İsrâ Suresi 85. Ayette “Sana Ruh Hakkında Soru Soruyorlar; De ki: Ruh Rabbimin Emrindendir ve Size İlimden Ancak Az Bir Şey Verilmiştir” İfadesi Ne Anlama Gelir 
⠀
İsrâ Suresi 85. Ayetin Anlamı Nedir
İsrâ Suresi'nin 85. ayeti, insanlığın en eski ve en derin sorularından birine temas etmektedir: Ruh nedir? İnsan kendisinin yalnız görünen bedenden ibaret olmadığını düşünmüş, hayat ile ölüm arasındaki farkı, bilinci, kişiliği ve ölümden sonra insana ne olduğunu yüzyıllar boyunca sorgulamıştır.Ayetin anlamı şöyledir:
Kur’an burada ruhun bütün mahiyetini ayrıntılı biçimde açıklamamaktadır. Bunun yerine iki temel hakikati öne çıkarır: Ruh Allah'ın emri ve yaratmasıyla ilgili bir hakikattir; insanın bilgisi ise sınırlıdır.
Bu cevap, insanın soru sormasını yasaklamaz. Asıl olarak insana, bazı konularda ulaştığı bilgiyi mutlaklaştırmaması gerektiğini öğretir.
Ayette Sorulan “Ruh” Nedir
Ayetin “ruh” kelimesi hakkında tefsirlerde farklı açıklamalar yapılmıştır. En yaygın yaklaşımlardan biri, sorunun insana hayat veren ruhun mahiyeti hakkında olduğu yönündedir. Bunun yanında kelimenin başka Kur’an bağlamlarında Cebrâil, vahiy veya ilahî destek gibi anlamlarla kullanıldığı da bilinmektedir.Bu nedenle kelimenin Kur’an'daki her kullanımını aynı anlama indirgememek gerekir. İsrâ 85'in bağlamında insan ruhunun mahiyetinin sorulduğunu kabul eden yorum güçlü ve yaygındır; ancak ayetin asıl vurgusu ruhun ayrıntılı anatomisini açıklamak değil, onun mahiyetinin insan bilgisini aşan yönleri bulunduğunu bildirmektir.
Kur’an'ın cevabındaki dikkat çekici taraf da budur. Soru çok geniştir, cevap ise insanı ayrıntıdan önce epistemik tevazuya götürür.
“Ruh Rabbimin Emrindendir” Ne Anlama Gelir
Buradaki “emr” kelimesini yalnız günlük Türkçedeki “birine verilen talimat” anlamıyla düşünmek eksik kalabilir. İfade, ruhun Allah'ın yaratması, hükmü ve kendisine ait olan ilahî tasarruf alanıyla ilişkisini bildirmektedir.Yani ruh bağımsız bir ilahî güç değildir. Kendi kendine var olmuş değildir. Allah'tan ayrı, O'na rakip veya O'nunla aynı özelliklere sahip başka bir varlık değildir.
Ruh yaratılmıştır ve varlığı Allah'a bağlıdır.
Ayetin verdiği temel sınır budur. Ruhun nasıl yaratıldığı, maddi dünya ile ilişkisinin bütün ayrıntıları ve mahiyetinin tam olarak ne olduğu ise insanın kesin biçimde kuşatamadığı alanlardan biridir.
Ruh Allah’ın Bir Parçası mıdır
Hayır. Ayetteki:“Ruh Rabbimin emrindendir.”
ifadesinden:
“İnsan ruhu Allah'ın bir parçasıdır.”
sonucu çıkarılamaz.
İslam'ın tevhid anlayışında Allah parçalardan oluşan bir varlık değildir. İnsan ruhu Allah'ın zatından kopmuş bir parça olarak düşünülmez. Ruh, Allah'ın yarattığı ve varlığını O'na borçlu olan bir hakikattir.
Kur’an'ın başka yerlerinde de Allah'ın bazı şeyleri kendisine nispet etmesi onların Allah'ın zatından parça olduğu anlamına gelmez. Nispet bazen şeref, aidiyet veya özel yaratılış ilişkisini ifade eder.
