İsrâ Suresi 84. Ayette “De ki: Herkes Kendi Yaratılışına ve Karakterine Göre Davranır; Kimin Daha Doğru Yolda Olduğunu Rabbiniz En İyi Bilendir” İfadesi Ne Anlama Gelir 
⠀
İsrâ Suresi 84. Ayetin Anlamı Nedir
İsrâ Suresi'nin 84. ayeti, insan davranışlarının yalnız dışarıdan görünen hareketlerden ibaret olmadığını, davranışların arkasında kişinin yönelişi, karakteri, niyeti, düşünce biçimi ve hayat anlayışı bulunduğunu hatırlatan son derece derin bir ayettir.Ayetin anlamı şöyledir:
Buradaki temel kelimelerden biri “şâkile” kavramıdır. Bu kelime kişinin karakteri, yönelişi, mizacı, alışkanlıkları, iç yapısı ve benimsediği yol gibi anlamlarla ilişkilendirilmiştir. Dolayısıyla ayet insanın davranışlarının arkasındaki iç dünyaya dikkat çekmektedir.
Ancak bu, “İnsan nasıl yaratıldıysa öyle davranmak zorundadır ve değişemez.” anlamına gelmez. Ayet kaderci bir kişilik teorisi kurmamaktadır. Tam tersine insanın kendi iç yapısının davranışlarına nasıl yansıdığını fark etmesini sağlayarak onu daha derin bir muhasebeye çağırmaktadır.
Ayetteki “Şâkile” Kelimesi Ne Anlama Gelir
“Şâkile” kelimesi tek bir Türkçe kelimeyle tamamen karşılanması zor olan geniş bir anlam alanına sahiptir. Kişinin karakteri, yaradılış eğilimi, niyeti, düşünce biçimi, benimsediği yöntem ve hareket tarzı bu anlam çerçevesinde düşünülebilir.Bu nedenle ayeti yalnız:
“Herkes mizacına göre davranır.”
şeklinde anlamak biraz dar kalabilir.
İnsan davranışını yalnız doğuştan gelen mizacı belirlemez. Çocukluğundan itibaren gördükleri, öğrendikleri, tekrar ettiği davranışlar, içinde bulunduğu çevre, benimsediği değerler ve kendi iradesi de zamanla onun “şâkilesini” şekillendirebilir.
Bu açıdan ayet insanın dış eylemi ile iç dünyası arasındaki ilişkiyi hatırlatır:
İnsan çoğu zaman içinde neyi büyütüyorsa dışarıya da onu taşır.
Ayet “Herkes Karakterinin Gereğini Yapar” mı Demektedir
Genel anlamıyla evet; fakat bu ifade dikkatle anlaşılmalıdır. İnsan çoğu zaman sahip olduğu karakter özelliklerine ve alışkanlıklara uygun davranışlar gösterir. Sabırlı bir insan kriz anında daha sakin davranabilir; öfkeli olmayı alışkanlık hâline getiren biri daha çabuk tepki verebilir.Ancak karakter değişmez bir hapishane değildir.
İnsan:
Öfkesini yönetmeyi öğrenebilir.
Cimriliğini azaltabilir.
kibrini fark edebilir.
sabır geliştirebilir.
daha dürüst davranmayı alışkanlık hâline getirebilir.
Dolayısıyla:
“Benim karakterim böyle.”
sözü, yanlış davranışların kalıcı mazereti hâline getirilemez.
Karakter davranışı etkiler; fakat insanın iradesi ve ahlaki eğitimi de karakteri zamanla değiştirebilir.
“Ben Böyleyim” Demek Günah veya Yanlış Davranış İçin Mazeret Olabilir mi
Hayır.Bir insan:
“Ben sinirli bir insanım, o yüzden hakaret ederim.”
diyemez.
Ya da:
“Ben kıskancım, elimde değil.”
diyerek başkasına zarar vermesini meşrulaştıramaz.
İnsan bazı eğilimlerini seçmemiş olabilir. Bir kişi doğuştan daha hareketli, daha çekingen, daha duygusal veya daha sert mizaçlı olabilir. Fakat ahlaki sorumluluk, bu eğilimlerin nasıl yönetildiğiyle ilgilidir.
Öfkelenmek her zaman insanın seçimi olmayabilir.
Ama öfkeyle ne yaptığı önemlidir.
