Kehf Suresi 88. Ayette “Kim İman Eder ve Salih Amel İşlerse Ona En Güzel Karşılık Vardır; Biz de Ona İşimizden Kolay Olanı Söyleyeceğiz” İfadesi Ne Anlama Gelir 
⠀
Kehf Suresi 88. Ayetin Anlamı Nedir
Kehf Suresi'nin 88. ayeti, Zülkarneyn'in yönetim anlayışının ikinci tarafını açıklamaktadır. Bir önceki ayette zulmeden kişinin dünyada karşılık göreceğini ve sonunda Allah'ın huzuruna döndürüleceğini söylemişti. 88. ayette ise yalnız cezadan söz edilmediğini, iman edip salih amel işleyen insanlara güzel karşılık ve kolaylık sağlanacağını görüyoruz.Ayetin anlamı genel olarak şöyledir:
Bu ayet Zülkarneyn'in adaletinin yalnız cezalandırıcı olmadığını gösterir. Zulüm ile iyilik birbirinden ayrılır; kötülük karşılıksız bırakılmadığı gibi iyilik de görmezden gelinmez. Böylece dengeli bir yönetim modeli ortaya çıkar.
“Kim İman Eder” İfadesi Ne Anlama Gelir
Buradaki iman, yalnız dil ile söylenen bir iddia değil, insanın Allah'a yönelişini ve kulluk bilincini ifade eder. Fakat ayet imanı tek başına zikretmekle yetinmez; hemen ardından salih amel gelir.Bu birliktelik Kur’an'ın birçok yerinde görülür. İman insanın kalbinde ve inancında başlayan yöneliştir; salih amel ise bu inancın davranışa yansımasıdır.
İnsan:
“Ben inanıyorum.”
diyebilir.
Fakat bu inanç adaletine, merhametine, dürüstlüğüne ve davranışlarına hiç yansımıyorsa ortada düşünülmesi gereken ciddi bir kopukluk vardır.
Gerçek iman insanın hayatında iz bırakmaya çağırır.
Salih Amel Tam Olarak Nedir
Salih amel, Allah'ın razı olduğu, doğru, faydalı ve ahlaken güzel davranışları ifade eden geniş bir kavramdır.Namaz.
Sadaka.
Anne-babaya iyilik.
Kul hakkından kaçınmak.
Dürüst ticaret.
İhtiyaç sahibine yardım.
Adaletli davranmak.
İnsanın mesleğini hakkıyla yapmak.
Bunların tümü niyet ve şartlarına göre salih amel kapsamına girebilir.
Bu nedenle salih ameli yalnız belirli ibadetlerle sınırlandırmak doğru değildir.
İslam’da güzel kulluk, ibadet ile ahlakın birbirinden kopmadığı bir hayat bütünlüğüdür.
İnsan camide ibadet ederken dürüst, iş yerinde ise zalim olamaz. İman hayatın tamamına yön vermelidir.
İman ile Salih Amelin Birlikte Zikredilmesi Neden Önemlidir
Çünkü Kur’an insanın yalnız ne söylediğine değil, ne yaptığına da önem verir.İnanç insanın yönünü belirler.
Davranış ise o yönün hayatta nasıl görünür hâle geldiğini gösterir.
Bir insan adaletten söz edip sürekli başkasının hakkını yiyorsa söz ile davranış arasında problem vardır. Merhametten söz edip güçsüzü eziyorsa aynı problem vardır.
Kehf 88 bu nedenle bize şu ölçüyü verir:
İman yalnız zihinde taşınan bir fikir değil, karaktere dönüşmesi beklenen bir bağlılıktır.
Bu, insanın kusursuz olacağı anlamına gelmez. İnsan hata yapabilir, tevbe edebilir ve yeniden düzelebilir. Önemli olan inancın insanı sürekli daha doğruya çağırmasıdır.
