal yararın içinde şunlar vardır:
Adalet, güven, dayanışma, eğitim, sağlık, özgürlük, hukuk, eşit fırsatlar, barış, ortak yaşam ahlâkı.
Bir toplumda herkes yalnızca kendi kısa vadeli çıkarını düşünürse, ilk bakışta bazı kişiler kazançlı çıkabilir. Fakat uzun vadede güven çöker, adalet zayıflar, insan ilişkileri çıkar savaşına dönüşür ve toplum parçalanır.
Bu yüzden toplumsal yarar, bireyin düşmanı değildir. Tam tersine, bireyin güvenli ve anlamlı bir yaşam sürebilmesi için gerekli zemindir.
Çünkü sağlıklı toplum olmadan sağlıklı bireysel çıkar da uzun süre korunamaz.
Egoizm Her Zaman Kötü müdür
Egoizm her zaman kötü değildir. Burada kritik ayrım şudur: İnsan kendini koruyor mu, yoksa başkasını yok sayarak mı büyümeye çalışıyor
Sağlıklı egoizm, insanın kendi sınırlarını bilmesi, emeğini koruması, hakkını savunması ve kendini değersizleştirmemesidir. Bu anlamda insanın kendini düşünmesi doğal ve gereklidir.
Fakat yıkıcı egoizm, insanın kendi çıkarını tek ahlâk ölçüsü hâline getirmesidir. Böyle bir kişi için başkalarının acısı, hakkı, emeği ve onuru yalnızca kendi çıkarına hizmet ettiği sürece önemlidir.
| Sağlıklı Öz-Çıkar | Yıkıcı Egoizm |
|---|---|
| Kendini korur | Başkasını kullanır |
| Hakkını savunur | Başkasının hakkını çiğner |
| Sınır koyar | Sınır tanımaz |
| Emeğine değer verir | Başkasının emeğini sömürür |
| Karşılıklı faydayı önemser | Sadece kendi kazancını düşünür |
Bu yüzden mesele egoizmin varlığı değil, hangi biçime dönüştüğüdür.
Bireysel Çıkar İle Toplumsal Yarar Çatışmak Zorunda mıdır
Bireysel çıkar ile toplumsal yarar her zaman çatışmak zorunda değildir. Hatta ideal durumda bu ikisi birbirini besleyebilir.
Bir insan çalışır, üretir, kazanır, kendini geliştirir ve değer oluşturursa hem kendi çıkarına hizmet eder hem de topluma katkı sağlar. Bir girişimci iş kurduğunda, hem gelir elde eder hem istihdam oluşturabilir. Bir bilim insanı kendi başarısı için çalışırken insanlığa fayda sağlayabilir. Bir sanatçı kendi iç dünyasını ifade ederken toplumun estetik bilincini zenginleştirebilir.
Yani bireysel çıkar üretken, adil ve sorumlu olduğunda toplumsal yarara dönüşebilir.
Fakat bireysel çıkar sömürücü, haksız, kısa vadeli ve vicdansız olduğunda toplumun zararına çalışır.
Bu nedenle asıl soru şudur:
Bireysel çıkar üretimle mi büyüyor, yoksa başkasının kaybıyla mı besleniyor
Sağlıklı Bireysel Çıkar Nasıl Toplumsal Faydaya Dönüşür
Sağlıklı bireysel çıkar, kişinin yalnızca kendini değil, içinde yaşadığı düzeni de dikkate almasıyla toplumsal faydaya dönüşür.
Bir insan kendi çıkarını düşünürken şu ilkelere bağlı kalıyorsa, çıkarı toplumsal yararla uyumlu olabilir:
Adaleti ihlal etmiyorsa.
Başkasının hakkını çiğnemiyorsa.
Emeği sömürmüyorsa.
Ortak güveni yok etmiyorsa.
Yalnızca kısa vadeli kazancı değil, uzun vadeli etkileri de düşünüyorsa.
Kendi yükselişini başkasının yıkımı üzerine kurmuyorsa.