Korku hissedebilir.
Ama korkusunun kendisini haksızlığa sürüklemesine izin verip vermemesi önemlidir.
İslam insanı bütün duygularından sorumlu tutmaz; fakat duygularının etkisi altında yaptığı bilinçli tercihler önem taşır.
Karakter Doğuştan mı Gelir, Sonradan mı Oluşur
İnsanın bazı mizacı özelliklerinin doğuştan gelen yönleri olabilir. Fakat karakter yalnız genetik veya doğuştan gelen eğilimlerden ibaret değildir.İnsan zamanla öğrenir.
Yaşadığı çevreden etkilenir.
Başına gelen olaylardan ders çıkarır.
Bazı davranışları tekrar eder.
Ve bütün bunlar kişiliğinin oluşumuna katkıda bulunur.
Örneğin çocuk sürekli yalanın normal olduğu bir ortamda büyürse bunu daha kolay öğrenebilir. Ancak yetişkin olduğunda gerçeği fark edip farklı bir hayat kurabilir.
Bu nedenle insanın geçmişi önemlidir ama geleceğini mutlak biçimde belirlemez.
Kur’an'ın tövbe anlayışı zaten değişimin mümkün olduğunu gösterir.
Eğer insan tamamen değişmez bir karaktere mahkûm olsaydı:
Tövbenin.
ahlaki eğitimin.
nasihatin.
ibadetin.
anlamı büyük ölçüde kaybolurdu.
Alışkanlıklar Zamanla Karaktere Dönüşebilir mi
Evet.İnsan tekrar ettiği davranışlarla kendisini eğitir.
Bir insan sürekli sabırlı davranmaya çalışırsa sabır zamanla daha doğal hâle gelebilir. Sürekli yalan söylerse yalan söylemek giderek kolaylaşabilir. Her anlaşmazlıkta bağırıyorsa öfke davranışı otomatikleşebilir.
Bu nedenle küçük davranışları küçümsememek gerekir.
Tekrarlanan davranışlar karakterimizi şekillendirebilir.
İlk haksızlık insanı rahatsız ederken onuncu haksızlık artık normal gelebilir. Aynı şekilde ilk kez yardım etmek zor gelebilir ama paylaşma alışkanlığı geliştikçe cömertlik karakterin parçasına dönüşebilir.
İnsan yalnız bugün yaptığı hareketi seçmiyor olabilir.
Aynı zamanda yarın nasıl bir insan olacağını da yavaş yavaş inşa ediyor olabilir.
Niyet ile Karakter Arasında Nasıl Bir İlişki Vardır
Niyet, insan davranışının iç yönünü belirleyen temel unsurlardan biridir. Aynı davranış dışarıdan benzer görünse bile farklı niyetlerle yapılabilir.Bir insan yardım eder.
Gerçekten Allah'ın rızasını ve insanın iyiliğini isteyebilir.
Başka biri aynı yardımı yalnız alkış almak için yapabilir.
Dışarıdan iki davranış benzerdir.
Ancak iç yönelim farklıdır.
İnsan niyetlerini tekrar tekrar belirli bir yönde kurdukça bunun karakterine de etkisi olabilir. Sürekli insanların onayını arayan biri zamanla hayatını başkalarının bakışına göre yaşamaya başlayabilir. Sürekli Allah'ın rızasını düşünmeye çalışan biri ise görünür başarıdan bağımsız bir iç ölçü geliştirebilir.
Karakter yalnız davranışlarımızdan değil, davranışların arkasında beslediğimiz niyetlerden de şekillenir.
İnsanların Aynı Olay Karşısında Farklı Davranmasının Sebebi Nedir
Çünkü insanlar aynı değildir. Aynı olay, farklı karakterlerde farklı tepkiler oluşturabilir.İki insan aynı eleştiriyi duyar.
Biri:
“Burada doğru bir şey olabilir mi?”
diye düşünür.
Diğeri hemen öfkelenir.
İki kişi maddi başarı kazanır.
Biri şükreder ve paylaşır.
Diğeri kibirlenir.
İki insan aynı sıkıntıyla karşılaşır.
Biri yardım arar, sabreder ve çözüm üretmeye çalışır.
Diğeri tamamen umutsuzluğa kapılabilir.
