Nisâ Suresi 160. Ayette “Yahudilerin Zulmetmeleri ve Birçok Kimseyi Allah Yolundan Alıkoymaları Sebebiyle Kendilerine Helal Kılınmış Temiz Şeyleri Onlara Haram Kıldık” İfadesi Ne Anlama Gelir 
Nisâ Suresi’nin 160. ayeti, önceki ayetlerde anlatılan ahdin bozulması, peygamberlerin reddedilmesi, Hz. Meryem’e iftira ve Hz. İsa hakkında ortaya çıkan tartışmaların ardından yeni bir sonuca geçer.
Ayetin anlamı genel olarak şöyledir:
“Yahudilerin yaptıkları zulüm ve birçok kimseyi Allah yolundan alıkoymaları sebebiyle, daha önce kendilerine helal kılınmış birtakım temiz şeyleri onlara haram kıldık.”
Bu ayeti doğru anlamak için özellikle iki noktaya dikkat etmek gerekir:
Birincisi, ayet bütün Yahudileri her çağda aynı şekilde suçlayan bir ifade değildir.
İkincisi, burada anlatılan yasaklar belirli tarihsel davranışlarla ve belirli bir şeriat düzeniyle ilişkilidir.
Nisâ Suresi 160. Ayetin Temel Mesajı Nedir
Ayetin temel mesajı, ahlâkî davranış ile nimet arasındaki ilişkiyi gösterir.
Bir topluluğun;
zulümde bulunması,
insanları Allah yolundan alıkoyması
ve ilahî sorumluluğunu bozması
bazı nimetlerin sınırlandırılmasına sebep olmuştur.
Yani özgürlük ve nimet, sorumluluktan tamamen bağımsız değildir.
“Yahudilerin Zulmetmeleri Sebebiyle” Ne Anlama Gelir
Ayet belirli tarihsel davranışları eleştirir.
Buradaki “zulüm”;
haksızlık,
sınırı aşma,
hakları çiğneme
ve ilahî emre karşı bilinçli direnç
anlamlarını taşıyabilir.
Ancak bu ifadeyi bütün Yahudi bireylere ve bütün çağlara yayıp kolektif bir suçlama hâline getirmek doğru değildir.
Kur’an başka yerlerde Ehl i Kitap arasında dürüst, imanlı ve salih kimselerin de bulunduğunu açıkça söyler.
“Zulüm” Kelimesi Kur’an’da Ne Kadar Geniş Bir Anlama Sahiptir
Zulüm sadece fiziksel şiddet değildir.
İnsanın;
başkasının hakkını yemesi,
adaleti bozması,
gerçeği bile bile çarpıtması,
emanete ihanet etmesi
ve kendi nefsini hakikatin önüne koyması
da zulüm kapsamına girebilir.
Kur’an’da zulüm, bir şeyi olması gereken yerden çıkarmak gibi geniş bir ahlâkî anlam taşır.
“Birçok Kimseyi Allah Yolundan Alıkoymaları” Ne Demektir
Bu ifade yalnızca:
“Kendileri inanmıyorlardı.”
demek değildir.
Daha ağır bir şey anlatır:
Başkalarının da hakikate ulaşmasını engellemek.
İnsan kendi tercihinden sorumludur.
Ama başkasının;
bilgiye,
ibadete,
adalete
ve hakikate
ulaşmasını bilinçli biçimde engellemek ayrıca bir sorumluluk doğurur.
İnsan Başkasını Allah Yolundan Nasıl Alıkoyabilir
Birçok şekilde.
Hakikati çarpıtabilir.
Dini çıkar aracı hâline getirebilir.
İnsanları korkutabilir.
Yanlış bilgi yayabilir.
Dini temsil ettiğini söyleyip öylesine kötü davranabilir ki insanlar dinden uzaklaşabilir.
Dolayısıyla Allah yolundan alıkoymak sadece fiziksel engelleme değildir.
Kötü temsil de bazen insanların hakikatten uzaklaşmasına sebep olabilir.
Dindar Bir İnsanın Kötü Davranışı Başkalarını Dinden Soğutabilir mi
Evet.
Bir kişi dini adına konuşuyor fakat;
adaletsiz,
kibirli,
merhametsiz,
çıkarcı
veya yalancı
davranıyorsa, insanlar onun üzerinden dine bakabilir.
Bu durumda kişi sadece kendi ahlâkına zarar vermeyebilir.
