En‘âm Suresi 138. Ayette “Kendi Zanlarınca ‘Bunlar Dokunulmaz Hayvanlar ve Ekinlerdir; Bizim Dilediklerimizden Başkası Bunlardan Yiyemez’ Dediler. Bazı Hayvanların Sırtlarını Haram Saydılar, Bazı Hayvanları Keserken de Allah’ın Adını Anmadılar. Bütün Bunları Allah’a İftira Ederek Yaptılar. Allah da Uydurdukları Şeylerin Karşılığını Verecektir” İfadesi Ne Anlama Gelir 
En‘âm Suresi 138. ayet, önceki iki ayette başlayan cahiliye uygulamalarının eleştirisini devam ettirir.
- ayette:
- ayette:
anlatılmıştı.
- ayette ise bu kez:
ekinler,
yeme yasakları,
binit yasakları
üzerinden insanların kendi kendilerine dinî hükümler üretmeleri eleştirilir.
Ayetin merkezindeki problem şudur:
İnsanların kendi geleneklerini ve zanlarını Allah’ın hükmü gibi sunmaları.
“Kendi Zanlarınca” İfadesi Neden Önemlidir
Çünkü bu yasakların vahye değil, insanların kendi kabullerine dayandığını gösterir.Onlar:
“Allah böyle emretti.”
gibi davranıyorlardı.
Fakat Kur’an:
“Kendi zanlarınca…”
diyerek bu dinî otorite iddiasını boşa çıkarır.
Yani insanın düşüncesi ile Allah’ın hükmü aynı şey değildir.
“Bunlar Dokunulmaz Hayvanlar ve Ekinlerdir” Ne Demektir
Cahiliye döneminde bazı hayvan ve ürünlere özel kutsallıklar atfedilebiliyordu.Bunların:
yenmesi,
kullanılması,
binilmesi
belirli kişilere yasaklanabiliyordu.
Bu sınırlamalar vahye dayanmıyor, insan yapımı dinî geleneklere dayanıyordu.
“Bizim Dilediklerimizden Başkası Bunlardan Yiyemez” Ne Anlama Gelir
Bu, bazı insanların kutsallık iddiasını kullanarak nimetler üzerinde ayrıcalıklı hak kurduğunu gösterir.Yani mesele sadece inanç değildir.
Aynı zamanda:
kim yiyecek,
kim yararlanacak,
kim dışarıda kalacak
sorularını belirleyen sosyal bir güç oluşturur.
Yanlış din anlayışı, ekonomik ve toplumsal ayrıcalığa dönüşebilir.
Din Adına Ayrıcalık Üretmek Neden Tehlikelidir
Çünkü kutsallık iddiası eleştiriyi zorlaştırabilir.Bir insan:
“Bu benim çıkarım için.”
derse sorgulanabilir.
Ama:
“Allah böyle istiyor.”
dediğinde çok daha güçlü bir otorite iddiasında bulunur.
Bu yüzden Allah adına konuşmak son derece ciddi bir sorumluluktur.
“Bazı Hayvanların Sırtlarını Haram Saydılar” Ne Demektir
Bu ifade bazı hayvanlara binmenin veya onları yük taşımada kullanmanın yasaklanmasını anlatır.Cahiliye Araplarında belirli hayvanların:
kutsal kabul edildiği,
binilmediği,
işte kullanılmadığı
uygulamalar bulunuyordu.
Kur’an, bu yasakların ilahî kaynaklı olmadığını vurgular.
Her Hayvana Binmek veya Onu Kullanmak Serbest midir
Hayır.Ayetin mesajı:
“Hayvanlara istediğiniz her şeyi yapın.”
değildir.
İslam ahlakında hayvana eziyet etmek doğru değildir.
Mesele burada hayvan refahından farklıdır.
Eleştirilen şey, Allah’ın koymadığı bir kutsal yasağı O’na nispet etmektir.
“Bazı Hayvanları Keserken Allah’ın Adını Anmadılar” Ne Demektir
Bu ifade, hayvan kesiminde Allah’ın adını anmayı terk eden veya başka kutsal varlıklara yönelen uygulamalarla ilişkilidir.Surenin önceki ayetlerinde de:
Allah’ın adı,
kesim,
tevhid
ilişkisi işlenmişti.
Burada mesele tekrar aynı merkeze gelir:
İbadet ve kutsallık kime yöneliyor?
Neden Hayvan Kesiminde Allah’ın Adı Önemlidir
Çünkü canlı hayatı insanın mutlak mülkü değildir.Allah’ın adını anmak:
nimetin sahibini hatırlamak,
hayatı keyfî biçimde görmemek,
şükür bilinci taşımak
anlamına gelir.
Bu, kesimi sıradan bir sahiplik gösterisinden çıkarıp ahlaki sorumluluğa bağlar.
“Allah’a İftira Ederek” İfadesi Ne Anlama Gelir
Bu ayetin en ağır ifadelerinden biridir.İftira burada:
Allah’ın söylemediği bir şeyi O söylemiş gibi sunmak
anlamındadır.
İnsan:
kendi fikrini,
kendi geleneğini,
kendi çıkarını
ilahî hüküm gibi gösterirse Allah’a iftira etmiş olur.
Bu nedenle din adına kesin konuşmak büyük dikkat gerektirir.
Her Dinî Görüş Ayrılığı “Allah’a İftira” mıdır
Hayır.İçtihat farklılığı başka şeydir.
Bir âlim:
“Benim anladığım hüküm budur.”
diyebilir ve hata edebilir.
Bu doğrudan iftira anlamına gelmez.
