Âl-i İmrân Suresi 69. Ayette “Kitap Ehlinden Bir Grup Sizi Saptırmak İster; Oysa Onlar Farkında Olmadan Ancak Kendilerini Saptırırlar” İfadesi Ne Anlama Gelir 
Âl-i İmrân Suresinin 69. ayetinde şöyle buyrulur:
“Kitap ehlinden bir grup sizi saptırmayı arzu etti. Oysa onlar farkında olmadan ancak kendilerini saptırırlar.”
Bu ayet, önceki ayetlerde Hz. İbrahim’in kimliği ve gerçek takipçilerinin kim olduğu üzerine yürütülen tartışmanın ardından gelir.
65-68. ayetlerde Kur’an:
Hz. İbrahim’in ne Yahudi ne Hristiyan olduğunu,
hanîf ve Allah’a teslim olmuş biri olduğunu,
ona en yakın kişilerin de gerçekten onun yolunu izleyenler olduğunu
açıklamıştı.
- ayette ise artık tartışmanın başka bir boyutuna geçilir:
İnsan yalnızca yanlış bir görüşe sahip olmakla kalmayıp başkalarını da o yanlışlığa çekmeye çalışabilir mi?
Kur’an’ın cevabı:
evet.
Fakat ayet çok önemli bir sınırlama yapar:
“Kitap ehlinden bir grup.”
Yani bütün Kitap Ehli aynı şekilde suçlanmaz.
Eleştiri belirli bir grubun:
saptırma çabasına
yöneliktir.
“Kitap Ehlinden Bir Grup” İfadesi Neden Önemlidir
Ayette:
“tâifetün min ehli’l-kitâb”
ifadesi kullanılır.
Yani:
“Kitap ehlinden bir grup.”
Bu son derece önemli bir dil tercihidir.
Kur’an:
“Bütün Yahudiler”
veya:
“Bütün Hristiyanlar”
demiyor.
Belirli bir kesimden söz ediyor.
Bu nedenle ayeti bütün Yahudi veya Hristiyanlara yöneltilmiş toplu bir suçlama hâline getirmek doğru değildir.
Kur’an’ın eleştirisi:
belirli davranış ve tutumadır.
Bu Grup Müslümanları Neden Saptırmak İstiyor Olabilir
Ayet tek tek insanların niyetlerini ayrıntılı biçimde açıklamaz.
Bağlamda:
dinî rekabet,
Hz. İbrahim’in mirası,
peygamberlik iddiası,
vahyin doğruluğu
üzerine ciddi tartışmalar vardır.
Bazı kişiler:
Müslümanların inancını zayıflatmak,
onları kendi dinî çizgilerine çekmek
istemiş olabilir.
Fakat kesin niyet ayrıntılarını ayetin söylemediği ölçüde kesinleştirmemek gerekir.
“Sizi Saptırmak İsterler” Ne Demektir
Ayette geçen fiil:
başkasını yolundan uzaklaştırmak,
yanlış yöne sevk etmek
anlamı taşır.
Buradaki sapma yalnız:
coğrafi yol kaybetmek
değildir.
İnanç,
hakikat,
ahlaki yöneliş
bakımından insanı yanlış yola çekmektir.
Bu, sıradan fikir ayrılığından daha ağır bir durumdur.
Çünkü kişi yalnız kendisi başka türlü düşünmüyor;
başkasının da hakikatten uzaklaşmasını istiyor.
Birini Kendi İnancına Davet Etmek ile Onu Saptırmaya Çalışmak Aynı Şey midir
Hayır.
Bir insan kendi inancının doğru olduğunu düşünerek:
dürüstçe,
açıkça,
delille
başkasını ikna etmeye çalışabilir.
Bu normal bir düşünce ve inanç özgürlüğü alanıdır.
Saptırma ise:
bilerek yanlış bilgi vermek,
gerçeği gizlemek,
karşı tarafın zaaflarını kullanmak,
aldatıcı yöntemlere başvurmak
gibi ahlaki sorunlarla bağlantılıdır.
Dolayısıyla:
davet başka, manipülasyon başkadır.
Dinî Tartışmada Manipülasyon Nasıl Ortaya Çıkabilir
Bir kişi:
karşı tarafın kutsal metnini bağlamından koparabilir.
Kendi metnindeki sorunlu kısmı gizleyebilir.
Tarihsel bilgiyi seçerek kullanabilir.
Karşı tarafın bilmediği şeylerden yararlanabilir.
Duygusal korkular oluşturabilir.
Böylece tartışma:
hakikati arama
olmaktan çıkar;
zihin yönetimine
dönüşür.
Âl-i İmrân 69’un eleştirdiği çizgi bu tür etik dışı yönlendirmeyi düşündürür.
“Oysa Ancak Kendilerini Saptırırlar” Ne Anlama Gelir
Ayet çok çarpıcı biçimde saptırma girişiminin geri dönüşünü anlatır.
İnsan:
başkasına zarar verdiğini
sanır.
Ama yaptığı yanlışın ilk etkilerinden biri:
kendi ahlaki yapısı üzerinde
ortaya çıkar.