Başkalarının hakikatle kuracağı ilişkiyi de zedeleyebilir.
Nisâ 160 bu açıdan çok ciddi bir sorumluluk bilinci doğurur.
“Helal Kılınmış Temiz Şeyleri Haram Kıldık” Ne Anlama Gelir
Ayet, daha önce izin verilen bazı temiz yiyecek veya nimetlerin daha sonra belirli bir topluluk için yasaklandığını bildirir.
Burada kullanılan düşünce önemlidir:
Bu şeyler özlerinde kötü oldukları için değil, bir yaptırım ve sınırlandırma olarak yasaklanmış olabilir.
Kur’an başka ayetlerde de İsrailoğullarına belirli yiyecek sınırlamalarından söz eder.
Temiz Bir Şey Nasıl Sonradan Haram Olabilir
Bir şeyin yaratılış itibarıyla temiz olması ile belirli bir şeriatta yasaklanması aynı şey değildir.
Bir yiyecek fiziksel olarak temiz olabilir.
Ama belirli bir toplum için dinî bir hüküm gereği yasaklanabilir.
Bu bize helal-haram düzeninin sadece biyolojik sağlık kategorisinden ibaret olmadığını gösterir.
Bazı hükümler aynı zamanda imtihan, disiplin ve tarihsel sorumluluk içerir.
Bu Yasaklar Ceza mıydı
Ayetin ifadesi buna işaret eder.
“Zulümleri sebebiyle” denilmesi, yasakların belirli davranışların sonucu olduğunu gösterir.
Bu nedenle burada yasaklar yalnızca normal bir hukuk düzenlemesi değil, aynı zamanda ahlâkî sonuç taşıyan bir sınırlama şeklinde anlaşılmıştır.
Ancak bunun her dinî yasağa uygulanması doğru olmaz.
Her haram hükmünün mutlaka bir toplumsal ceza olduğunu söyleyemeyiz.
Neden Ceza Yiyecekler veya Helaller Üzerinden Gelmiştir
Çünkü insanın gündelik hayatındaki özgürlük alanı da bir nimettir.
Yemek,
ticaret,
hareket,
mülkiyet
ve sosyal imkânlar
insan için sıradan görünse de aslında büyük nimetlerdir.
İnsan bu nimetleri kötüye kullandığında bazı sınırlarla karşılaşabilir.
Bu yüzden ayet, nimetin sorumsuz bir hak değil, emanet olduğunu düşündürür.
Bu Ayet “Yahudilere Helal Olan Her Şey Haram Edildi” mi Diyor
Hayır.
Ayet:
“Birtakım temiz şeyleri”
ifadesini kullanır.
Yani bütün helallerin kaldırıldığını söylemez.
Belirli şeylerin yasaklandığını bildirir.
Bu ayrıntı önemlidir.
Kur’an’ın söylemediği bir genellemeyi ayete yüklememek gerekir.
Bu Ayette Anlatılan Yasaklar Müslümanları da Bağlar mı
Aynı tarihsel yasaklar otomatik olarak Müslümanlara uygulanmaz.
İslam şeriatının helal ve haram hükümleri kendi vahiy çerçevesinde değerlendirilir.
Kur’an bazı önceki ümmetlere verilen ağır yüklerin daha sonra kaldırıldığını veya farklılaştırıldığını da bildirir.
Bu nedenle önceki bir topluma ait özel hükmü doğrudan bugünkü Müslümana taşımak doğru değildir.
Nimetlerin Azalması Her Zaman Günahın Cezası mıdır
Hayır.
Bu konuda çok dikkatli olmak gerekir.
Bir insan;
fakirleşebilir,
hastalanabilir,
işini kaybedebilir
veya zor bir hayat yaşayabilir.
Bundan:
“Demek ki günahkâr, Allah onu cezalandırıyor.”
sonucu çıkarılamaz.
Peygamberler de ağır sıkıntılar yaşamıştır.
Nisâ 160 belirli tarihsel bir ilişkiyi anlatır; bunu her bireysel felakete uygulamak doğru olmaz.
Bu Ayet İlahi Hukukun Ahlâkla Bağlantısını mı Gösteriyor
Evet.
Ayet, hukuk ile ahlâkın birbirinden kopuk olmadığını gösterir.
İnsan davranışları toplumun hukukî düzenini etkileyebilir.