Dolayısıyla ruha değer vermek ile ruhu ilahlaştırmak birbirinden tamamen farklıdır.
İnsan Allah'ın kulu olarak değerlidir; Allah'ın bir parçası olduğu için değil.
Ruh ile Beden Arasındaki İlişki Nasıl Anlaşılmalıdır
İnsan dünyadaki hayatını bedeniyle yaşar. Görür, işitir, dokunur, öğrenir, yorulur ve fiziksel çevresiyle beden üzerinden ilişki kurar. Fakat Kur’an insanı yalnız maddi beden olarak anlatmaz; ölüm, diriliş ve ruh gibi kavramlarla insanın görünen bedenin ötesinde bir boyutu bulunduğunu da bildirir.Bunun tam mekanizmasının nasıl olduğu bize ayrıntılı biçimde açıklanmamıştır.
Bu noktada kesin bilgi ile yorum birbirinden ayrılmalıdır.
İnsan:
“Ruh bedende tam olarak şu noktadadır.”
veya
“Bedenle ruh arasındaki bağlantı kesin olarak şu fiziksel mekanizmayla gerçekleşir.”
gibi vahyin bildirmediği ayrıntıları Allah adına kesinleştirmemelidir.
Ayetin kendisi zaten bize bilginin sınırını hatırlatmaktadır.
Ruh ile Nefs Aynı Şey midir
Kur’an'da “ruh” ve “nefs” kelimeleri bulunur; fakat bunların her bağlamda tamamen aynı kavram olduğunu söylemek kolay değildir.“Nefs” kelimesi kişinin kendisi, benliği, canı ve insanın iç yönelişleri gibi anlamlarda kullanılabilir. Ruh ise farklı bağlamlarda hayat, vahiy ve ilahî emirle ilişkili başka anlam alanlarına sahip olabilir.
İslam düşünce tarihinde bu iki kavramın ilişkisi hakkında farklı açıklamalar yapılmıştır. Bazı âlimler belirli bağlamlarda yakın anlamlı olduklarını düşünmüş, bazıları ise aralarında daha belirgin ayrımlar kurmuştur.
Bu yüzden:
“Ruh kesin şudur, nefs kesin budur ve mesele tamamen kapanmıştır.”
demek yerine, Kur’an'ın kelimeleri bağlama göre kullandığını dikkate almak daha sağlamdır.
Her kavramı kendi ayetindeki bağlamıyla anlamak gerekir.
Ruh ile Bilinç Aynı Şey midir
Bunu kesin biçimde eşitlemek doğru değildir.Bilinç bugün felsefe, psikoloji, nörobilim ve başka disiplinlerde incelenen son derece karmaşık bir konudur. Beynin belirli süreçleri ile düşünce, hafıza, duygu ve bilinç hâlleri arasında güçlü ilişkiler araştırılmaktadır.
Fakat Kur’an'daki “ruh” kavramını doğrudan modern bilimdeki “bilinç” kavramının birebir karşılığı ilan etmek metnin söylediğinden daha ileri gitmek olur.
İnsan bilinci üzerine bilimsel araştırmalar son derece değerlidir. Fakat ruh metafizik bir kavram olarak başka bir soru alanını da içerir.
Dolayısıyla:
“Bilinci açıklarsak ruhu tamamen açıklamış oluruz.”
veya bunun tersi olan:
“Beyin araştırmalarının ruhla hiçbir ilgisi olamaz.”
şeklindeki iki kesin uçtan da kaçınmak gerekir.
Bilim Ruhu Açıklayabilir mi
Bilim insan bedenini, beynini, sinir sistemini ve bilinçle ilişkili fiziksel süreçleri giderek daha ayrıntılı biçimde inceleyebilir. Bu çalışmalar insan bilgisinin çok değerli bir parçasıdır ve İsrâ 85 bilimsel araştırmayı yasaklayan bir ayet değildir.Ayet:
“Araştırmayın.”
dememektedir.
Aksine daha derin bir şey öğretir:
“Araştırdığınız hâlde bütün varlığı kuşattığınızı sanmayın.”