“Ona En Güzel Karşılık Vardır” İfadesi Ne Anlama Gelir
Ayet, iman edip salih amel işleyen insan için güzel ve değerli bir karşılık bulunduğunu bildirir. Bu ifade, Allah katındaki hayırlı karşılığı ve ahiret mükâfatını düşündürür. Tefsirlerde bunun cennet ve Allah'ın güzel mükâfatıyla ilişkilendirildiği de görülür.Ancak bir kişinin nihai kabulünü ve ahiretteki durumunu kesin olarak belirleyen Allah'tır.
Bu nedenle ayeti:
“Şu kişi kesin cennetliktir.”
gibi bireysel ve kesin hükümler vermek için kullanmamak gerekir.
Ayetin genel ölçüsü açıktır:
İman ve salih amel Allah katında değersiz değildir; gerçek iyilik kaybolmaz.
İnsan dünyada teşekkür görmese bile Allah yaptığı iyiliği bilir.
Zülkarneyn Neden Yalnız Kötülüğü Cezalandırmakla Yetinmiyor
Çünkü adalet yalnız suç işlemeyi engellemek değildir; aynı zamanda iyiliğin önünü açmaktır.Bir toplumda yalnız cezalar varsa fakat doğru davranan insan hiçbir değer görmüyorsa yönetim eksik kalabilir.
İyi yönetim iki şeyi birlikte yapar:
Zulme sınır koyar.
İyiliği destekler.
Zülkarneyn'in cevabında bu denge açıkça vardır. 87. ayette zalim için karşılık vardır. 88. ayette ise iman edip salih amel işleyen için güzel karşılık ve kolaylık vardır.
Adaletin bir eli kötülüğü durdururken diğer eli iyiliği korur.
“Biz de Ona Kolay Olanı Söyleyeceğiz” İfadesi Ne Anlama Gelir
Bu ifade, iman edip güzel işler yapan insanlara yönetim tarafından ölçülü, kolaylaştırıcı ve güzel bir muamele gösterileceğini düşündürür.Zülkarneyn:
“İyi insanları da ağır yüklerle ezeceğim.”
demiyor.
Tam tersine onların hayatını gereksiz yere zorlaştırmayacak bir yaklaşım ortaya koyuyor.
Buradaki kolaylık, sorumlulukların tamamen kaldırılması anlamına gelmez. Toplum düzeninin kuralları vardır. Fakat yönetici insanlara gereksiz güçlük çıkarmamalıdır.
Bu çok güçlü bir liderlik ilkesidir:
Düzeni koru ama hayatı gereksiz yere zorlaştırma.
Kolaylaştırmak Kuralları Ortadan Kaldırmak Demek midir
Hayır.Kolaylık ile kuralsızlık aynı şey değildir.
Bir yönetim vergi koyabilir, kurallar belirleyebilir, güvenlik düzeni kurabilir ve sorumluluk isteyebilir. Fakat bunların adil, anlaşılır ve insanların taşıyabileceği ölçüde olması gerekir.
Ailede de aynı denge vardır.
Çocuğun sınırları olabilir.
Ama her davranışını kontrol eden, nefes almasını zorlaştıran aşırı baskı sağlıklı değildir.
İş hayatında da çalışanların sorumlulukları vardır.
Ama gereksiz bürokrasi, anlamsız prosedürler ve sürekli değişen kurallar üretmek verimliliği azaltabilir.
Kolaylaştırmak disiplini yok etmek değil, gereksiz zorluğu ortadan kaldırmaktır.
Zülkarneyn’in Yönetiminde Ceza ve Ödül Dengesi Nasıl Kuruluyor
87 ve 88. ayetler birlikte okunduğunda çok dengeli bir tablo ortaya çıkar.Zulmedene karşılık vardır.
İman edip salih amel işleyene güzel karşılık vardır.
Bu, yönetimin yalnız cezaya dayanmaması gerektiğini gösterir.
Sürekli:
“Yanlış yaparsan ceza alırsın.”
diyen bir sistem korku üretebilir.