Böyle bir durumda bireysel çıkar, bencillik olmaktan çıkar ve sorumlu öz-çıkar hâline gelir.
Sorumlu öz-çıkar şunu söyler:
“Ben kazanmak istiyorum; fakat benim kazancım başkasının insanlığını ezerek gerçekleşmemeli.”
İşte bu bilinç, bireysel çıkarı ahlâkî bir düzeye taşır.
Toplum Bireyi Neden Sınırlar
Toplum, bireyin tüm isteklerini sınırsızca gerçekleştirmesine izin vermez. Çünkü her bireyin sınırsız çıkar arayışı, başka bireylerin haklarıyla çarpışır.
Eğer herkes sadece kendi çıkarını mutlaklaştırırsa şu sorunlar ortaya çıkar:
Güçlü olan zayıfı ezer.
Zengin olan fakiri sömürür.
Kurnaz olan dürüst olanı kullanır.
Kuralsızlık özgürlük gibi görünür ama sonunda kaosa dönüşür.
Güven kaybolur ve herkes birbirine tehdit gibi bakmaya başlar.
Bu yüzden hukuk, ahlâk, gelenek, kurumlar ve toplumsal normlar bireysel çıkarı tamamen yok etmek için değil, onu ortak yaşamla uyumlu hâle getirmek için vardır.
Toplumun bireye söylediği şey aslında şudur:
“Kendin için yaşayabilirsin; fakat başkalarının yaşam hakkını yok sayarak değil.”
Egoizm Ve Ahlâk Arasındaki Gerilim Nedir
Egoizm ile ahlâk arasındaki temel gerilim, insanın kendisi için istediği fayda ile başkalarına karşı taşıdığı sorumluluk arasında doğar.
Egoizm, “Benim yararım nedir
” diye sorar.Ahlâk ise, “Bu davranış başkaları için ne doğurur
” diye sorar.Bu iki soru birbirine düşman değildir. Fakat biri tamamen diğerini susturduğunda sorun başlar.
Sadece egoizm varsa, insan bencil, acımasız ve çıkarcı olabilir.
Sadece kendini feda eden ahlâk varsa, insan ezilen, tükenen ve kendi varlığını ihmal eden biri olabilir.
Bu yüzden olgun ahlâk, insanı ne saf bencilliğe ne de kör fedakârlığa çağırır. Olgun ahlâk şunu ister:
Kendini koru; fakat başkasını yok sayma.
Kendi değerini bil; fakat başkasının değerini küçültme.
Kazan; fakat haksız kazanma.
Yüksel; fakat ezerek yükselme.
Egoizm Ekonomik Hayatta Nasıl Görünür
Ekonomik hayatta egoizm çok belirgindir. İnsanlar kazanmak, büyümek, rekabet etmek, mal varlığını artırmak ve daha iyi yaşam koşullarına ulaşmak ister.
Bu istek kendi başına kötü değildir. Çünkü ekonomik gelişme çoğu zaman bireylerin kendi çıkarları için üretmesiyle ortaya çıkar. İnsan daha iyi bir hayat kurmak için çalışır, risk alır, yatırım yapar, üretir ve pazara değer sunar.
Fakat ekonomik egoizm sınır tanımazsa şu sorunlar doğar:
Emek sömürüsü, adaletsiz gelir dağılımı, çevre tahribatı, fırsat eşitsizliği, ahlâksız rekabet, insanı yalnızca tüketiciye dönüştürme, parayı insan onurunun üstüne çıkarma.
Bu yüzden ekonomik hayatta bireysel çıkarın toplumsal yararla dengelenmesi gerekir. Sağlıklı ekonomi yalnızca kâr üretmez; güven, adalet, istihdam, kalite, sürdürülebilirlik ve insan onuru da üretir.
Kazanç, insanı büyütebilir. Fakat vicdansız kazanç, toplumu içten içe çürütebilir.