İşte İsrâ 84, bu farklılığın yalnız dış şartlarda değil, insanın iç yapısında ve yönelişinde de bulunduğunu hatırlatmaktadır.
Aynı dünya herkese aynı insanlığı üretmez.
Çünkü insan yalnız yaşadıklarıyla değil, yaşadıklarına verdiği cevaplarla da şekillenir.
Önceki Ayetteki Nimet ve Sıkıntı Mesajıyla Bu Ayetin Bağlantısı Nedir
83. ayette insana nimet verildiğinde yüz çevirebildiği, sıkıntı geldiğinde ise umutsuzluğa düşebildiği anlatılmıştı.84. ayette hemen ardından:
“Herkes kendi şâkilesine göre davranır.”
denilmektedir.
Bu geçiş son derece anlamlıdır.
Nimet veya sıkıntı aynı olabilir; fakat insanların tepkisi farklıdır.
Bir insan nimette şükreder.
Diğeri kibirlenir.
Bir insan sıkıntıda Allah'a yönelir ve çözüm arar.
Diğeri umutsuzluğa düşer.
Demek ki mesele yalnız başımıza ne geldiği değildir.
Başımıza gelen şeyin karşısında nasıl bir karakterle durduğumuz da önemlidir.
Bu yüzden Kur’an insanın dış şartlarını değiştirmenin yanında iç dünyasını da eğitir.
“Kimin Daha Doğru Yolda Olduğunu Rabbiniz En İyi Bilir” Ne Anlama Gelir
Ayetin ikinci kısmı insanın başkaları hakkında kolayca kesin hüküm vermesini sınırlar.İnsan dışarıdan davranış görür.
Allah ise:
Niyeti.
bilgiyi.
şartları.
kişinin iç mücadelesini.
ve gerçek yönelişini bilir.
Bu nedenle nihai değerlendirme Allah'a aittir.
İnsanlar elbette davranışları ahlaki açıdan değerlendirebilir. Yalana yanlış, haksızlığa haksızlık diyebiliriz. Fakat kişinin Allah katındaki nihai durumunu kesin olarak bildiğimizi söyleyemeyiz.
Davranışı değerlendirmek başka, kalpler hakkında mutlak hüküm vermek başkadır.
Bu ifade insana çok güçlü bir tevazu öğretir.
İnsan Kendini Başkalarından Daha Hidayetli Görebilir mi
İnsan kendi inancının doğru olduğuna inanabilir. Müslüman Kur’an'ın Allah'ın vahyi olduğuna ve İslam'ın hidayet yolu olduğuna iman eder. Ancak buradan:“Ben şahsen kesin olarak herkesten daha üstünüm.”
sonucu çıkmaz.
Bir insan dini kimliğe sahip olabilir ama kibirli ve zalim davranabilir. Başka biri bazı konularda bizden daha iyi bir ahlaki davranış gösterebilir.
Ayetin:
“Rabbiniz kimin daha doğru yolda olduğunu en iyi bilendir.”
ifadesi, insanın kendisi hakkında aşırı güven geliştirmesini engeller.
Hidayet bir kimlik etiketi kadar basit değildir.
Hidayet, insanın hayatının yönüdür.
İnsan doğruyu biliyor olabilir ama uygulamıyorsa kendisini sorgulamalıdır.
Mizacımız Günah Sayılır mı
Hayır.İnsanın doğuştan veya doğal olarak sahip olduğu mizacı tek başına günah değildir.
Bir kişi içe dönük olabilir.
Diğeri sosyal olabilir.
Biri daha duygusal.
Diğeri daha analitik olabilir.
Biri hızlı karar verirken diğeri uzun düşünür.
Bunlar tek başına ahlaki üstünlük veya günah değildir.
Ahlaki değerlendirme daha çok bu özelliklerin nasıl kullanıldığıyla ilgilidir.
Çok konuşkan bir insan konuşmasını iyilik için kullanabilir veya dedikodu için kullanabilir.
Sessiz bir insan sükûnetli olabilir veya haksızlık karşısında korkudan susabilir.
Cesur biri hakkı savunabilir veya başkalarını ezebilir.
Mizaç ham malzemedir; ahlak onu nasıl kullandığımızla ilgilidir.