Toplum sürekli hile,
zulüm,
sömürü
ve güven ihlali
üzerine kurulursa daha fazla kural ve sınırlamaya ihtiyaç duyabilir.
Ahlâk zayıfladıkça hukuk bazen daha ağırlaşabilir.
Özgürlük ile Sorumluluk Arasında Nasıl Bir Bağ Vardır
Çok güçlü bir bağ vardır.
İnsan özgürlük ister.
Ama özgürlük sorumluluk olmadan sürdürülemez.
Bir toplum özgürlüğü;
başkasını ezmek,
hile yapmak,
insanları sömürmek
ve kuralları kötüye kullanmak
için kullanırsa zamanla daha ağır sınırlandırmalar doğabilir.
Bu, ayetin çağdaş hayata taşınabilecek en önemli ahlâkî derslerinden biridir.
Nisâ 160 Önceki Ayetlerle Nasıl Bağlantılıdır
- ayette ahdin bozulmasından söz edilmişti.
- ayette Meryem’e iftira anlatılmıştı.
157–159. ayetlerde Hz. İsa hakkındaki tartışmalar ele alınmıştı.
- ayet ise bu uzun tarihsel sürecin bazı sonuçlarını gündeme getirir.
Yani sadece:
“Ne yaptılar?”
sorusu değil,
“Bu davranışların sonucu ne oldu?”
sorusu da cevaplanmaya başlanır.
Bu Ayet Antisemitizm İçin Kullanılabilir mi
Hayır.
Bir Kur’an ayetini bütün Yahudilere karşı düşmanlık üretmek için kullanmak hem tarihsel hem ahlâkî olarak yanlıştır.
Ayet belirli davranışları eleştirir:
zulüm,
Allah yolundan alıkoyma
ve ahdi bozma.
Bunlar bir etnik kimliğin doğuştan özelliği değildir.
Aynı davranışları yapan herhangi bir insan da ahlâken eleştirilebilir.
Suç davranışa aittir, ırka değil.
Nisâ 160 Günümüz İnsanına Ne Söyler
Bugünün insanı da elindeki imkânların sonsuza kadar kendisine ait olduğunu düşünebilir.
Özgürlükler,
servet,
güç,
itibar,
bilgi,
teknoloji
ve toplumsal güven...
Bunların hepsi yanlış kullanıldığında zarar üretebilir.
Bir toplum elindeki imkânları sürekli zulüm için kullanırsa sonunda kendi hayat alanını daraltabilir.
Nisâ 160 bize şunu hatırlatır:
Nimetin devamı, sorumlulukla ilişkilidir.
Nisâ 160’ın En Derin Mesajı Nedir
Nisâ Suresi 160. ayet yalnızca geçmişte hangi yiyeceklerin yasaklandığını anlatan tarihsel bir hüküm değildir.
Daha derinde çok güçlü bir ilke vardır:
İnsan elindeki nimetin ahlâkî sorumluluğunu taşımalıdır.
Özgürlük bir nimettir.
Güven bir nimettir.
Helal olan geniş hayat alanı bir nimettir.
Toplumsal huzur bir nimettir.
Ama insan bu nimetleri;
zulüm,
hile,
sömürü
ve başkalarını hakikatten uzaklaştırmak
için kullanırsa, nimetlerin çevresi daralabilir.
Burada önemli olan yalnızca geçmişteki bir topluluğu eleştirmek değildir.
Ayet bugünün insanına da ayna tutar:
Ben sahip olduğum gücü nasıl kullanıyorum?
İnsanların yolunu açıyor muyum, kapatıyor muyum?
İnancımı insanlara iyilik ve adalet olarak mı yansıtıyorum, yoksa benim davranışlarım yüzünden insanlar hakikatten uzaklaşıyor mu?
Çünkü bazen insan dine düşmanlık ederek değil, dini kötü temsil ederek de insanları Allah yolundan uzaklaştırabilir.
Ve belki de ayetin en sarsıcı tarafı budur:
Bir insan yalnızca kendi yanlışından sorumlu olmayabilir.
Onun davranışı başkasının yolunu da karartıyorsa sorumluluğu büyür.
Nisâ 160 bu nedenle bize sadece:
“Ne yapıyorsun?”
diye sormaz.
Daha derin bir soru sorar:
“Senin yaptığın şey, başkasının hakikate ulaşmasını kolaylaştırıyor mu, yoksa zorlaştırıyor mu?”