Asıl tehlike, delilsiz biçimde:
“Allah kesinlikle böyle dedi.”
demektir.
Yani samimi yorum ile bilinçli uydurma aynı değildir.
Helal ve Haram Belirlemek Neden Bu Kadar Ciddi Bir Konudur
Çünkü helal-haram:Allah’ın kulları üzerindeki hükmüyle ilgilidir.
İnsan kendi zevkine göre:
“Bu kesin haram.”
“Bu kesin helal.”
diyemez.
Delil ve yöntem gerekir.
Aksi hâlde din, kişisel tercihler toplamına dönüşebilir.
Kişisel Olarak Bir Şeyi Sevmemek Onu Haram Yapar mı
Hayır.Bir insan:
bir yiyeceği sevmeyebilir,
bir alışkanlığı tercih etmeyebilir,
bir hayvanın etini yemeyebilir.
Bu kişisel tercihtir.
Ama:
“Ben sevmiyorum, demek ki Allah haram kılmıştır.”
denemez.
Kişisel tercih ile dinî hüküm farklıdır.
Gelenek Bir Şeyi Yasaklıyorsa Bu Otomatik Olarak Dinî Yasak mıdır
Hayır.Gelenek:
değerli olabilir,
toplumu düzenleyebilir,
ahlaki fayda sağlayabilir.
Ama her gelenek Allah’ın hükmü değildir.
Bir geleneğe:
“Din böyle emrediyor.”
demek için dinî dayanak gerekir.
En‘âm 136, 137 ve 138 Birlikte Nasıl Okunmalıdır
Bu üç ayet bir zincir oluşturur.136:
Batıl kutsal paylaşım.
137:
Batıl inancın ağır ahlaki sonucu.
138:
Batıl yasakların dinleştirilmesi.
Yani:
Yanlış inanç → Yanlış kutsallık → Yanlış ahlak → Yanlış dinî hukuk.
Kur’an bu zinciri adım adım çözer.
Bu Ayet Dinî Otoriteyi Tamamen Reddeder mi
Hayır.İslam’da:
ilim,
fıkıh,
tefsir,
içtihat
vardır.
Ama bunların hepsi vahyi anlamaya yönelik insan çabalarıdır.
Âlim Allah değildir.
Yorum vahyin kendisi değildir.
Bu ayrım korunursa dinî ilim sağlıklı işler.
Bir Şeyin “Kutsal” Denmesi Neden Yetmez
Çünkü insan her şeyi kutsallaştırabilir.Bir taş.
Bir hayvan.
Bir gelenek.
Bir kişi.
Bir kurum.
Ama kutsallık iddiası hakikat için delil değildir.
Kur’an sürekli şu soruyu sorar:
“Bunun Allah’tan olduğuna deliliniz nedir?”
Bu Ayet Hayvan Hakları Açısından da Bir Şey Söyler mi
Doğrudan modern hayvan hakları teorisini anlatmaz.Ama hayvanların:
rastgele kutsallaştırılmaması,
rastgele haramlaştırılmaması,
nimet ve emanet bilinciyle görülmesi
önemli bir ahlaki çerçeve sunar.
Hayvan, ne tapınılacak varlıktır ne de merhametsizce kullanılacak nesne.
Bu Ayetin Günümüz İnsanına En Büyük Mesajı Nedir
Belki de şu:Din adına konuşurken kendi fikrini Allah’ın sözüne dönüştürme.
“Ben böyle düşünüyorum.”
demek başka.
“Allah kesin böyle diyor.”
demek başka.
İkincisi çok daha ağır bir iddiadır.
Bu yüzden dinî dilde tevazu gerekir.
En‘âm Suresi 138. Ayet Bize Bugün Ne Söylüyor
En‘âm Suresi 138. ayet bize dinî hayatın çok önemli bir tehlikesini gösterir:İnsan kendi koyduğu kuralları zamanla Allah’ın kuralı sanabilir.
Başlangıçta belki bir gelenek vardır.
Sonra toplum bunu tekrarlar.
Bir nesil geçer.
Sonra bir başkası gelir.
Artık kimse bunun nereden çıktığını bilmez.
Sonunda biri şöyle der:
“Dinimiz böyle emrediyor.”
İşte tam burada büyük bir soru sormak gerekir:
Gerçekten mi?
Allah mı söyledi?
Peygamber mi öğretti?
Güvenilir bir delil var mı?
Yoksa insanlar yüzyıllar içinde böyle mi kabul etti?
Bu soru dine karşı çıkmak değildir.
Tam tersine dini insan uydurmalarından korumaktır.
Ayet ayrıca bize kutsallığın nasıl güç aracı hâline gelebileceğini de gösterir.
“Bunu sadece şu kişiler yiyebilir.”
“Bu hayvana kimse binemez.”
“Bu ürün başkalarına yasaktır.”
gibi hükümler, bir grubun diğerleri üzerinde kontrol kurmasına yol açabilir.
Bu yüzden tevhid sadece putları reddetmek değildir.
Aynı zamanda Allah adına konuşma tekelini insanların elinden almak demektir.
Hiç kimse kendi çıkarını ilahî hüküm gibi sunamaz.
Hiç kimse Allah’ın söylemediğini O’na söyletemez.
Ve belki En‘âm 138’in bugün için en güçlü cümlesi şudur:
Dini korumanın yollarından biri, dine sürekli yeni yasaklar eklemek değil; Allah’ın gerçekten ne söylediğini dikkatle ayırabilmektir. Çünkü insanın kendi zannını Allah’ın hükmü hâline getirmesi, takva değil, ölçüyü aşmaktır.