Çevre İnsanın Şâkilesini Ne Kadar Etkiler
Çevre son derece güçlü bir etkendir.İnsan birlikte vakit geçirdiği kişilerin dilinden, alışkanlıklarından ve değerlerinden etkilenebilir. Sürekli hakaret edilen bir ortamda kaba konuşma normalleşebilir. Sürekli çalışkan ve dürüst insanlarla yaşayan biri ise bu davranışlardan olumlu etkilenebilir.
Bu yüzden insan:
“Ben kimlerle çok zaman geçiriyorum?”
sorusunu küçümsememelidir.
Arkadaşlarımız.
izlediğimiz içerikler.
okuduğumuz şeyler.
çalıştığımız ortam.
zamanla düşünme biçimimizi etkileyebilir.
Fakat çevrenin etkili olması insanın iradesini tamamen yok etmez.
Çevre etkiler; insan yine de seçim yapabilir.
Bazen ahlaki gelişimin önemli adımlarından biri, bizi sürekli yanlış davranışa çeken bir çevreden mesafe almaktır.
Sosyal Medya ve Algoritmalar Karakterimizi Etkileyebilir mi
Evet.Ayet doğrudan modern teknolojiyi anlatmaz; fakat insanın sürekli maruz kaldığı şeylerin düşünce ve davranış biçimini etkileyebileceği açıktır.
Bir insan sürekli:
Öfke üreten.
hakaret eden.
kutuplaştıran.
içerikler izlerse zamanla dünyayı bu dille algılamaya başlayabilir.
Sürekli lüks hayat görüntüleri izleyen biri kendi hayatını değersiz görmeye başlayabilir. Sürekli aynı siyasi veya ideolojik görüşleri görürse karşı tarafı anlamaya olan ilgisi azalabilir.
Bu nedenle dijital tüketim yalnız eğlence değildir.
Zihnimizi ve karakterimizi besleyen bir çevredir.
İnsan ne izlediğini seçerken aslında bir ölçüde hangi düşüncelerin kendi içinde tekrar edileceğini de seçmektedir.
Karakter Değişimi İçin En Önemli Adımlar Nelerdir
Karakter değişimi çoğu zaman önce farkındalıkla başlar. İnsan değiştirmek istemediği şeyi değiştiremez.Kişi:
“Ben öfkelenince insanları kırıyorum.”
diye dürüstçe fark edebilmelidir.
Sonra davranışının köklerini anlamaya çalışabilir. Hangi durumlarda öfkesi artıyor? Hangi düşünceler onu tetikliyor? Ne zaman kontrolünü kaybediyor?
Bunun ardından yeni alışkanlıklar geliştirmek gerekir.
Dua.
ibadet.
iyi çevre.
bilgi.
kendini kontrol etme çalışmaları.
gerektiğinde uzman desteği.
bu süreçte yardımcı olabilir.
Karakter değişimi çoğu zaman tek gecede gerçekleşmez.
Ahlaki dönüşüm, tekrar tekrar doğruyu seçerek inşa edilen bir süreçtir.
İnsan düştüğünde yeniden kalkmalıdır.
İnsan Geçmişindeki Hatalar Yüzünden Karakterini Değiştiremeyeceğini Düşünmeli midir
Hayır.Bir insan yıllarca belirli bir yanlış içinde yaşamış olabilir. Bu onun sonsuza kadar aynı insan kalacağı anlamına gelmez.
Kur’an'ın en büyük umut mesajlarından biri tövbe ve dönüş imkânıdır.
Geçmişte kibirli olabilir.
Bugün tevazuyu öğrenmeye başlayabilir.
Yıllarca cimri yaşamış olabilir.
Paylaşmayı öğrenebilir.
Çok öfkeli olabilir.
Öfkesini yönetmeye çalışabilir.
Yanlış bir çevrede büyümüş olabilir.
Daha sağlıklı bir çevre kurabilir.
Değişim zor olabilir.
Ama:
“Ben hep böyleydim, artık değişemem.”
düşüncesi insanı kendi geçmişine mahkûm eder.
İslam'ın dönüş anlayışı ise insana şunu söyler:
Geçmişin seni açıklayabilir; fakat geleceğini zorunlu olarak belirlemek zorunda değildir.