Bilim ölçülebilen ve gözlemlenebilen alanlarda ilerler. Ruhun metafizik mahiyeti ise bilimsel yöntemin sınırlarının ötesinde kalan yönler içerebilir.
Bu nedenle bilim ile vahyi gereksiz biçimde savaştırmak doğru değildir.
Bilim yaratılmış düzeni araştırır; vahiy ise insanın varlığına, anlamına ve Rabbine ilişkin daha geniş bir rehberlik verir.
“Size İlimden Ancak Az Bir Şey Verilmiştir” Ne Anlama Gelir
Bu ifade insan bilgisinin Allah'ın bilgisi karşısındaki sınırlılığını anlatmaktadır.İnsan çok şey bilebilir.
Tıp ilerleyebilir.
Uzaya araç gönderebilir.
Atomları inceleyebilir.
Büyük veri sistemleri geliştirebilir.
Fakat insanlığın bütün bilgisini toplasak bile Allah'ın bilgisiyle kıyaslandığında bunun sınırlı olduğu gerçeği değişmez.
Ayetin amacı bilgiyi küçümsemek değildir.
Tam tersine bilgiyi kibirden korumaktır.
İnsan ne kadar çok öğrenirse öğrenmeye devam etmesi gereken ne kadar çok şey bulunduğunu daha fazla fark edebilir.
Gerçek ilim:
“Her şeyi biliyorum.”
demek değil,
“Bildiğim şeyler var ve bilmediğim alanların da farkındayım.”
diyebilmektir.
Bu Ayet İnsanların Bilim Öğrenmesini Sınırlar mı
Hayır.Ayetin:
“Size az bilgi verildi, o hâlde fazla araştırmayın.”
şeklinde yorumlanması doğru değildir.
Kur’an insanı düşünmeye, gözlem yapmaya, yaratılış üzerinde tefekkür etmeye ve bilgiyi kullanmaya birçok yerde yöneltmektedir.
“Az bilgi” ifadesi araştırmanın sınırlandırılması değil, insanın bilgisinin mahiyetini doğru konumlandırmasıdır.
Bugün az bildiğimizi fark etmek yarın daha fazla araştırmanın sebebi olabilir.
Bilim zaten büyük ölçüde:
“Bunu henüz bilmiyoruz.”
cümlesiyle ilerler.
Bilmediğini kabul edemeyen insan araştırma da yapamaz.
Bu nedenle İsrâ 85 bilimsel meraka karşı değil, bilgi kibrine karşı güçlü bir uyarı olarak okunabilir.
Ruhun Mahiyetinin Açıklanmaması Bir Eksiklik midir
Hayır.Kur’an'ın temel amacı bütün varlık alanlarının teknik ansiklopedisini vermek değildir. Kur’an insanı hidayete, ahlaka, kulluğa ve Allah'la doğru ilişkiye yöneltir.
Bu nedenle her merak ettiğimiz konu hakkında bütün ayrıntıları bulmamamız normaldir.
Bir kitabın değerini:
“Bütün fiziksel ve metafizik soruların teknik ayrıntısını vermiyor.”
diye değerlendirmek, kitabın kendi amacını gözden kaçırmak olur.
Ruhun tam mahiyetinin açıklanmaması da insan için önemli bir ders taşır:
Her şeyi bilmeden de doğru yaşayabiliriz.
İnsan ruhun bütün mekanizmasını çözmeden Allah'a iman edebilir, adaletli olabilir, merhamet gösterebilir ve ölümün ardından hesap vereceğini bilerek yaşayabilir.
İnsan Neden Her Şeyi Bilmek İster
Merak insanın çok değerli özelliklerinden biridir. Merak sayesinde öğrenir, araştırır ve dünyayı anlamaya çalışırız.Sorun merakın kendisi değildir.
Sorun bazen merakın mutlak sahiplik iddiasına dönüşmesidir.
İnsan:
“Anlayamadığım şey olamaz.”
dediğinde kendi zihnini varlığın ölçüsü hâline getirmiş olur.
Oysa insan aklı güçlüdür ama sınırsız değildir.