Ama aynı sistem:
“Doğru davranırsan bunun değeri görülür.”
diyorsa insanlarda güven ve aidiyet oluşturabilir.
İnsan yalnız korkuyla değil, adalet ve takdirle de motive olur.
Zülkarneyn'in yönetim dili bu açıdan son derece dengelidir.
İyiliğin Takdir Edilmesi Neden Önemlidir
Çünkü insan yaptığı güzel işin görüldüğünü hissettiğinde o davranışı sürdürme isteği güçlenebilir.Bir çalışan işini çok iyi yapıyor fakat yöneticisi yalnız hatalarını konuşuyorsa zamanla motivasyonu düşebilir.
Bir çocuk güzel davranışlarında hiç fark edilmez, yalnız hatalarında eleştirilirse kendisini sürekli başarısız hissedebilir.
Bir eş yıllarca fedakârlık yapıyor ama hiçbir teşekkür görmüyorsa kırgınlık oluşabilir.
Bu nedenle doğru davranışı görmek ve değerini teslim etmek insan ilişkilerinde çok önemlidir.
Zülkarneyn'in yaklaşımı bize:
“Yanlışı gör ama doğruyu da gör.”
ölçüsünü verir.
Bu Ayet Yöneticilere İnsanların Hayatını Kolaylaştırma Sorumluluğu Yükler mi
Ayet doğrudan modern devlet yönetimi için ayrıntılı bir hukuk programı vermemektedir. Fakat Zülkarneyn'in yaklaşımından güçlü bir yönetim ilkesi çıkarılabilir: İyi insanın ve toplumun hayatını gereksiz yere zorlaştırmamak.Bir yönetici yeni bir sistem kurarken:
“Ben bunu yapabiliyor muyum?”
sorusunun yanında:
“İnsanlar bunu taşıyabiliyor mu?”
diye de düşünmelidir.
Vatandaşların işlemlerini gereksiz yere karmaşıklaştırmak, insanları sürekli bürokrasi içinde süründürmek veya kuralları anlaşılmaz hâle getirmek yönetimin kalitesini düşürebilir.
İyi yönetim düzen kurar ama insanın hayatına yük olmak için değil, hayatı daha güvenli ve adil hâle getirmek için çalışır.
İş Hayatında Kehf 88 Nasıl Uygulanabilir
Bir iş yerinde yalnız hataları konuşmak sağlıklı yönetim değildir.Çalışan bir hata yaptığında düzeltme yapılmalıdır.
Ama başarılı olduğunda da bunun görülmesi gerekir.
İyi çalışan:
“Nasıl olsa işini yapmak zorunda.”
denilerek tamamen görmezden gelinirse uzun vadede aidiyet azalabilir.
Takdir her zaman para olmak zorunda değildir.
Adil ücret.
Terfi.
Teşekkür.
Güven.
Daha fazla sorumluluk.
Bunların hepsi farklı biçimlerde karşılık olabilir.
Aynı zamanda iş süreçleri gereksiz yere zorlaştırılmamalıdır.
İyi yönetici çalışanını yormakla verimliliği karıştırmaz.
İnsanların işini kolaylaştıran açık sistemler kurar.
Anne Baba Çocuğuna Yalnız Hatasında mı Müdahale Etmelidir
Hayır.Çocuk eğitiminde en sık yapılan hatalardan biri, güzel davranışların normal kabul edilip yalnız yanlışların görünür hâle gelmesidir.
Çocuk odasını topladı.
Kimse bir şey söylemedi.
Kardeşine yardım etti.
Kimse fark etmedi.
Ama bir hata yaptı.
Hemen uzun eleştiri başladı.
Bu durum çocukta:
“Benim ancak yanlışım görülüyor.”
duygusu oluşturabilir.
Kehf 88'in dengesi aileye de güzel bir ölçü sunar:
Yanlışa sınır koy, iyiyi de fark et.