İsrâ Suresi 83–85. Ayetler Arasında Nasıl Bir Bağlantı Vardır
83. ayette insanın nimet ve sıkıntı karşısındaki dengesiz tavrı anlatılmıştı. 84. ayet bu davranışların arkasındaki kişisel yöneliş ve karakter yapısına dikkat çekmektedir.Bir sonraki 85. ayette ise Hz. Peygamber'e ruh hakkında soru sorulacağı ve insan bilgisinin sınırlılığı hatırlatılacaktır.
Bu üç ayet arasında güzel bir derinlik vardır.
83. ayet insanın davranışını gösterir.
84. ayet davranışın arkasındaki iç yönelişi düşündürür.
85. ayet ise insanın kendi varlığı hakkında bile bilgisinin sınırlı olduğunu hatırlatır.
Böylece insan hem kendisini tanımaya çağrılır hem de kendisini tamamen çözdüğünü sanmaktan korunur.
Kendini tanı ama kendini mutlak bilgiyle kuşattığını sanma.
Bu da tevazunun önemli bir biçimidir.
İsrâ Suresi 84. Ayetin En Büyük Manevi Mesajı Nedir
Bu ayetin en büyük manevi mesajlarından biri şudur:Davranışlarını düzeltmek istiyorsan yalnız sonuçlara değil, onları üreten iç dünyana da bak.
Bir insan sürekli aynı günaha düşüyorsa yalnız:
“Bir daha yapmayacağım.”
demek bazen yeterli olmayabilir.
Şunu da sormalıdır:
“Beni sürekli buraya götüren ne?”
Belki çevresi.
Belki alışkanlığı.
Belki kibri.
Belki yalnızlık korkusu.
Belki kontrolsüz öfkesi.
Belki sürekli tükettiği içerikler.
Kök değişmeden davranış tekrar edebilir.
Kur’an'ın ahlak eğitimi bu nedenle yüzeysel değildir.
İnsan yalnız yaptığı şeyi değil, nasıl bir insan hâline geldiğini de sorgulamalıdır.
İsrâ Suresi 84. Ayetin Sonuç Olarak Bize Anlattığı Nedir
İsrâ Suresi'nin 84. ayeti, insanların davranışlarının kendi iç yapıları, yönelişleri, karakterleri, niyetleri ve hayat anlayışlarıyla yakından ilişkili olduğunu; bununla birlikte kimin gerçekten daha doğru yolda bulunduğunu en iyi bilenin Allah olduğunu öğretmektedir.Bu ayetin insan hakkında verdiği ilk büyük ders, davranışların boşlukta ortaya çıkmadığıdır. İnsan bir gün aniden cimri olmaz. Bir gün aniden merhametli de olmaz. Çoğu karakter özelliği zaman içinde düşünceler, alışkanlıklar ve tekrarlarla güçlenir. Bu nedenle küçük davranışlar düşündüğümüzden daha önemlidir.
Bugün söylediğimiz küçük bir yalan:
Yarın daha büyük bir yalanı kolaylaştırabilir.
Bugün gösterdiğimiz küçük bir sabır ise yarın daha büyük bir sınavda bizi güçlendirebilir.
İnsan günlük tercihlerinin toplamıyla karakterini yavaş yavaş inşa eder.
Bu gerçek insana hem sorumluluk hem umut verir.
Sorumluluk verir; çünkü:
“Ben böyleyim.”
diyerek her davranıştan kaçamayız.
Umut verir; çünkü bugün olduğumuz kişi olmak zorunda olduğumuz son kişi değildir.
Değişebiliriz.
Öğrenebiliriz.
Tövbe edebiliriz.
Yeni alışkanlıklar geliştirebiliriz.
Ahlakımızı eğitebiliriz.
Bu açıdan ayet insanı kaderciliğe değil karakter sorumluluğuna çağırır.
İnsan mizacının bazı yönlerini seçmemiş olabilir. Bir kişi daha çabuk öfkelenebilir. Başka biri daha hassas olabilir. Fakat bu özellikler ahlaki yolculuğun başlangıç malzemesidir.
Öfkeli kişinin büyük sınavı öfkesini yönetmek olabilir.
Çekingen kişinin sınavı gerektiğinde hakkı söylemek olabilir.
Çok güçlü ve cesur kişinin sınavı gücünü zulme dönüştürmemek olabilir.
Herkesin karakterindeki imkânlar kadar karakterinin doğurduğu sınavlar da farklı olabilir.
Bu yüzden insanların aynı ahlaki hedefe aynı yoldan ulaşmasını beklemek doğru değildir.
Bir insan sabır konusunda yıllarca çalışabilir.
Başka biri paylaşma konusunda.
Bir başkasının büyük sınavı kibirdir.
Diğerinin umutsuzluk.
Allah insanın bütün bu iç mücadelesini bilir.
İşte ayetin ikinci kısmındaki:
“Rabbiniz kimin daha doğru yolda olduğunu en iyi bilendir.”
ifadesinin büyük anlamlarından biri burada ortaya çıkar.
Biz bir insanın sonucunu görürüz.
Allah ise yolculuğunu da bilir.
Bir kişi bugün çok sakin olabilir. Bunun için hiç mücadele etmesi gerekmemiş olabilir.
Başka biri büyük bir öfke eğilimine sahip olduğu hâlde kendisini kontrol etmek için her gün mücadele ediyor olabilir.
Dışarıdan ikisi aynı görünmeyebilir.
Ama Allah her insanın nereden başladığını, neyle savaştığını ve ne kadar samimi çaba gösterdiğini bilir.
Bu gerçek insanları yargılarken bizi daha mütevazı yapmalıdır.
Bir insanın tek bir davranışını görüp bütün karakterini belirlemek kolaydır.
“Bu adam kötü.”
“Bu kadın kibirli.”
“Bu insan düzelmez.”
gibi kesin hükümler verebiliriz.
Oysa insan değişebilir.
Bazen en kötü davranışı gösteren kişi yıllar sonra ciddi biçimde dönüşebilir.
İnsanları yaptıkları yanlışlardan sorumlu tutabiliriz ama onları geleceksiz ilan etmemeliyiz.
Tövbe kapısının açık olması bunu öğretir.
Ayet aynı zamanda kişinin kendi karakterini romantikleştirmesine karşı da önemli bir uyarıdır. Günümüzde:
“Kendin ol.”
sözü çok kullanılır.
Bu söz bazı bağlamlarda güzeldir; insanın başkalarına benzemek için kendi kişiliğini yok etmemesini anlatabilir.
Fakat:
“Ben neysem oyum, hiçbir yanımı değiştirmem.”
anlamına gelirse problem doğar.
İnsanın kendisi olmak ile kendi kusurlarına teslim olmak aynı şey değildir.
Gerçek gelişim bazen insanın:
“Bu benim karakterimin bir parçası ama iyi bir parçası değil; üzerinde çalışmalıyım.”
diyebilmesidir.
İslam'ın ahlak anlayışı insanın doğal eğilimlerini inkâr etmez.
Ama onları kutsallaştırmaz da.
Karakterimiz kaderimiz değildir; üzerinde çalıştığımız emanetlerden biridir.
Bu ayet aile eğitimi açısından da son derece önemlidir. Çocuklara sürekli belirli kimlikler yapıştırmak onların karakter gelişimini etkileyebilir.
“Sen tembelsin.”
“Sen zaten beceriksizsin.”
“Sen her zaman yalan söylersin.”
gibi ifadeler çocuğun tek bir davranışını bütün kimliğine dönüştürebilir.
Daha sağlıklı yaklaşım davranış ile kişiliği ayırmaktır:
“Bu davranış doğru değildi ama bunu değiştirebilirsin.”
Bu ifade sorumluluğu ortadan kaldırmaz; aksine değişim kapısını açık bırakır.
İnsanlara hataları üzerinden kalıcı kimlik vermek, onların dönüşme ihtimalini zayıflatabilir.
Ayetteki “şâkile” kavramı aynı zamanda kültür ve çevrenin etkisini düşünmeyi gerektirir. İnsan içine doğduğu toplumun dilini, davranışlarını ve değerlerini öğrenir. Bazı şeyler ona çocukluğundan itibaren normal gelir.
Fakat normal görülen her şey doğru değildir.
Bir toplumda:
Yalan.
rüşvet.
ırkçılık.
kadın veya erkek hakkında yanlış kalıplar.
başka insanları aşağılamak.
normalleşmiş olabilir.
İnsan büyüdüğünde bunları sorgulayabilmelidir.
Kültür kimlik verir ama ahlaki dokunulmazlık vermez.
Kur’an insanı atalarının alışkanlıklarını bile hakikat karşısında değerlendirmeye çağırır.
Ayetin sosyal medya çağındaki anlamı da dikkat çekicidir. İnsan artık yalnız fiziksel çevresinden etkilenmiyor. Her gün saatlerce baktığı ekran da karakterinin çevresidir.
Sürekli öfke görürse öfkesini normalleştirebilir.
Sürekli başkalarının lüks hayatlarını izlerse kendi hayatından memnuniyetsizlik geliştirebilir.
Sürekli alay ve hakaret içeren içeriklerle karşılaşırsa dilinin sertleştiğini fark etmeyebilir.
Bu nedenle dijital hayatımızda şu soru çok değerlidir:
“Her gün zihnime ne yüklüyorum ve bu beni nasıl bir insana dönüştürüyor?”
İnsan yalnız yediği yiyeceklerle değil, zihnine aldığı içeriklerle de beslenmektedir.
İsrâ 84 bize bu beslenmenin sonuçlarının davranışlarımızda ortaya çıkabileceğini düşündürür.
Karakter gelişiminde ibadetin rolü de buradan anlaşılır. Namaz yalnız belli hareketlerin tekrarı değildir. Günde tekrar tekrar Allah'ın huzuruna çıkmak insanın iç yapısını eğitebilir.
Oruç iradeyi güçlendirebilir.
Zekât cimrilik üzerinde çalışabilir.
Dua insanın aczini hatırlatabilir.
Kur’an okumak düşünce dünyasını yeniden şekillendirebilir.
Ancak bütün bunlar otomatik değildir.
İbadetin karaktere ulaşması için bilinç ve samimiyet gerekir.
İnsan namaz kılıp kibirli kalabilir. Oruç tutup insanları kırabilir. Kur’an okuyup haksızlık yapabilir.
Böyle bir durumda ibadeti bırakmak değil, ibadetin hayatımıza neden yeterince ulaşmadığını düşünmek gerekir.
Ayet insanı başkalarının karakterlerini analiz etmekten önce kendi karakterini incelemeye çağırır.
Kendimize şu soruları sorabiliriz:
Öfkelendiğimde nasıl bir insan oluyorum? Para elime geçtiğinde nasıl davranıyorum? Eleştirildiğimde kendimi savunmak için gerçeği eğiyor muyum? Güç sahibi olduğumda başkalarına nasıl davranıyorum? Kimse görmediğinde ahlakım değişiyor mu?
İnsan karakterini en iyi çoğu zaman rahat anlarında değil, baskı altındaki tepkilerinde görür.
Çünkü kriz insanın içinde zaten bulunan eğilimleri görünür hâle getirebilir.
Bununla birlikte insan kendisini tek bir kötü gün üzerinden de tanımlamamalıdır. Bir insan ağır stres altında yanlış davranmış olabilir. Bu davranışın sorumluluğu vardır ama:
“Demek ki benim gerçek karakterim tamamen kötüymüş.”
sonucuna hemen varmak doğru olmayabilir.
Karakter süreklilik gösteren yönelişlerle daha doğru anlaşılır.
Ve en önemlisi değişebilir.
İnsan bir hatasını fark edip özür dileyebilir.
Bu özür yeni bir karakterin başlangıcı olabilir.
Bir alışkanlığı bırakabilir.
Yeni bir çevre seçebilir.
Kendisine yardım edecek bir öğretmen, danışman veya uzman bulabilir.
Allah'ın insana verdiği değişme kapasitesi büyük bir nimettir.
Ayetin:
“Kimin daha doğru yolda olduğunu Rabbiniz en iyi bilir.”
cümlesi aynı zamanda dinî tartışmalarda önemli bir tevazu ölçüsüdür. İnsan kendi yorumunu mutlaklaştırmamalıdır.
Bir konuda farklı meşru görüşler bulunabilir.
İki Müslüman farklı bir uygulama tercih edebilir.
Böyle durumlarda hemen:
“Ben hidayetteyim, sen sapıksın.”
diline geçmek doğru değildir.
Hak ile batıl konusunda açık ilkeler vardır; fakat her yorum farkı hak-batıl savaşı değildir.
Dinî olgunluk, hangi konuda kesin konuşacağımızı ve hangi konuda ihtilafa alan bırakacağımızı bilmeyi de gerektirir.