Egoizm Siyasette Nasıl Bir Soruna Dönüşür
Siyasette egoizm, bireysel çıkarın veya grup çıkarının kamusal yararın önüne geçmesiyle ortaya çıkar.
Bir siyasetçi, kurum, parti, sınıf veya güç odağı kendi çıkarını toplumun çıkarı gibi sunmaya başladığında egoizm tehlikeli bir hâl alır. Çünkü artık kişisel veya zümresel çıkar, ortak iyilik maskesi takar.
Siyasi egoizm şu şekillerde görülebilir:
Gücü korumak için adaleti zayıflatmak.
Toplumu kutuplaştırarak kişisel çıkar sağlamak.
Kamusal kaynakları belirli gruplara aktarmak.
Halkın duygularını manipüle etmek.
Ahlâkı, dini, ideolojiyi veya millî değerleri çıkar aracı yapmak.
Böyle durumlarda toplumun yararı değil, iktidarın çıkarı korunur. Bu da toplumsal güveni zedeler.
Gerçek kamusal ahlâk ise şunu gerektirir:
Güç, kişisel menfaat için değil; toplumun adaleti ve huzuru için kullanılmalıdır.
Egoizm Psikolojik Olarak Neden Ortaya Çıkar
Egoizm bazen yalnızca ahlâkî zayıflıktan değil, psikolojik ihtiyaçlardan da doğar. İnsan kendini güvensiz hissettiğinde, değersizlik yaşadığında, geçmişte ihmal edildiğinde veya sürekli kaybetmekten korktuğunda çıkarını aşırı biçimde korumaya çalışabilir.
Bazı egoist davranışların arkasında şu duygular bulunabilir:
Korku, güvensizlik, değersizlik hissi, kontrol ihtiyacı, kaybetme endişesi, onaylanma arzusu, eksiklik duygusu.
Bu tür egoizmde kişi, aslında sadece kazanmak istemez; içindeki boşluğu dış dünyadan aldığı güçle doldurmaya çalışır.
Fakat insanın içindeki eksiklik, başkalarını kullanarak iyileşmez. Tam tersine, kişi daha çok ister, daha çok kontrol eder, daha çok sahip olur ama içindeki huzursuzluk bitmez.
Bu yüzden egoizmin psikolojik tedavisi yalnızca “daha ahlâklı ol” demek değildir. İnsan bazen şunu da öğrenmelidir:
Kendi değerini başkasını küçültmeden hissedebilmek.
Toplumsal Yarar Bireyi Ezebilir mi
Evet, toplumsal yarar yanlış anlaşıldığında bireyi ezebilir. Çünkü bazı sistemler “toplumun iyiliği” adına bireyin özgürlüğünü, farklılığını, düşüncesini ve kişisel haklarını bastırabilir.
Bu noktada tehlike ters yönden gelir. Yani aşırı egoizm nasıl toplumu zedeliyorsa, aşırı kolektivizm de bireyi yok edebilir.
Toplum adına bireyin tamamen susturulduğu yerde şu sorunlar doğar:
Özgürlük kaybolur.
Yaratıcılık zayıflar.
Bireysel haklar değersizleşir.
Farklı düşünen insanlar tehdit gibi görülür.
İnsan, kendi hayatının öznesi olmaktan çıkar.
Bu yüzden toplumsal yarar, bireyi ezmek anlamına gelmemelidir. Gerçek toplumsal yarar, bireyin insanlık değerini korur.
Sağlıklı denge şudur:
Toplum bireyi yutmamalı, birey de toplumu parçalamamalıdır.
Egoizm Ve Empati Arasında Nasıl Bir Karşıtlık Vardır
Egoizm, özellikle yıkıcı biçimiyle, insanı kendi merkezine hapseder. Kişi sadece kendi ihtiyacını, kendi acısını, kendi kazancını ve kendi kaybını görür. Başkasının dünyası onun için silikleşir.
Empati ise insanın kendi merkezinden biraz çıkıp başkasının varlığını hissedebilmesidir.