Bir çocuğun anlayamadığı bir fizik denklemi nasıl denklemin yanlış olduğunu göstermiyorsa, insan zihninin bir gerçeğin bütün mahiyetini kuşatamaması da o gerçeğin imkânsız olduğunu tek başına göstermez.
Aklın değeri büyüktür; fakat aklı ilahlaştırmak başka şeydir.
İsrâ 85 bize aklı kullanmayı ve aynı zamanda onun sınırlarını bilmeyi öğretir.
Bilmediğimiz Şeyler Hakkında Konuşurken Nasıl Davranmalıyız
En temel ahlaki ilkelerden biri:Bilmediğimiz şeyi biliyormuş gibi söylememektir.
Ruh hakkında insanlar tarih boyunca çok farklı iddialar üretmiştir. Ruhun biçimi, ağırlığı, bedendeki kesin yeri veya ölümden sonra yaşanan her aşamanın ayrıntısı hakkında vahyin bildirmediği şeyleri kesin bilgi gibi sunmak doğru değildir.
Bir konuda güçlü delil varsa söylenebilir.
Yorum varsa:
“Bu bir yorumdur.”
denilebilir.
Bilinmiyorsa:
“Bilmiyoruz.”
demek büyük bir ilim ahlakıdır.
Hz. Peygamber'e yöneltilen ruh sorusuna verilen cevap bile insanın bilgi sınırını açıkça ortaya koyuyorsa, sıradan insanın her metafizik konuda kesin hüküm dağıtması çok daha fazla dikkat gerektirir.
“Bilmiyorum” sözü cehalet değil, bazen ilmin namusudur.
Ruh Hakkındaki Gizem Hurafelere Kapı Açmalı mıdır
Hayır.Bir konuyu tam olarak bilmiyor olmamız, o konuda ortaya atılan her iddianın doğru olabileceği anlamına gelmez.
Tam tersine bilinmeyen konular hurafeye en açık alanlardan olabilir.
Bir kişi:
“Ruhu gördüm.”
“Ruhun kesin biçimini biliyorum.”
“Şu yöntemle ölünün ruhuyla istediğim zaman konuşuyorum.”
gibi iddialarda bulunabilir.
Böyle sözler yalnız gizemli oldukları için doğru kabul edilmemelidir.
İsrâ 85'in öğrettiği tevazu, insanı hurafeye değil daha fazla ihtiyata götürmelidir.
Bilmediğimiz yerde boşluğu hayal gücüyle doldurmak yerine:
“Allah'ın bildirdiği kadarını biliyorum; gerisini kesinleştirmiyorum.”
demek daha güvenlidir.
Ölüm Anında Ruhun Bedenden Ayrılması Nasıl Anlaşılmalıdır
Kur’an ölümün insan hayatında gerçek bir geçiş olduğunu ve insanın dünya hayatının ölümle sona erdiğini bildirir. Ruh, nefs ve ölümle ilgili başka ayetler de insanın ölümünün yalnız biyolojik bir olaydan ibaret olmayan ahiret boyutu bulunduğunu gösterir.Ancak ruhun bedenden ayrılmasının fiziksel olarak nasıl gerçekleştiğini, insan tarafından gözlemlenebilecek hangi biçime sahip olduğunu veya sürecin bütün metafizik ayrıntılarını kesin olarak bilmiyoruz.
Bu noktada İsrâ 85 tekrar ölçü olur:
Bilmediğimiz ayrıntıyı uydurmamak.
Mümin ölümden sonra hayatın bulunduğuna iman eder. Fakat iman ettiği hakikat ile kendi hayalinde oluşturduğu ayrıntıları birbirine karıştırmamalıdır.
Vahyin söylediğinde kesin, vahyin sustuğu ayrıntıda ihtiyatlı olmak sağlam bir din anlayışıdır.
İnsanın Bilgisinin Sınırlı Olması Onu Değersizleştirir mi
Hayır.Tam tersine insanın sınırlı olmasına rağmen öğrenebilmesi büyük bir nimettir.
İnsan doğduğunda çok az şey bilir.