Ayet aynı zamanda insan psikolojisini anlamada önemli bir kapı açar. İnsanların farklı karakterleri olması, herkese aynı iletişim yönteminin uygulanamayacağını gösterir.
Bir insan sert uyarıyla kendisini toparlayabilir.
Başka biri aynı üslup karşısında tamamen kapanabilir.
Biri uzun açıklama ister.
Diğeri kısa ve net konuşmayı tercih eder.
Bu nedenle eğitimde, ailede ve tebliğde insanların farklı yapılarını dikkate almak hikmetli olabilir.
Hakikat değişmez ama hakikatin insanlara anlatılma biçimi onların durumuna göre hikmetle uyarlanabilir.
Bu, hakikatten taviz değil, doğru iletişimdir.
İsrâ 83 ile bağlantı tekrar düşünüldüğünde çok güzel bir mesaj ortaya çıkar. Nimet geldiğinde yüz çevirmek ve sıkıntıda umutsuz olmak insanın karakterinde yerleşik bir alışkanlığa dönüşebilir.
Ama bunun tersi de mümkündür.
İnsan kendisini şükre alıştırabilir.
Zorluklarda umudu korumayı öğrenebilir.
Böylece zamanla farklı bir “şâkile” oluşturabilir.
Ahlak yalnız tek tek iyi davranışlar değil, iyiliği daha doğal hâle getiren bir karakter inşasıdır.
Bir sonraki 85. ayet ise insanı çok farklı bir yere götürecektir. Ruh hakkında soru sorulduğunda:
“Size bilgiden ancak az bir şey verilmiştir.”
denilecektir.
Bu geçiş insan için büyük bir tevazu dersidir.
Kendi karakterimizi inceleyebiliriz.
Psikolojiyi araştırabiliriz.
İnsan davranışları hakkında binlerce kitap yazabiliriz.
Ama insan denen varlığı tamamen çözdüğümüzü söyleyemeyiz.
Bilmek değerlidir; bilginin sınırını bilmek de bilgeliktir.
İsrâ Suresi'nin 84. ayeti bugün insana şu soruları sordurur: Davranışlarımın arkasında nasıl bir karakter gelişiyor? “Ben böyleyim” diyerek hangi yanlışlarıma mazeret üretiyorum? Sürekli tekrar ettiğim hangi davranışlar gelecekteki karakterimi şekillendiriyor? Çevrem beni nasıl etkiliyor? Dijital dünyada izlediğim içerikler beni nasıl bir insana dönüştürüyor? Başkasının tek bir davranışından bütün kalbi hakkında hüküm mü veriyorum? Kendi hidayetimden emin olurken tevazuyu koruyabiliyor muyum? Değişebileceğime gerçekten inanıyor muyum?
Bu sorular ayetin yalnız kişilik farklılıklarını anlatmadığını; karakter, niyet, alışkanlık, irade, çevre, eğitim, dijital hayat, tövbe, hidayet ve insan hakkında hüküm vermede tevazu konusunda son derece kapsamlı bir manevi eğitim sunduğunu göstermektedir.
Sonuç olarak İsrâ 84 bize şunu öğretmektedir: İnsan yaptığı davranışlardan ibaret değildir; fakat yaptığı davranışlarla nasıl bir insan hâline geldiği de önemlidir. Karakterimizi bahane değil, üzerinde çalışılması gereken bir emanet olarak görmeliyiz.
Öfkemiz varsa yönetmeyi öğrenelim.
Kibrimiz varsa fark edelim.
Cimriliğimiz varsa paylaşmayla mücadele edelim.
Umutsuzluğa yatkınsak Allah'ın rahmetini hatırlayalım.
Ve güzel özelliklerimiz varsa onları da kendimizden bilip kibirlenmeyelim.
Çünkü kimin gerçekten en doğru yolda bulunduğunu en iyi bilen Rabbimizdir.
İnsan kendisini geliştirmeli ama kendisini kutsamamalıdır.
Başkalarını değerlendirmeli ama kalplerinin hâkimiymiş gibi davranmamalıdır.
Geçmişini anlamalı ama geçmişine mahkûm olmamalıdır.
Ve her gün kendisine şu soruyu sorabilmelidir:
“Bugünkü seçimlerim beni yarın nasıl bir insan yapıyor?”
İşte karakter eğitiminin en önemli sorularından biri budur.
⠀
Son Söz
⠀