Empati şunu sorar:
“Benim davranışım karşımdaki insanda ne hissettiriyor
”“Ben kazanırken bir başkası haksız yere kaybediyor mu
”“Benim rahatım, başkasının acısı üzerine mi kurulu
”Empati, bireysel çıkarı tamamen yok etmez. Fakat onu insanileştirir. Çünkü empati sayesinde kişi, kendi faydasını düşünürken başkasının da insan olduğunu unutmaz.
Egoizmin en tehlikeli hâli, başkasının acısına karşı duyarsızlaşmaktır. Çünkü insan vicdanını kaybettiğinde artık sadece çıkar hesabı yapan bir varlığa dönüşür.
Bireysel Başarı Toplumsal Sorumluluk Gerektirir mi
Evet, bireysel başarı büyüdükçe toplumsal sorumluluk da büyür. Çünkü kişinin gücü, etkisi ve imkânı arttıkça başkalarının hayatına dokunma kapasitesi de artar.
Bir insan yalnızca küçük bir çevrede etkiliyken sorumluluğu sınırlı olabilir. Fakat zenginleştiğinde, yönetici olduğunda, fikir ürettiğinde, kitlelere ulaştığında veya karar verici konuma geldiğinde artık çıkarları yalnızca kendisini ilgilendirmez.
Güç arttıkça şu sorular daha önemli hâle gelir:
Bu başarı kime fayda sağlıyor
Bu kazanç hangi bedellerle oluştu
Bu yükseliş adil mi
Bu etki insanları özgürleştiriyor mu, bağımlı mı kılıyor
Bu güç toplumun iyiliği için de kullanılıyor mu
Bireysel başarı, toplumsal sorumlulukla birleştiğinde saygınlığa dönüşür. Fakat yalnızca kişisel menfaatle birleşirse kibir, sömürü ve yalnızlık üretir.
Egoizm Modern Dünyada Neden Güçlendi
Modern dünya bireye büyük imkânlar verdi. Özgürlük, kişisel gelişim, kariyer, mülkiyet, seçim hakkı, bireysel kimlik ve başarı arzusu güçlendi. Bunlar önemli kazanımlardır.
Fakat modern dünya aynı zamanda insanı sürekli şu mesajlarla da kuşattı:
Daha çok kazan.
Daha çok görün.
Daha çok tüket.
Daha çok öne çık.
Kendini marka hâline getir.
Başkasından daha iyi ol.
Bu baskı, sağlıklı bireyselliği kolayca rekabetçi egoizme dönüştürebilir. İnsan artık sadece yaşamak için değil, sürekli kıyaslanmak, beğenilmek, kazanmak ve görünür olmak için var olmaya başlar.
Modern egoizmin en derin sorunu budur:
İnsan kendini bulmaya çalışırken, çoğu zaman kendini pazarlamaya başlar.
Bu yüzden modern dünyada bireysel çıkar ile toplumsal yarar arasındaki denge daha da önemlidir. Çünkü teknoloji, ekonomi ve medya egoizmi büyütebildiği gibi, sorumluluk bilincini de büyütebilir.
Toplumsal Güven Egoizmden Nasıl Etkilenir
Bir toplumun ayakta kalması için yalnızca kanunlar yetmez. Toplumun görünmeyen temeli güvendir.
İnsanlar birbirine güvenmediğinde, herkes diğerini potansiyel tehdit olarak görür. Ticaret zorlaşır, dostluk zayıflar, komşuluk biter, siyaset sertleşir, kurumlara inanç azalır.
Yıkıcı egoizm toplumsal güveni şu şekilde bozar:
Sözler değersizleşir.
İnsanlar birbirinden şüphe eder.
Herkes kendi çıkarını saklamaya çalışır.
Yardımlaşma azalır.
Ortak değerler zayıflar.
Dürüst insanlar bile korunmak için sertleşir.
Bu nedenle bireysel çıkar, güven duygusunu yok edecek biçimde yaşandığında uzun vadede bireyin kendisine de zarar verir.