Sonra öğrenir.
Dil geliştirir.
Bilim üretir.
Sanat yapar.
Kendisi hakkında sorular sorar.
Bu olağanüstü bir kabiliyettir.
Fakat insanın değeri her şeyi bilmesinden gelmez.
Zaten hiçbir insan her şeyi bilemez.
İnsanın büyüklüğü bazen şu iki özelliğin birlikte bulunmasında ortaya çıkar:
Öğrenme cesareti ve bilmediğini kabul etme tevazusu.
Birincisi olmazsa cehalet kalır.
İkincisi olmazsa kibir doğar.
İsrâ 85 bu ikisini çok güzel dengeler.
İsrâ Suresi 84–86. Ayetler Arasında Nasıl Bir Bağlantı Vardır
84. ayette insanların kendi yönelişleri ve karakter yapılarına göre hareket ettiği, kimin daha doğru yolda olduğunu Allah'ın en iyi bildiği açıklanmıştı. Bu ayet insanın iç dünyasına dikkat çekiyordu.85. ayette bu kez insanın daha da derin bir yönü olan ruh gündeme gelir ve insanın bilgisinin sınırlılığı hatırlatılır.
Bir sonraki 86. ayette ise Allah, dileseydi Hz. Peygamber'e vahyettiği Kur’an'ı ortadan kaldırabileceğini bildirecek ve vahyin Allah'ın lütfu olduğu yeniden hatırlatılacaktır.
Bu üç ayet birlikte çok güçlü bir tevazu çizgisi oluşturur: İnsan kendi karakterini bile bütünüyle kuşatamaz, ruhun mahiyetini bütünüyle bilemez ve kendisine verilen vahyin sahibi de değildir.
İnsan bilgi sahibidir ama mutlak bilginin sahibi değildir; vahyi taşır ama vahyin sahibi Allah'tır.
İsrâ Suresi 85. Ayetin En Büyük Manevi Mesajı Nedir
Bu ayetin en büyük manevi mesajlarından biri şudur:Bilmediğin yerde kibirle hüküm verme; bilgini büyüt ama haddini de bil.
İnsanlık ne kadar ilerlerse ilerlesin Allah'ın bilgisi karşısında sınırlı kalacaktır. Bu durum insanı araştırmadan vazgeçirmemeli, aksine daha bilinçli bir öğrenmeye yöneltmelidir.
İman:
“Hiçbir şey araştırmayalım.”
demek değildir.
Bilim de:
“Ölçemediğimiz hiçbir hakikat olamaz.”
demek zorunda değildir.
İnsan hem araştırabilir hem metafizik sınırların varlığını kabul edebilir.
Böylece ilim kibir değil, hayranlık ve tevazu üretebilir.
Ruh sorusunun belki de insana verdiği en büyük cevaplardan biri, ruhun bütün ayrıntılarını öğrenmekten önce kendi sınırlılığını öğrenmesidir.
İsrâ Suresi 85. Ayetin Sonuç Olarak Bize Anlattığı Nedir
İsrâ Suresi'nin 85. ayeti, insanın kendi varlığının en derin boyutlarından biri olan ruh hakkında soru sorabileceğini, fakat ruhun mahiyetinin bütünüyle insan bilgisine teslim edilmiş bir alan olmadığını öğretmektedir. Allah, ruhu kendi emriyle ilişkilendirirken aynı zamanda insanın bilgisinin sınırlı olduğunu açıkça hatırlatmaktadır.Bu ayet merakı küçümsemez. İnsan merak eden bir varlıktır ve bu özellik onun en değerli kabiliyetlerinden biridir. Bilim, felsefe ve düşünce tarihi büyük ölçüde insanın:
“Bu nedir?”
sorusuyla gelişmiştir. Ruh hakkında soru sorulması da bu merakın çok eski bir örneğidir. Fakat Kur’an meraka başka bir ahlaki ilke ekler: Her sorunun cevabını tamamen kuşattığımızı sanmayalım.
