A‘râf Suresi 28. Ayette “Bir Çirkinlik Yaptıklarında ‘Atalarımızı Böyle Bulduk, Allah da Bize Bunu Emretti’ Derler” İfadesi Ne Anlama Gelir 
A‘râf Suresi'nin 27. ayetinde insanlara:
“Şeytan sizi de aldatmasın.”
uyarısı yapılmıştı.
- ayette ise insanın yanlış davranışını nasıl savunabildiği gösterilir:
Bu ayet son derece önemli iki bahaneyi eleştirir:
“Atalarımız böyle yapıyordu.”
ve
“Allah böyle emretti.”
Kur’an böylece insana çok güçlü bir ölçü verir:
Bir davranışın gelenek hâline gelmiş olması:
onun doğru olduğunu kanıtlamaz.
Daha da önemlisi:
Allah adına konuşmak için:
bilgi ve delil gerekir.
“Bir Çirkinlik Yaptıklarında” Ne Demektir
Ayette geçen kavram fahşâdır.Bu kelime:
ahlaken çirkin,
aşırı,
utanılacak,
sınırı aşan
davranışları ifade edebilir.
Bağlamda özellikle dönemin bazı yanlış dinî uygulamalarına işaret edildiği kabul edilir.
Fakat ayetin ilkesi bundan daha geniştir:
İnsan yanlış bir davranışı gelenek veya din üzerinden meşrulaştırmamalıdır.
İnsan Yanlışını Neden Savunmak İster
Çünkü:“Ben yanlış yaptım.”
demek kolay değildir.
İnsan kendi davranışının yanlış olduğunu kabul ettiğinde:
alışkanlığını değiştirmesi,
özür dilemesi,
çıkarından vazgeçmesi
gerekebilir.
Bu nedenle insan bazen davranışını değiştirmek yerine:
davranışına gerekçe üretir.
“Atalarımızı Böyle Bulduk” Ne Anlama Gelir
Bu ifade:“Biz bunu kendimiz icat etmedik; bizden öncekiler de böyle yapıyordu.”
anlamındadır.
İnsan böylece sorumluluğunu azaltmaya çalışır.
Ama Kur’an şu soruyu düşündürür:
Ataların yanlış yapması mümkün değil midir?
Elbette mümkündür.
Dolayısıyla geçmiş:
saygı duyulabilecek bir miras olabilir;
ama:
yanılmaz bir otorite değildir.
Gelenek Kötü Bir Şey midir
Hayır.Gelenek:
bir toplumun hafızasıdır.
Kültür,
aile bağları,
dil,
örf,
toplumsal dayanışma
gibi değerleri taşıyabilir.
Kur’an'ın eleştirdiği şey gelenek değil:
geleneğin sorgulanamaz hâle getirilmesidir.
Eski Bir Davranış Neden Otomatik Olarak Doğru Değildir
Çünkü yanlışlar da nesilden nesile aktarılabilir.Bir toplum yıllarca:
adaletsiz,
ayrımcı,
zararlı
bir uygulamayı sürdürebilir.
Uzun süre yapılması sadece onun:
eski olduğunu
gösterir.
Doğru olduğunu değil.
“Bizim Büyüklerimiz Böyle Yapardı” Sözü Yeterli Bir Delil midir
Hayır.Bir davranışın doğru olup olmadığını değerlendirirken:
ahlaki sonucu,
adalete uygunluğu,
vahyin ölçüleri,
bilgi ve delil
dikkate alınmalıdır.
“Büyüklerimiz böyle yapardı.”
ifadesi tarihsel bilgi olabilir.
Ama tek başına:
ahlaki kanıt değildir.
Ayetin İkinci Bahane Olarak “Allah Emretti” Sözünü Aktarması Neden Daha Ciddidir
Çünkü burada insan kendi davranışını yalnızca gelenekle savunmaz.Onu:
Allah'a bağlar.
Bu çok daha ağır bir iddiadır.
Çünkü artık kişi:
kendi sözünü,
alışkanlığını
veya kültürünü
ilahi hüküm gibi göstermektedir.
Allah Adına Konuşmak Neden Büyük Sorumluluktur
Çünkü:“Allah bunu emretti.”
demek son derece güçlü bir iddiadır.
Bu cümle insanların:
inançlarını,
davranışlarını,
vicdanlarını
etkileyebilir.
Bu nedenle dini bir hüküm söylerken:
bilgiye ve sağlam delile dayanmak gerekir.
“Allah Çirkinliği Emretmez” İfadesi Ne Anlama Gelir
Ayet son derece net bir ilke ortaya koyar:Allah fahşâyı emretmez.
Yani insan kendi çirkin davranışını:
Allah'ın emri
gibi gösteremez.
Bu ifade dini meşrulaştırmanın sınırını belirler.
Allah adına söylenen bir iddia:
Allah'ın adalet ve ahlak öğretisiyle çelişiyorsa sorgulanmalıdır.
İnsan Dini Kendi Çıkarına Kullanabilir mi
Tarih boyunca bunun örnekleri görülmüştür.İnsanlar bazen:
iktidar,
para,
toplumsal üstünlük,
kişisel çıkar
için dini söylemleri kullanabilir.
Ayet bu konuda güçlü bir uyarı taşır:
Allah adına konuşmak, kişinin kendi çıkarını kutsallaştırma aracı olmamalıdır.
Bir Şeyin “Dini Gelenek” Olması Onu Kesin Din Hükmü Yapar mı
Hayır.Burada önemli bir ayrım vardır:
din
ile
dini kültür
aynı şey değildir.
Bir toplum yüzyıllar boyunca bazı uygulamalar geliştirebilir.
Bunların bir kısmı dine dayanabilir.
Bir kısmı ise:
kültür,
örf,
yerel alışkanlık
olabilir.
Bu nedenle her dini görüntülü gelenek:
doğrudan Allah'ın emri değildir.
Din ile Kültürü Nasıl Ayırabiliriz
Bunun için:Kur’an,
güvenilir sünnet bilgisi,
İslam ilim geleneği,
tarihsel bağlam
dikkate alınmalıdır.
Bir uygulama hakkında:
“Din bunu emrediyor.”
demeden önce gerçekten hangi kaynağa dayandığı araştırılmalıdır.
Bu yaklaşım dini zayıflatmaz.
Tam tersine:
dini insanların eklediği şeylerden ayırmaya yardımcı olur.
“Allah Hakkında Bilmediğiniz Şeyleri mi Söylüyorsunuz?” Ne Demektir
Ayetin sonundaki bu soru son derece serttir.İnsana:
“Bilmediğin şeyi neden Allah'a nispet ediyorsun?”
denilmektedir.
Bu, din hakkında konuşurken:
bilmediğini söyleyebilmenin
ne kadar önemli olduğunu gösterir.
Bazen:
“Bilmiyorum.”
demek:
Allah adına yanlış hüküm vermekten çok daha değerlidir.
Dini Konuda “Bilmiyorum” Demek Eksiklik midir
Hayır.Tam tersine:
ilim ahlakının
önemli bir parçasıdır.
İnsan her şeyi bilemez.
Büyük âlimler bile bazı meselelerde:
“Bilmiyorum.”
demiştir.
Çünkü gerçek bilgi:
yalnızca bildiklerini değil,
bilmediklerinin sınırını da bilmektir.
İnsan Neden Allah Adına Kesin Konuşmaya Eğilimli Olabilir
Çünkü:“Bence böyle.”
demekle
“Allah böyle istiyor.”
demek arasında büyük bir otorite farkı vardır.
İkinci ifade çok daha güçlüdür.
Bu yüzden kişi kendi görüşünü güçlendirmek için:
Allah'ın adını kullanmaya yönelebilir.
Ayet ise buna sınır koyar:
Bilmediğin şeyi Allah'a nispet etme.
Bu Ayet Taklitçiliği mi Eleştiriyor
Evet, kör taklit eleştirinin önemli bir parçasıdır.İnsan:
ailesinden,
toplumundan,
atalarından
birçok şey öğrenir.
Bu normaldir.
Fakat ahlaki ve dini konularda:
“Herkes böyle yapıyor.”
düşüncesi düşünmenin yerini almamalıdır.
Kur’an insanı:
aklını kullanmaya
çağırır.
Atalara Saygı ile Ataları Sorgulamak Birbiriyle Çelişir mi
Hayır.Bir insan:
ailesine,
atalarına,
kültürüne
saygı duyabilir.
Ama onların:
hata yapabileceğini
de kabul edebilir.
Gerçek saygı:
geçmişteki her şeyi kutsallaştırmak
değildir.
İyi olanı korumak,
yanlış olanı düzeltmek
daha sağlıklı bir yaklaşım olabilir.
Bu Ayet Günümüz İnsanına Ne Söylüyor
Bugün de insanlar yanlış davranışlarını şu cümlelerle savunabilir:“Herkes böyle yapıyor.”
“Bizim kültürümüzde bu var.”
“Eskiden beri böyle.”
“Din böyle diyor.”
Ayet ise bütün bu ifadelerin arkasında aynı soruyu sorar:
“Gerçekten doğru mu?”
Bir uygulamanın:
yaygın,
eski,
popüler
veya dini görünmesi
tek başına yeterli değildir.
Hakikat:
delil ve ahlakla sınanmalıdır.
Sonuç: A‘râf Suresi 28. Ayet Bize Ne Öğretiyor
A‘râf Suresi 28. ayet insanın yanlışlarını meşrulaştırmak için kullandığı iki güçlü bahaneyi ortaya çıkarır:Birincisi:
“Atalarımız böyle yapıyordu.”
İkincisi:
“Allah bunu emretti.”
Kur’an ikisini de sorgular.
Geçmiş:
yanılmaz değildir.
İnsanlar:
yanılmaz değildir.
Toplum:
yanılmaz değildir.
Ve en önemlisi:
Allah adına bilmeden konuşmak doğru değildir.
Ayetin cevabı açıktır:
“Allah çirkinliği emretmez.”
Ardından insanı sarsan soru gelir:
“Allah hakkında bilmediğiniz şeyleri mi söylüyorsunuz?”
Belki de bu ayetin bize bıraktığı en önemli ahlaki ölçülerden biri şudur:
Bir davranışı savunurken:
“Biz hep böyle yaptık.”
demek yerine:
“Bu gerçekten doğru mu?”
diye sormalıyız.
Dini bir hüküm söylerken de:
“Bence Allah böyle ister.”
demek yerine:
“Bunun gerçekten sağlam bir dayanağı var mı?”
diye araştırmalıyız.
Çünkü din adına yapılan en tehlikeli hatalardan biri:
insanın kendi düşüncesini Allah'ın sözü gibi göstermesidir.