Bu, çocuğu sürekli övmek demek değildir.
Samimi ve gerçek davranışları yerinde takdir etmektir.
Böylece çocuk yalnız korkudan değil, iyinin değerini anlayarak gelişebilir.
İyilik Yapan Her İnsan Dünyada Mutlaka Kolaylık Görür mü
Hayır.Ayet, iman edip salih amel işleyen insanın Allah katında güzel karşılığı bulunduğunu ve Zülkarneyn'in kendi yönetiminde ona kolay davranacağını anlatmaktadır. Buradan:
“İyi insanın dünya hayatı mutlaka rahat geçer.”
sonucu çıkarılamaz.
Peygamberler bile ağır imtihanlar yaşamıştır.
Salih insanlar hastalanabilir.
Ekonomik sıkıntı yaşayabilir.
Haksızlığa uğrayabilir.
Bu nedenle iman ve salih ameli dünyevî rahatlığın otomatik garantisine çevirmek doğru değildir.
Dünya imtihan yeridir; güzel amelin değeri yalnız dünyadaki konforla ölçülmez.
Allah'ın mükâfatı dünyadaki görünen sonuçlardan çok daha geniştir.
Bu Ayet Başarı ile Salih Amel Arasında Nasıl Bir Ayrım Kurar
Dünya başarıyı çoğu zaman sonuç üzerinden değerlendirir:Ne kadar para kazandı?
Kaç kişi onu tanıyor?
Ne kadar büyüdü?
Hangi makamda?
Kur’an ise salih amel kavramıyla farklı bir ölçü getirir:
Doğru olanı yaptı mı?
Helal mi kazandı?
Adil mi davrandı?
İnsanlara fayda sağladı mı?
Allah'ın razı olacağı bir hayat mı yaşamaya çalıştı?
Bu nedenle insan dünyada başarısız görünen bir işte Allah katında değerli olabilir; dünya gözünde başarılı görünen başka biri ise ahlaken büyük kayıplar yaşayabilir.
Başarı sonuçtur; salih amel ahlaki yönü de hesaba katar.
Zülkarneyn’in İnsanlara Kolaylık Sağlaması Gerçek Güç Hakkında Ne Öğretir
Güçsüz yönetici bazen otoritesini göstermek için insanları zorlaştırabilir.Sürekli emir verir.
Gereksiz engeller çıkarır.
İnsanların kendisine ulaşmasını zorlaştırır.
Çünkü otoriteyi mesafe ve korku üzerinden kurmaya çalışır.
Gerçekten güçlü lider ise kendisini kanıtlamak için insanlara eziyet etmek zorunda değildir.
Zülkarneyn'in:
“Ona kolay olanı söyleyeceğiz.”
anlamındaki yaklaşımı bu açıdan çok değerlidir.
Gerçek güç, insanlara gereksiz yük bindirmek değil, adaleti koruyarak işleri kolaylaştırabilmektir.
Bir insan senden korktuğu için değil, sana güvendiği için sözünü dinliyorsa bu daha sağlam bir liderlik olabilir.
Kehf Suresi 87–89. Ayetler Arasında Nasıl Bir Bağlantı Vardır
- ayette Zülkarneyn yönetim anlayışının ilk tarafını açıklamıştı. Zulmeden kişinin dünyada karşılık göreceğini ve sonra Allah'ın huzuruna döndürüleceğini söylemişti. Böylece kötülük karşısında sorumluluk ve ahiret hesabı birlikte vurgulanmıştı.
- ayette adaletin ikinci tarafı gelir. İman edip salih amel işleyen için güzel karşılık ve kolaylık vardır. Böylece Zülkarneyn'in yönetiminin yalnız cezalandırmaya değil, iyiliğin desteklenmesine de dayandığı görülür.
- ayette ise bu bölgedeki görevini tamamlayan Zülkarneyn yeniden bir yol tutacak ve yolculuğuna devam edecektir. Ardından güneşin doğduğu yöne ulaşacağı ikinci büyük yolculuk başlayacaktır.
Kehf Suresi 88. Ayetin En Büyük Manevi Mesajı Nedir
Bu ayetin en büyük manevi mesajlarından biri şudur:Yalnız yanlışı cezalandıran değil, iyiyi de gören bir insan ol.
İnsan bazen yakınlarının bütün hatalarını hatırlar ama güzel davranışlarını sıradan kabul eder.
Çalışanının yaptığı on doğru işi görmez, bir hatasına takılır.
Çocuğunun bütün güzel davranışlarını unutup tek başarısızlığı üzerinden konuşur.
Eşinin yıllarca yaptığı fedakârlıkları görmez, bir yanlışını sürekli hatırlatır.
Kehf 88 bize dengeyi öğretir:
Adalet, kötülüğe karşılık vermek kadar iyiliğin hakkını teslim etmektir.
İnsanların güzel davranışını görmek, onları şımartmak değil; hakkı teslim etmektir.
Kehf Suresi 88. Ayetin Sonuç Olarak Bize Anlattığı Nedir
Kehf Suresi'nin 88. ayeti, Zülkarneyn'in yönetim anlayışını tamamlayan son derece önemli bir ölçü ortaya koymaktadır. 87. ayette zulmeden insanın karşılık göreceğini söylemişti. Eğer kıssa burada kalsaydı, yönetimin yalnız cezalandırma yönünü görürdük. Ancak 88. ayet tabloyu tamamlar: İman edip salih amel işleyen insan da görmezden gelinmeyecektir.Bu, gerçek adaletin iki yönlü olduğunu gösterir. Adalet yalnız:
“Kim yanlış yaptı?”
diye sormaz.
Aynı zamanda:
“Kim doğru olanı yaptı?”
diye de bakar.
Bu ilke toplumdan aileye kadar her alanda değerlidir.
Bir öğretmen yalnız yanlış cevap veren öğrenciyi konuşursa sınıfı korku yönetebilir. Doğru çabayı da görürse öğrenme isteği güçlenebilir.
Bir patron yalnız hata olduğunda ortaya çıkarsa çalışanlar yöneticiyi ceza ile ilişkilendirebilir. Başarı olduğunda da emeği teslim ederse güven oluşabilir.
Bir anne-baba yalnız çocuk sorun çıkardığında onunla ilgileniyorsa çocuk dikkati hata üzerinden kazanmaya başlayabilir.
İyiliğin görünür olması, iyiliğin kültür hâline gelmesini kolaylaştırabilir.
Zülkarneyn'in yaklaşımındaki ikinci önemli özellik kolaylaştırıcılıktır.
Güç sahibi insan bazen çevresindeki insanların hayatını zorlaştırmayı otorite göstergesi sanabilir.
İnsanlar uzun süre beklesin.
Kendisine ulaşmak zor olsun.
Her şey için izin alınsın.
Her işlem onlarca aşamadan geçsin.
Sonra:
“Disiplin var.”
denir.
Oysa disiplin ile gereksiz zorluk aynı şey değildir.
Gerçek lider:
“İşi daha adil ve daha kolay nasıl yapabiliriz?”
diye sorar.
Bu yaklaşım özellikle kamu hizmetlerinde, şirketlerde ve büyük organizasyonlarda çok önemlidir.
İnsan hayatını kolaylaştırmak bazen büyük projeden daha değerlidir.
Bir formu sadeleştirmek.
Bir işlemi hızlandırmak.
İnsanları gereksiz yere bekletmemek.
Bilgiyi açık vermek.
Kuralları anlaşılır hâle getirmek.
Bunlar küçük görünebilir ama insanın günlük hayatında büyük fark oluşturabilir.
İyi yönetim bazen büyük sözlerden çok, insanların hayatındaki gereksiz zorlukları azaltmaktır.
Kehf 88 aynı zamanda iyiliğin karşılığının yalnız insanlardan beklenmemesi gerektiğini öğretir.
İnsan bazen güzel bir şey yapar ve kimse teşekkür etmez.
Bir anne yıllarca ailesi için emek verir.
Bir baba çocuklarının geleceği için çalışır.
Bir öğretmen öğrencisine destek olur ve öğrenci yıllar sonra bile hatırlamaz.
Bir insan gizlice sadaka verir.
Kimse görmez.
Bunların hiçbiri Allah'ın bilgisinden kaybolmaz.
Ayetin:
“Ona en güzel karşılık vardır.”
ifadesi müminin kalbine büyük bir güven verir.
İnsanların alkışı güzel olabilir.
Teşekkür değerli olabilir.
Ama salih amelin nihai değeri insanların fark edip etmemesine bağlı değildir.
Allah görüyorsa iyilik kaybolmamıştır.
Bu düşünce riyadan korunmaya da yardımcı olabilir.
İnsan iyiliği yalnız insanlar görsün diye yaparsa alkış bittiğinde motivasyonu da bitebilir.
Ama:
“Rabbim biliyor.”
bilinciyle hareket ederse gizli iyilik de anlam kazanır.
Bu, insanın iç dünyasında çok büyük bir özgürlüktür.
Her yaptığı şeyi göstermek zorunda değildir.
Her iyilik fotoğraflanmak zorunda değildir.
Her yardım duyurulmak zorunda değildir.
Bazı güzel amellerin en güzel şahidi Allah’tır.
Ayetin iman ve amel birlikteliği de son derece önemlidir.
İnsan dini yalnız sözlerden ibaret görmemelidir.
İman:
“Ben inanıyorum.”
demekle başlar ama orada bitmez.
Bu iman ticaretine yansır.
İnsanların hakkına yansır.
Ailesine yansır.
İnternetteki davranışına yansır.
Kendisine emanet edilen mala yansır.
Öfkesini nasıl yönettiğine yansır.
İbadet ile karakter birbirinden tamamen koparsa insan kendi dinî hayatını yeniden değerlendirmelidir.
Bu, insanın kusursuz olması gerektiği anlamına gelmez.
Hepimiz hata yaparız.
Ama iman bizi hatamızda ısrar etmeye değil, düzeltmeye çağırır.
Kehf 88'in yöneticiler için mesajı da çok güçlüdür.
İyi yönetici insanların yalnız hatasını takip eden kişi değildir.
Başarıyı da görür.
Üreteni destekler.
Dürüst insanı korur.
İşini düzgün yapanı gereksiz yüklerle boğmaz.
Bu, liyakat kültürünün temelidir.
Eğer bir kurumda doğru çalışan ile çalışmayan arasında hiçbir fark yoksa iyi insanların motivasyonu kırılabilir.
Eğer yalnız yöneticiyi memnun etmek ödüllendiriliyor, gerçek emek görmezden geliniyorsa sistem zamanla bozulur.
Adalet, sadakati kişiye değil doğru işe bağlamalıdır.
Zülkarneyn'in ölçüsü de kişisel yakınlık değil, davranıştır.
Zulmeden başka değerlendirilir.
İman edip salih amel işleyen başka.
Bu, bugünkü kurumların liyakat anlayışı açısından da çok değerli bir ilkedir.
Ayet ayrıca bizi kendi ilişkilerimizde takdir dilini geliştirmeye çağırır.
İnsan sevdiği kişilerin güzel davranışlarını zamanla normalleştirebilir.
Eşi her gün yardımcı olur.
Normal.
Anne sürekli ilgilenir.
Normal.
Baba çalışır.
Normal.
Çocuk güzel davranır.
Normal.
Sonra bir gün bunlardan biri hata yapar ve bütün dikkat hataya döner.
Oysa ilişkiler yalnız eleştiriyle sağlıklı kalmaz.