Çünkü güvensiz toplumda hiç kimsenin çıkarı gerçekten güvende değildir.
Egoizm İle Özsaygı Arasındaki Fark Nedir
Egoizm ile özsaygı sık sık karıştırılır. Oysa aralarında çok önemli bir fark vardır.
Özsaygı, insanın kendi değerini bilmesidir.
Egoizm, başkalarının değerini kendi çıkarı karşısında önemsiz görmesidir.
Özsaygılı insan, kendini ezdirmez.
Egoist insan, başkasını ezmekten rahatsız olmaz.
Özsaygılı insan sınır koyar.
Egoist insan başkasının sınırını ihlal eder.
Özsaygılı insan adil olmak ister.
Egoist insan adaleti yalnızca işine geldiğinde hatırlar.
Bu nedenle insanın kendini sevmesi, kendi çıkarını gözetmesi ve kendi emeğine değer vermesi egoizm değildir. Hatta sağlıklı bir yaşam için gereklidir.
Sorun, kişinin kendi değerini yükseltmek için başkasının değerini düşürmeye çalışmasıdır.
Gerçek özsaygı, başkasını küçültmeden de ayakta kalabilmektir.
Bireysel Çıkar Ve Toplumsal Yarar Nasıl Dengelenir
Bireysel çıkar ile toplumsal yarar arasındaki denge, ne bireyi tamamen serbest bırakan sınırsız bir bencillikle ne de bireyi yok eden katı bir toplumculukla kurulabilir.
Bu denge için bazı temel ilkeler gerekir:
| İlke | Anlamı |
|---|---|
| Adalet | Herkesin hakkını gözetmek |
| Özgürlük | Bireyin kendi hayatını kurabilmesi |
| Sorumluluk | Davranışların toplumsal sonucunu düşünmek |
| Empati | Başkasının varlığını hesaba katmak |
| Hukuk | Gücün keyfî kullanımını sınırlamak |
| Vicdan | Kanun yetmediğinde insan kalabilmek |
| Karşılıklı fayda | Kazancı ortak yaşamla uyumlu hâle getirmek |
En sağlıklı model şudur:
Birey gelişmeli, fakat toplum zarar görmemeli.
Toplum korunmalı, fakat birey ezilmemeli.
Çıkar meşru olmalı, fakat vicdanı susturmamalı.
Başarı mümkün olmalı, fakat adaleti çiğnememeli.
Böyle bir dengede egoizm, yıkıcı bencillik olmaktan çıkar ve sorumlu bireyselliğe dönüşür.
Son Söz: İnsan Kendini Düşünürken İnsanlığı Unutmamalıdır
Egoizm, bireysel çıkar ve toplumsal yarar arasındaki ilişki, insanın en kadim ikilemlerinden biridir. Çünkü insan hem kendi hayatının öznesidir hem de başkalarıyla birlikte yaşayan toplumsal bir varlıktır.
Kişinin kendini düşünmesi doğaldır. Hatta gereklidir. İnsan kendi sınırlarını, emeğini, sağlığını, onurunu ve mutluluğunu korumalıdır. Fakat insan yalnızca kendini düşündüğünde, kendi varlığını büyüttüğünü sanarken aslında iç dünyasını daraltabilir.
Çünkü insan, başkalarının acısına tamamen kapandığında kendi insanlığından da uzaklaşır.
Toplumsal yarar ise bireyin düşmanı değildir. Adil bir toplum, bireyin daha güvenli, daha özgür ve daha anlamlı yaşamasını sağlar. Bu yüzden en doğru denge, bireysel çıkarın toplumsal sorumlulukla birleştiği noktada kurulur.
Kendini hiç düşünmeyen insan tükenir.
Sadece kendini düşünen insan çürür.
Kendini düşünürken başkasının hakkını da gözeten insan ise olgunlaşır.
Egoizmin gerçek sınavı budur:
İnsan kendi çıkarını korurken, başkasının insanlığını da koruyabiliyor mu
Son düzenleme:
