En‘âm Suresi 148. Ayette “Müşrikler Diyecekler Ki: ‘Allah Dileseydi Ne Biz Ortak Koşardık Ne Atalarımız, Ne de Bir Şeyi Haram Kılardık.’ Onlardan Öncekiler de Böyle Yalanlamışlardı. Sonunda Azabımızı Tattılar. De ki: Yanınızda Bize Açıklayacağınız Bir Bilgi Var mı? Siz Ancak Zanna Uyuyor ve Sadece Tahminde Bulunuyorsunuz” İfadesi Ne Anlama Gelir 
En‘âm Suresi 148. ayet, önceki ayetlerde anlatılan:
şirk,
keyfî haramlaştırmalar,
Allah adına hükümler üretme
temasını bu kez çok önemli bir kader ve sorumluluk tartışmasına taşır.
Müşrikler şöyle diyecektir:
“Allah dileseydi biz şirk koşmazdık.”
İlk bakışta bu cümle Allah’ın iradesini kabul ediyor gibi görünebilir.
Ama ayetin eleştirdiği şey, bu kabulün sorumluluktan kaçış bahanesine dönüştürülmesidir.
Çünkü:
Allah’ın bir fiile izin vermesi,
o fiili onayladığı
anlamına gelmez.
İnsan seçim yapar.
Ve seçiminin sorumluluğunu taşır.
“Allah Dileseydi Biz Ortak Koşmazdık” Sözü Ne Anlama Gelir
Müşriklerin mantığı şudur:“Eğer Allah bizim şirk koşmamızı istemeseydi bunu engellerdi.”
Buradan şu sonucu çıkarmaya çalışırlar:
“Demek ki yaptığımız yanlış değildir.”
Kur’an ise bu mantığı reddeder.
Çünkü Allah’ın bir davranışın gerçekleşmesine izin vermesi, onu ahlaken doğru kabul ettiği anlamına gelmez.
Allah Gerçekten Dileseydi Onları Engelleyebilir miydi
Evet.Allah’ın kudreti açısından insanı zorla engellemesi mümkündür.
Ama dünya hayatı:
imtihan,
irade,
sorumluluk
alanıdır.
Eğer insan her yanlış tercihten fiziksel olarak zorla alıkonulsaydı, ahlaki seçimin anlamı tamamen farklı olurdu.
İlâhî İzin ile İlâhî Rıza Aynı Şey midir
Hayır.Bu ayetin anlaşılmasındaki en önemli ayrımlardan biri budur.
Bir şey Allah’ın yaratma düzeni içinde meydana gelebilir.
Ama Allah o davranıştan razı olmayabilir.
Örneğin:
zulüm gerçekleşebilir.
Ama Allah zulmü sevmez.
Yalan söylenebilir.
Ama Allah yalanı emretmez.
Gerçekleşmesine izin verilmek, onaylanmak değildir.
Kader Günaha Mazeret Olabilir mi
Hayır.İnsan:
“Allah kaderime yazdı.”
deyip kendi tercihlerini tamamen yok sayamaz.
Çünkü Kur’an insanı:
seçen,
uyarılan,
sorumlu tutulan
bir varlık olarak ele alır.
Kader, insanı sorumluluktan kaçıran bir mazeret değildir.
“Atalarımız da Ortak Koşmazdı” İfadesi Ne Gösterir
Burada ikinci bir mazeret daha vardır:atalar.
İnsanlar:
“Biz bunu atalarımızdan gördük.”
diyebilir.
Sonra bunu kaderle birleştirir:
“Allah istemeseydi atalarımız da böyle yapmazdı.”
Kur’an hem kader bahanesini hem kör taklidi sorgular.
“Bir Şeyi Haram Kılmazdık” Sözü Neden Özellikle Anılıyor
Çünkü önceki ayetlerde insanlar:hayvanları,
ürünleri,
yiyecekleri
kendi zanlarıyla haramlaştırıyordu.