Bazen:
“Teşekkür ederim.”
“Bunu yaptığını gördüm.”
“Emeğini fark ediyorum.”
“Allah razı olsun.”
demek gerekir.
Bu cümlelerin maliyeti yoktur ama insan kalbinde büyük karşılık oluşturabilir.
Takdir, iyiliğin hakkını teslim etmektir.
Kehf 88'in “kolaylık” mesajı ibadet ve din anlatımında da önemli bir ölçü düşündürür. Dinî sorumlulukları yok saymak doğru değildir; fakat insanların önüne Allah'ın koymadığı gereksiz zorluklar çıkarmak da doğru değildir.
İnsanlara dini anlatırken sürekli korku, ağırlaştırma ve ümitsizlik dili kullanmak kişiyi Allah'tan uzaklaştırabilir.
Doğru olanın sınırı korunurken Allah'ın rahmeti, tevbe kapısı ve kolaylaştırıcı yön de anlatılmalıdır.
Dinî ciddiyet ile insanı ümitsizliğe sürüklemek aynı şey değildir.
İnsan yanlış yapmış olabilir.
Ama dönüş kapısı vardır.
İnsan eksik olabilir.
Ama gelişebilir.
İslam'ın ahlakı hem sorumluluk hem umut taşır.
Zülkarneyn'in yaklaşımında da benzer dengeyi görürüz: Zulme karşı ciddiyet, iyiliğe karşı güzel muamele.
Bu ayet bize bir başka önemli gerçeği de hatırlatır: İyi insan olmak, dünyada problemsiz hayat yaşama garantisi değildir.
İman edip salih amel işleyen insanlar da sınanabilir.
Bu nedenle biri sıkıntı yaşadığında:
“Demek ki yeterince iyi değil.”
demek büyük bir hata olabilir.
Dünya nimetleri Allah katındaki değerimizin basit ölçüsü değildir.
Kimi insan bollukla sınanır.
Kimi darlıkla.
Allah katındaki değer ile dünyadaki rahatlık aynı cetvelle ölçülmez.
Kehf 88'in güzel karşılık vurgusu bu nedenle yalnız dünyevî konfora indirgenmemelidir.
Asıl büyük karşılık Allah katındadır.
Kehf Suresi'nin 88. ayeti bugün bize şu soruları sordurur: İnsanların yalnız hatalarını mı görüyorum, güzel davranışlarını da fark ediyor muyum? Yetkim olduğunda insanların işini gereksiz yere zorlaştırıyor muyum? İnancım davranışlarıma ne kadar yansıyor? Yaptığım iyiliğin değerini yalnız insanların takdiriyle mi ölçüyorum?
Bu sorular ayetin yalnız Zülkarneyn'in iman edip salih amel işleyenlere güzel karşılık vereceğini anlatmadığını; iman, salih amel, adalet, takdir, kolaylaştırma, liderlik ve Allah katındaki mükâfat hakkında son derece kapsamlı bir hayat ölçüsü sunduğunu göstermektedir.
Sonuç olarak Kehf 88 bize şunu öğretmektedir: Zülkarneyn'in adaleti yalnız kötülüğü cezalandırmakla sınırlı değildir. İman edip salih amel işleyen insan için güzel karşılık vardır ve ona gereksiz güçlük çıkarılmayacaktır. Böylece gerçek liderliğin cezayı doğru yerde kullanmak kadar iyiliği görmek, insanın emeğini değerli saymak ve topluma kolaylık sağlamak olduğu ortaya çıkar.
Yanlışı gör ama iyiyi unutma.
Kural koy ama gereksiz zorluk üretme.
İnsanların emeğini fark et.
Yaptığın iyiliğin karşılığını yalnız insanlardan bekleme.
Ve hayatında şu dengeyi koru:
Adalet kötülüğe sınır koyar; merhamet ve hikmet ise iyiliğin önündeki gereksiz engelleri kaldırır.
⠀
Son Söz