İnsan bilgisinin sınırlı oluşu, insan bilgisinin değersiz olduğu anlamına gelmez. Aksine insanın ulaştığı bilgi olağanüstüdür. Bedenin hücrelerini inceleyebiliyor, beynin faaliyetlerini gözlemleyebiliyor, hastalıkları tedavi edebiliyor ve evrenin milyarlarca yıllık geçmişi hakkında araştırmalar yapabiliyoruz. Ancak bütün bu büyük ilerlemeler, bilginin sonsuz olduğu anlamına gelmez. Her cevap yeni sorular doğurabilir.
İlim büyüdükçe bilinmeyenin büyüklüğü de daha görünür hâle gelebilir.
İşte gerçek ilim tevazusu burada ortaya çıkar. Cahillik:
“Bilmiyorum.”
demek değildir.
Cahillik bazen bilmediği hâlde:
“Kesin biliyorum.”
demektir.
Bir insanın:
“Bu konuda elimizde yeterli bilgi yok.”
diyebilmesi bilimde de, dinde de son derece değerlidir. Çünkü gerçekle kurulan dürüst ilişkinin temeli budur.
İsrâ 85 bu nedenle din adına konuşanlar için de çok güçlü bir ölçüdür. Ruh, ölüm sonrası hayat ve metafizik âlem insanların çok merak ettiği alanlardır. Bu merak bazen anlatıcıları ayrıntılı hikâyeler üretmeye teşvik edebilir. İnsanlar da gizemli anlatımları ilgi çekici bulabilir.
Fakat ilgi çekici olmak ile doğru olmak aynı şey değildir.
Vahiy bir ayrıntıyı vermediyse, bizim o ayrıntıyı Allah adına kesinleştirmemiz doğru değildir. Dinî dürüstlük bazen daha az konuşmayı gerektirir.
Ruh hakkındaki ayet, insanın kendisine dair bildiklerini de yeniden düşünmesini sağlar. Biz bedenimizi tanımaya çalışıyoruz. Psikolojimizi araştırıyoruz. Bilincimizi anlamaya çalışıyoruz. Fakat insan hâlâ kendisi hakkında tam anlamıyla çözülmüş bir varlık değildir.
Bu durum bizi küçültmez.
Tam tersine insan olmanın derinliğini gösterir.
İnsan kendi içinde bile büyük bir sır taşırken başkalarının iç dünyası hakkında ne kadar dikkatli hüküm vermesi gerektiğini de anlayabilir.
Bir kişinin dışarıdan tek davranışını görüp:
“Onun içi kesin böyledir.”
demek ne kadar iddialıdır.
84. ayette Allah kimin daha doğru yolda olduğunu en iyi bildiğini söylemişti. 85. ayette ise ruhun mahiyetindeki bilgi sınırı hatırlatılıyor. İki ayet birlikte insana kalpler ve insanın iç hakikati hakkında tevazu öğretmektedir.
Ayet aynı zamanda ruhun Allah'ın bir parçası olmadığını anlamamız açısından önemlidir. “Rabbimin emrindendir” ifadesini panteist bir düşünceye dönüştürmek doğru değildir. İnsan Allah değildir ve Allah'ın parçası değildir. İnsan yaratılmıştır; Allah ise Yaratan'dır.
Bu sınır tevhidin temelidir.
İnsan çok değerlidir ama ilah değildir. Ruh çok özel bir yaratılış hakikatidir ama Allah'ın zatından kopmuş bir parça değildir.
Bu ayrım insanın değerini azaltmaz; doğru yere yerleştirir.
Ruh hakkında düşünmek ölüm gerçeğini de gündeme getirir. İnsan bedeninin bir gün hayat fonksiyonlarını kaybedeceğini bilir. Kur’an ise ölümün insanın bütün hikâyesinin sonu olmadığını öğretir. Fakat ölüm sonrası sürecin her ayrıntısı dünyadaki fiziksel gözlemimize açılmış değildir.
Bu yüzden mümin, vahyin bildirdiğine iman ederken hayal gücünü vahiy seviyesine yükseltmemelidir.
Bir rüya görebilir.
Bir his yaşayabilir.
Bir anlatı duyabilir.