Çünkü kişi:
yalan söyledikçe yalana alışır.
Gerçeği çarpıttıkça kendi zihninde de hakikat duygusunu kaybedebilir.
Başkasını manipüle etmeye çalışırken:
kendi karakterini bozar.
Bir İnsan Başkasını Gerçekten Saptıramaz mı
Ayetin anlamı:
“Hiç kimse başkasını hiçbir şekilde etkileyemez.”
değildir.
İnsanlar birbirini etkileyebilir.
Yanlış bilgi yayabilir.
Birini ikna edebilir.
Ancak Kur’an’ın vurgusu daha derindir:
Saptırma çabasının ahlaki yükü ve nihai zararı:
saptırmaya çalışan kişinin kendisine de döner.
Ayrıca insanın iman ve sorumluluğu tamamen başka birinin elinde değildir.
Her birey kendi tercihlerinden de sorumludur.
Başkasını Aldatan İnsan Neden Kendisine Zarar Vermiş Olur
Çünkü her ahlaki davranış yalnız dış dünyayı değiştirmez.
İnsanı da şekillendirir.
Bir insan sürekli:
yalan söylerse
yalancı olmaya başlar.
İnsanları kullanırsa
ilişkileri araç olarak görmeye başlayabilir.
Hakikati çıkarına göre değiştirirse
zamanla kendi yalanına inanabilir.
Bu nedenle kötülük yalnız:
yaptığımız şey
değildir.
Aynı zamanda:
bizi dönüştüren şeydir.
“Farkında Değiller” İfadesi Ne Anlama Gelir
Ayetin sonunda:
“ve mâ yeş‘urûn”
denir.
Yaklaşık anlamıyla:
“Farkında değiller / sezmiyorlar.”
Bu çok önemli bir psikolojik vurgudur.
İnsan ahlaki olarak bozulurken her zaman bunu fark etmeyebilir.
Tam tersine kendisini:
akıllı,
başarılı,
stratejik
sanabilir.
Başkalarını kandırabildiği için güçlü hissedebilir.
Ama Kur’an:
Asıl kaybedenin sen olduğunu fark etmiyorsun
der.
İnsan Kendi Kendini Nasıl Saptırabilir
İnsan bunu birçok biçimde yapabilir:
Gerçeği bildiği hâlde inkâr ederek.
Kendi çıkarını hakikatin önüne koyarak.
Sürekli kendisini haklı çıkararak.
Eleştiriye kapalı hâle gelerek.
Yanlışını savunmak için yeni yalanlar üreterek.
Bir süre sonra insanın en büyük problemi:
başkalarının onu kandırması
değil;
kendi oluşturduğu hikâyeye inanması
olabilir.
İnsan Kendi Yalanına Gerçekten İnanabilir mi
Evet.
Psikolojik olarak insan:
tekrar,
grup onayı,
çıkar,
duygusal ihtiyaç
nedeniyle kendi oluşturduğu anlatıya giderek daha fazla inanabilir.
Başlangıçta bilinçli biçimde çarpıtılan bir şey zamanla kişinin zihninde:
gerçek gibi
hissedilebilir.
Bu nedenle dürüstlük yalnız başkalarına karşı değil:
kendimize karşı da
gereklidir.
Bu Ayet Propaganda ve Dezenformasyon Açısından Bugün de Anlamlı mı
Son derece anlamlıdır.
Bugün:
siyasette,
savaşlarda,
sosyal medyada,
reklamda,
dinî tartışmalarda
bilgi bilinçli biçimde yönlendirilebilir.
Bir gerçek:
kesilebilir,
bağlamından çıkarılabilir,
duygusal başlıklarla sunulabilir.
Ama dezenformasyonu üreten toplum da uzun vadede zarar görür.
Çünkü insanlar gerçek ile yalanı ayırt edemez hâle geldiğinde:
toplumsal güven çöker.
Bu açıdan yalan, yalnız hedef alınan kişiyi değil:
yalanı üreten sistemi de zehirler.
Din Adına Yanlış Bilgi Yaymak Neden Daha Ağır Bir Sorumluluk Olabilir
Çünkü kişi yalnız kendi görüşünü değil:
Allah’ı,
peygamberi,
vahyi
temsil ettiğini iddia edebilir.
Bir insan:
“Allah böyle buyuruyor.”
diyerek aslında Allah’ın söylemediği bir şeyi söylerse çok ciddi bir sorumluluk doğar.
Bu nedenle dinî anlatımda:
kaynak kontrolü,
bağlam,
dürüstlük,
bilmediğinde “bilmiyorum” diyebilmek
çok önemlidir.
Önceki ayetteki bilgi tevazusu ile 69. ayetin saptırma eleştirisi burada birleşir.
Bu Ayet Başka Dinlere Karşı Güvensizlik mi Öğretiyor
Hayır.
Ayet açıkça:
“Kitap ehlinden bir grup”
der.
Bu, genelleme yapmamanın zaten ayetin içinde bulunduğunu gösterir.
Kur’an başka ayetlerde Kitap Ehli içinde:
dürüst,
ibadet eden,
emanete riayet eden
kişilerden de söz eder.
Dolayısıyla tek bir grubun davranışından hareketle bütün bir dini veya etnik topluluğu suçlamak ayetin ölçülü diline aykırı olur.
Yanlış Yönlendirmeye Karşı İnsan Kendini Nasıl Koruyabilir
İlk yöntem:
bilgi kontrolüdür.
Kaynağı sor.
Metnin tamamına bak.
Karşı görüşü de dinle.
Duygusal olarak çok hoşumuza giden bilgileri bile kontrol et.
Özellikle:
öfkemizi,
korkumuzu,
aidiyetimizi
hedefleyen mesajlara dikkat et.
Çünkü manipülasyon çoğu zaman yalnız akla değil:
duygulara
yönelir.
Bir Bilginin Bizim İnancımızı Desteklemesi Onun Doğru Olduğunu Gösterir mi
Hayır.
Bu çok önemli bir tuzaktır.
İnsan kendi inancını destekleyen bir haber gördüğünde:
daha az sorgulayabilir.
Karşıt haberlerde ise:
çok daha yüksek kanıt standardı
arayabilir.
Buna modern psikolojide doğrulama yanlılığı denir.
Hakikate sadakat ise şunu gerektirir:
Benim tarafımı desteklese bile yanlış bilgi yanlıştır.
Bu ahlaki olgunluk kolay değildir.
68. ve 69. Ayetler Birlikte Okunduğunda Nasıl Bir Karşıtlık Görürüz
- ayette:
Hz. İbrahim’e gerçek yakınlığın:
ona uymak,
iman etmek
olduğu anlatılmıştı.
- ayette ise:
bir grubun insanları saptırmaya çalışması
anlatılır.
Böylece iki farklı dinî tavır ortaya çıkar:
Hakikatin yoluna uymak.
ve
başkasını hakikatten uzaklaştırmaya çalışmak.
Birincisi:
manevi yakınlık üretir.
İkincisi:
insanın kendi sapmasına dönüşür.
Başkasını Yanlış Yola Sokmaya Çalışmanın İlk Kurbanı Neden Kişinin Kendisi Olabilir
Çünkü insan her seçimiyle:
karakterini inşa eder.
Bir kişiyi kandırmak için:
yalan ürettiğinde,
kanıtı sakladığında,
gerçeği eğip büktüğünde
yalnız bir olay gerçekleştirmez.
Kendisine şunu öğretir:
“Çıkarım için hakikati değiştirebilirim.”
Bu ilke bir kez normalleştiğinde başka alanlara da yayılabilir.
Ve insan zamanla:
vicdanının sesini daha az duymaya
başlayabilir.
Başkasını Kandırırken Aslında En Büyük Yalanı Kendimize Söylüyor Olabilir miyiz
Âl-i İmrân 69’un insanın önüne koyduğu en derin soru belki budur.
İnsan bir başkasını yanıltırken kendisini güçlü hissedebilir.
“Onu kandırdım.”
diyebilir.
“Planım işe yaradı.”
diyebilir.
Fakat ayet çok farklı bir hesap çıkarır:
“Onlar ancak kendilerini saptırırlar; fakat farkına varmazlar.”
Bu, ahlakın en derin gerçeklerinden biridir.
Çünkü yalan yalnız karşıdaki insanın zihnine girmez.
Önce:
yalanı söyleyen insanın karakterinden geçer.
Bir insan her yalan söylediğinde:
kendi dürüstlüğünden bir şey eksiltebilir.
Her hakikati bilinçli biçimde çarpıttığında:
gerçekle kurduğu ilişki biraz daha bozulabilir.
Her manipülasyonda:
insanları kişi olarak değil,
kullanılacak araçlar
olarak görmeye başlayabilir.
Ve belki en tehlikelisi:
bir süre sonra kendisini hâlâ:
dürüst,
haklı,
iyi
biri olarak görmeye devam edebilir.
İşte:
“farkında değiller”
ifadesinin ağırlığı burada ortaya çıkar.
Ahlaki çöküş her zaman alarm sesiyle gelmez.
Bazen insan:
kazanırken kaybeder.
Başkalarını ikna ederken kendisini kandırır.
Tartışmayı kazanırken hakikatle bağını kaybeder.
Ve bu ayet insanı başkasının propagandasını eleştirmeden önce kendi davranışına bakmaya çağırır:
Bir bilgiyi yalnız bana yaradığı için yayıyor muyum?
Doğru olmadığını bildiğim bir şeyi kendi tarafımı güçlendirdiği için savunuyor muyum?
Bir insanın hatasını biliyorum diye onun hakkında olmayan şeyleri de ekliyor muyum?
Hakikat mi benim için önemli, yoksa benim tarafımın kazanması mı?
Çünkü Âl-i İmrân 69’un ölçüsüne göre:
Başkasını saptırmaya çalışırken insanın ilk kaybettiği şey, kendi hakikat duygusu olabilir.