Şimdi bu davranışlarını da kaderle savunmaya çalışıyorlar:
“Allah istemeseydi böyle bir sistem kuramazdık.”
Ayet buna karşı:
“Bu, doğruluk kanıtı değildir.”
demektedir.
Bir Şeyin Gerçekleşmiş Olması Onun Doğru Olduğunu Kanıtlar mı
Hayır.Tarihte:
zulümler,
savaşlar,
ihanetler,
haksızlıklar
gerçekleşmiştir.
Ama gerçekleşmiş olmaları onları ahlaken doğru yapmaz.
Aynı şekilde:
“Allah izin verdiğine göre doğrudur.”
mantığı yanlış bir sonuçtur.
“Onlardan Öncekiler de Böyle Yalanlamışlardı” Ne Demektir
Bu mazeretin yeni olmadığı gösterilir.Önceki toplumlar da:
uyarıları reddetmiş,
bahaneler üretmiş,
hakikati ertelemiş olabilir.
Kur’an böylece insanın eski bir psikolojik savunmasını açığa çıkarır:
Yanlışı kabul etmek yerine gerekçe üretmek.
“Sonunda Azabımızı Tattılar” İfadesi Ne Anlama Gelir
Bu ifade, mazeretin sorumluluğu ortadan kaldırmadığını gösterir.Eğer:
“Allah dileseydi yapmazdık.”
sözü gerçekten geçerli bir savunma olsaydı, hesap ve ceza anlamsız olurdu.
Ama Kur’an onların sonuçla karşılaştığını bildirir.
Demek ki tercihleri gerçek bir sorumluluk taşıyordu.
“Yanınızda Bize Açıklayacağınız Bir Bilgi Var mı?” Sorusu Neden Soruluyor
Kur’an yine delil ister.Şunu sorar:
Allah’ın sizin şirk koşmanızdan razı olduğunu nereden biliyorsunuz?
Bu yasakları Allah’ın onayladığını hangi bilgiyle söylüyorsunuz?
Yani:
“İddianızı bilgiyle kanıtlayın.”
Bu, önceki ayetlerdeki delil kültürünün devamıdır.
Kader Hakkında Delilsiz Konuşmak Neden Tehlikelidir
Çünkü insan kendi eylemlerini Allah’a yükleyebilir.Örneğin:
“Allah böyle istedi.”
“Demek ki kaderimde varmış.”
“Benim yapabileceğim bir şey yoktu.”
diyerek kendi payını gizleyebilir.
Oysa her olayda insanın sorumluluğu aynı değildir; ama kendi seçimimizi Allah’ın iradesine yükleyerek aklamak doğru değildir.
“Siz Ancak Zanna Uyuyorsunuz” Ne Demektir
Buradaki zan:sağlam bilgiye dayanmayan varsayım
anlamındadır.
Müşrikler Allah’ın iradesi hakkında kesin konuşuyorlar.
Ama vahiyleri yok.
Delilleri yok.
Bilgileri yok.
Sadece kendi davranışlarından hareketle Allah hakkında sonuç çıkarıyorlar.
Kur’an bunu reddeder.
Her Zan Yanlış mıdır
Hayır.Günlük hayatta tahmin ve olasılıklarla karar verebiliriz.
Ama burada eleştirilen şey:
Allah adına kesin hüküm vermek için delilsiz zanna dayanmak
tır.
Özellikle teolojik ve dinî iddialarda zanı kesin bilgi gibi sunmak tehlikelidir.
“Sadece Tahminde Bulunuyorsunuz” İfadesi Ne Anlama Gelir
İnsan bazen bir fikri tekrar tekrar söylediğinde onu gerçek sanmaya başlayabilir.Ama:
tekrar,
alışkanlık,
çoğunluk
bilgi üretmez.
Tahmin tahmindir.
Kur’an insanı:
“Bunu gerçekten biliyor musun?”
sorusuyla yüzleştirir.
Bu Ayet Kader ile İnsan İradesini Nasıl Dengeler
Kur’an iki gerçeği birlikte tutar:Allah’ın mutlak iradesi vardır.
İnsan da sorumlu seçimler yapar.
Bu ilişkinin bütün metafizik ayrıntıları tarih boyunca kelâm ekollerinde tartışılmıştır.
Ama ayetin pratik mesajı açıktır:
İnsan kendi yanlışını kaderle aklayamaz.
En‘âm 147 ve 148 Birlikte Nasıl Okunmalıdır
- ayette:
anlatılmıştı.
- ayette ise insanlar:
Yani:
Rahmet var → Sorumluluk var → Kader bahanesiyle sorumluluk silinemez.
Bu güçlü bir devamlılıktır.
Bu Ayet Günlük Hayattaki Bahanelerimize Ne Söyler
İnsan bugün de şöyle diyebilir:“Ben böyleyim.”
“Çevrem böyle.”
“Hayat beni buna zorladı.”
“Demek kaderimde varmış.”
Bazı şartlar gerçekten insanı etkileyebilir.
Ama ayet şu soruyu kaybettirmemeyi öğretir:
“Benim seçim payım neydi?”
Sorumluluk, bahanelerin arkasında kaybolmamalıdır.
Bu Ayetin Günümüz İnsanına En Büyük Mesajı Nedir
Belki de şu:Başına gelen her şeyi kader diye kabul edebilirsin; ama kendi yanlışını kaderle meşrulaştırma.
Kader:
tevazu üretmelidir.
Sorumluluktan kaçış değil.
İnsan:
elinden geleni yapar,
seçimini yapar,
sonra sonucu Allah’a bırakır.
En‘âm Suresi 148. Ayet Bize Bugün Ne Söylüyor
En‘âm Suresi 148. ayet insanın en eski savunma mekanizmalarından birini ortaya çıkarır:Sorumluluğu kendinden uzaklaştırmak.
İnsan yanlış yapar.
Sonra:
“Benim suçum değil.”
der.
Bir adım daha gider:
“Allah istemeseydi yapamazdım.”
der.
İlk bakışta bu çok dindar bir cümle gibi görünebilir.
Ama ayet bize sorar:
Bunu Allah’ın razı olduğunun delili olarak nasıl kullanabilirsin?
Evet.
Allah dileseydi seni zorla durdurabilirdi.
Ama seni seçim yapabilen bir varlık olarak yarattı.
Doğruyu gösterdi.
Yanlışı gösterdi.
Uyardı.
Sonra tercih alanı bıraktı.
İşte sorumluluk burada başlar.
Bu nedenle kader anlayışı:
“Ne yaparsam yapayım zaten yazılmış.”
şeklinde bir pasifliğe dönüşmemelidir.
Sağlıklı kader bilinci daha farklıdır:
Ben elimden geleni yaparım.
Doğruyu seçmeye çalışırım.
Sonucu kontrol edemediğim yerde Allah’a güvenirim.
Ama yanlışımı Allah’a yüklemem.
Ayetin:
“Yanınızda bir bilgi var mı?”
sorusu da bugün çok önemlidir.
İnsan bazen:
“Allah böyle istedi.”
diye bir olay hakkında kesin konuşur.
Peki nereden biliyoruz?
Belki Allah o olaya izin verdi.
Ama razı olduğu sonucu çıkarılamaz.
Bu ayrım, hem teoloji hem ahlak açısından çok değerlidir.
Ve belki En‘âm 148’in bugün için en güçlü cümlesi şudur:
Kader, insanın sorumluluğunu silen bir mazeret değil; kontrol edemediği sonuçlar karşısında tevazu öğreten bir inançtır. Yanlışını ‘Allah böyle istedi’ diyerek aklamak, kaderi anlamak değil, kendi tercihini Allah’a yüklemektir.