Ancak bunların hiçbiri tek başına Kur’an'ın açık bilgisi seviyesine çıkarılamaz.
Ruh ayeti bu açıdan hurafeye karşı çok güçlü bir koruma sağlayabilir. Çünkü insanın bilgisi sınırlıysa, bilinmeyen alanı rastgele iddialarla doldurmak yerine daha dikkatli olmalıdır. Gizemli olan her şey gerçek değildir.
Bilinmeyeni kabul etmek, uydurulana inanmak zorunda olmak değildir.
Ayetin bilim ile iman arasındaki ilişki açısından da büyük bir dengesi vardır. Mümin:
“Ruh var, o hâlde beyin araştırmalarına gerek yok.”
dememelidir. Beyin ve insan davranışları araştırılabilir. Hastalıkların biyolojik nedenleri incelenebilir. Bilincin fiziksel ilişkileri araştırılabilir.
Bunların hepsi insan bilgisini genişletir.
Aynı şekilde bilimsel araştırmalar yapan biri de henüz açıklayamadığı her metafizik iddiayı yalnız ölçülemiyor diye küçümsemek zorunda değildir. Bilim kendi yöntemi içinde son derece güçlüdür; fakat her soru aynı yöntemle cevaplanmak zorunda değildir.
Bilimin:
“Bunu henüz bilmiyoruz.”
demesi başarısızlık değildir.
Aksine bilimsel dürüstlüğün göstergesidir.
İsrâ 85'in:
“Size ilimden ancak az bir şey verilmiştir.”
mesajıyla bu tevazu arasında güzel bir yakınlık vardır.
İnsan bilgi topladıkça bazen kontrol duygusu artar. Teknoloji büyüdükçe kendisini her şeyi yapabilecek bir varlık gibi hissedebilir. Fakat çok küçük bir hastalık, doğal afet veya beklenmeyen olay insana kırılganlığını yeniden hatırlatabilir.
Ayet insanı teknoloji düşmanlığına çağırmaz.
Teknolojik güç ile ilahlık arasındaki farkı hatırlatır.
İnsan çok şey yapabilir.
Ama her şeyi yapamaz.
Çok şey bilebilir.
Ama her şeyi bilemez.
Bu bilincin ahlaki sonucu tevazudur.
Tevazu ise:
“Ben değersizim.”
demek değildir.
“Ben değerliyim ama sınırlıyım.”
diyebilmektir.
İslam'ın insan anlayışında bu denge çok önemlidir. İnsan Allah'ın kendisine akıl ve bilgi verdiği değerli bir varlıktır. Aynı zamanda kulluk sınırları içinde yaratılmıştır.
Bu nedenle bilgi insanı Allah'tan uzaklaştırmak zorunda değildir. Tam tersine insan öğrendikçe yaratılışın büyüklüğünü ve kendi sınırlarını daha fazla fark edebilir.
Bir hücrenin karmaşıklığı.
Bir beynin yapısı.
Evrenin büyüklüğü.
insana yalnız bilimsel veri vermekle kalmayabilir; aynı zamanda hayret de uyandırabilir.
İlim ile iman birbirine düşmanlaştırılmadığında öğrenmek tefekküre dönüşebilir.
Bu ayetin günlük hayat için çok önemli başka bir sonucu daha vardır: Her konuda konuşmak zorunda değiliz.
Günümüz dünyasında insanlar anında görüş bildirmeye teşvik ediliyor. Bir olay olur olmaz herkes uzmanmış gibi konuşabiliyor. Oysa İsrâ 85 bize çok basit ama çok değerli bir ahlak öğretiyor:
Bilmediğin yerde susabilmek de bilgeliğin parçasıdır.
Bir doktor tıp hakkında konuşur.
Bir mühendis kendi alanında uzmanlaşır.
Bir âlim bildiği dini meselede açıklama yapar.
Ama hiçbir insan her alanın uzmanı değildir.
Kendi bilgi sınırını bilmek, başkasının uzmanlığına saygı duymayı da sağlar.
Bu tavır aile içinde bile önemlidir. Bazen bir insan karşısındaki kişinin ne düşündüğünü bildiğini sanır:
“Sen bunu kesin şu niyetle yaptın.”
der.
Oysa niyeti gerçekten bilmiyor olabilir.
İnsan ruhunun ve iç dünyasının ne kadar derin olduğunu hatırlayan kişi, başkalarının kalbi hakkında daha dikkatli konuşabilir.
Davranışı eleştirir.
Ama niyet konusunda gerektiğinde:
“Bunu tam olarak bilemem.”
diyebilir.
Bu, ilişkilerde çok büyük haksızlıkları önleyebilir.
Ayet ayrıca insanın bilmediği şey karşısında korkuya teslim olmaması gerektiğini de düşündürür. Bilmediğimiz her şey tehlike değildir.
İnsan ruhun bütün mahiyetini bilmiyor olabilir ama Allah'ın kendisini yarattığını bilir.
Geleceği bilmiyor olabilir ama Rabbine güvenebilir.
Ölümün bütün ayrıntılarını bilmiyor olabilir ama Allah'ın adaletine iman edebilir.
İman, bütün bilinmeyenlerin ortadan kalkması değil; bilinmeyenlerin içinde güvenilecek Rabbi bilmektir.
İsrâ 84–85 arasındaki geçişin bize verdiği en güzel derslerden biri de budur: İnsan kendi karakterini anlamaya çalışmalıdır ama kendisini tamamen çözdüğünü sanmamalıdır. Psikolojimizi öğrenmek değerlidir, davranışlarımızı analiz etmek önemlidir; fakat insanın iç dünyası yalnız birkaç etiketle açıklanamayacak kadar derin olabilir.
Bu nedenle insanlara:
“Sen kesin böylesin.”
demek yerine onların değişme kapasitesini de hesaba katmak gerekir.
Allah insanı bizden daha iyi bilir.
Bir sonraki 86. ayet ise insanın bilgi sınırının ardından başka bir bağımlılığını hatırlatacaktır: Vahiy de insanın mülkü değildir. Allah dileseydi vahyettiğini geri alabilirdi. Bu bağlantı insanı çok güçlü biçimde tevhide götürür.
Bilgi Allah'ın nimeti.
Ruh Allah'ın yaratması.
Vahiy Allah'ın lütfu.
İnsan ise bütün bunları alan muhtaç bir kuldur.
İsrâ Suresi'nin 85. ayeti bugün bize şu büyük soruları sordurur: Bilmediğim konularda kesin konuşuyor muyum? Ruh hakkındaki merakımı hurafelere mi teslim ediyorum? Bilimsel bilgiyi küçümsüyor muyum, yoksa bilimi bütün metafizik soruların tek ölçüsü hâline mi getiriyorum? “Bilmiyorum” diyebilmekten utanıyor muyum? Kendi zihnimin anlayamadığı her şeyi imkânsız mı kabul ediyorum? Başka insanların kalpleri ve niyetleri hakkında haddinden fazla kesin mi konuşuyorum? Bilgim arttıkça daha mütevazı mı, daha kibirli mi oluyorum?
Bu sorular ayetin yalnız ruhun mahiyeti hakkında verilmiş kısa bir cevap olmadığını; bilgi, bilim, metafizik, tevazu, insanın sınırları, hurafeden korunma, ölüm, bilinç, niyet ve Allah'ın sonsuz ilmi hakkında büyük bir düşünce ufku açtığını göstermektedir.
Sonuç olarak İsrâ 85 bize, insanın bilgi yolculuğunda iki şeyi birlikte taşımasını öğretmektedir: Merak ve tevazu.
Merak et.
Araştır.
Öğren.
Sorular sor.
Ama her cevabı bulduğunu sanma.
Bilmediğin yerde uydurma.
Ve ulaştığın bilgi seni Allah karşısında kibirli değil, daha bilinçli hâle getirsin.
Çünkü insanın gerçek bilgeliği yalnız bildiklerinin çokluğunda değil, bildiği ile bilmediği arasındaki sınırı dürüstçe tanıyabilmesindedir.
⠀
Son Söz
⠀
