Emmanuel Levinas'a Göre Aşkınlık Nedir 
Öteki, Sonsuzluk, Etik Çağrı Ve İnsanlığın Kendini Aşması Nasıl Açıklanır
Emmanuel Levinas'a göre aşkınlık, insanın yalnızca kendi benliği, kendi bilinci, kendi çıkarı, kendi özgürlüğü ve kendi dünyası içinde kapalı kalmaması; Öteki'nin yüzü aracılığıyla kendi merkezini aşmasıdır. Levinas'ın düşüncesinde aşkınlık, sadece metafizik bir yükseklik, soyut bir Tanrı fikri, görünmeyen bir evren ya da zihnin ötesinde duran uzak bir alan değildir. Aşkınlık, en somut biçimde başkasının yüzüyle karşılaşmada belirir.
Levinas için insan, kendi içine kapandığında dünyayı kendi ihtiyaçları, korkuları, kavramları ve arzuları üzerinden kurar. Fakat Öteki geldiğinde bu kapalı dünya sarsılır. Başkasının yüzü, bana yalnızca başka bir insanı göstermez; beni kendimden dışarı çağırır. Bana şunu hissettirir: Sen yalnızca kendin için yaşamıyorsun. Karşında sana indirgenemeyen, senden taşan ve sana sorumluluk yükleyen bir insan var.
Bu yüzden Levinas'ta aşkınlık, insanın kendinden kaçışı değil; kendini etik olarak aşmasıdır. Benliğin dar çemberinden çıkıp başkasının kırılganlığına, acısına, varlığına ve çağrısına açık hale gelmesidir.
Aşkınlık Nedir
Aşkınlık, genel anlamıyla insanın kendi sınırlarının, alışılmış düşünce düzeninin ve kapalı benlik alanının ötesine açılmasıdır. Fakat Levinas'ta aşkınlık, yalnızca zihinsel ya da metafizik bir yükseliş değildir. En derin anlamıyla etik bir açılıştır.
İnsan kendi dünyasında kalabilir.
Kendi arzularını düşünebilir.
Kendi güvenliğini önceleyebilir.
Kendi kavramlarıyla her şeyi açıklamak isteyebilir.
Kendi özgürlüğünü mutlaklaştırabilir.
Fakat Öteki'nin yüzü, bu kapalı benlik alanını bozar.Aşkınlık burada başlar. Çünkü başkasının yüzü bana, benim dünyamdan daha büyük bir sorumluluk alanı olduğunu gösterir. Karşımdaki insanı tamamen kavrayamam, tüketemem, sahiplenemem, kullanamam ve yok sayamam.
Levinas'a göre aşkınlık, insanın kendinden daha büyük bir etik çağrıya açılmasıdır.
Levinas Aşkınlığı Neden Öteki Üzerinden Düşünür
Levinas, aşkınlığı uzak ve soyut bir alan olarak değil; Öteki ile karşılaşma üzerinden düşünür. Çünkü ona göre insanın kendini aşması, yalnızca kendi bilincinin içinden gerçekleşmez. İnsan, başkasının yüzüyle karşılaştığında kendi merkezinden çıkar.
Öteki bana benzemek zorunda değildir.
Öteki benim kavramlarıma sığmak zorunda değildir.
Öteki benim sistemimin parçası olmak zorunda değildir.
Öteki benim çıkarım için var değildir.
Bu nedenle Öteki, benim kapalı dünyama dışarıdan gelen etik bir açıklıktır.Levinas için aşkınlık, başkasını kendime indirgemediğim anda belirir. Çünkü karşımda yalnızca anlayacağım, yöneteceğim, sınıflandıracağım bir nesne değil; bana sorumluluk yükleyen bir yüz vardır.
Bu yüzden Öteki, aşkınlığın kapısıdır. İnsan, Öteki'ni gerçekten gördüğünde kendi benliğinin sınırlarını aşmaya başlar.
Yüz Aşkınlığı Nasıl Başlatır
Levinas'ın felsefesinde yüz, aşkınlığın en güçlü başlangıç noktasıdır. Yüz, yalnızca fiziksel görünüş değildir. Yüz, başkasının bana etik biçimde görünmesidir.
Bir yüz bana şunu söyler:
Beni yok sayma.
Beni nesneye indirgeme.
Beni incitme.
Beni öldürme.
Ben senin dünyana sığmayan bir insanım.
Bu çağrı, beni kendi içime kapanmaktan çıkarır.Ben kendi isteklerimle meşgulken, yüz beni durdurur. Ben kendi özgürlüğümü büyütmek isterken, yüz bana sınır koyar. Ben başkasını etiketlemek isterken, yüz bana onun sonsuzluğunu hatırlatır.
Aşkınlık burada doğar: Başkasının yüzü, beni kendimden daha büyük bir sorumluluğa çağırır.
Bu yüzden Levinas'ta yüz, yalnızca görülen şey değil; insanı kendi benliğinden öteye taşıyan etik olaydır.
Aşkınlık Ve Sonsuzluk Arasında Nasıl Bir Bağ Vardır
Levinas'ın düşüncesinde aşkınlık ile sonsuzluk birbirine çok yakındır. Çünkü sonsuzluk, Öteki'nin benim kavrayışımdan taşmasıdır. Aşkınlık ise benim bu taşma karşısında kendi sınırlarımı aşmamdır.
Ben Öteki'ni tamamen bilemem.
Onu tamamen tüketemem.
Onu tamamen kendime benzetemem.
Onu tamamen kontrol edemem.
Onu tamamen kendi sistemime kapatamam.
İşte Öteki'nin bu benden taşan derinliği sonsuzluktur.Aşkınlık ise, bu sonsuzluk karşısında benim kendi merkezimden çıkmamdır. Yani başkasının bana indirgenemeyen varlığını kabul etmemdir.
Levinas'ın düşüncesinde sonsuzluk uzak bir matematik fikri değil; başkasının yüzünde beliren etik derinliktir. Aşkınlık da bu derinliğe duyarsız kalmamaktır.
Aşkınlık Neden Ben Merkezli Yaşamı Sarsar
Ben merkezli yaşam, insanın kendi çıkarını, rahatını, arzusunu ve özgürlüğünü mutlak merkez haline getirmesidir. Bu yaşam biçiminde başkası çoğu zaman ya araçtır ya engeldir ya da ilgisiz bir figürdür.
Ben merkezli insan şöyle düşünebilir:
Benim hayatım.
Benim özgürlüğüm.
Benim güvenliğim.
Benim başarım.
Benim mutluluğum.
Levinas ise bu merkezin karşısına başkasının yüzünü koyar.Yüz bana şunu der:
Sen dünyada tek değilsin.
Senin özgürlüğün başkasının kırılganlığıyla sınanır.
Senin varlığın başkasının varlığına karşı sorumludur.
Senin hayatın başkasının yüzünü silerek büyüyemez.
Bu yüzden aşkınlık, benliğin konforunu bozar. Fakat bu bozulma bir kayıp değil; insanlaşmanın başlangıcıdır. İnsan kendi merkezinden çıktığında, başkasına karşı sorumlu bir varlık haline gelir.
Aşkınlık Neden Bilgiden Daha Derindir
Levinas'a göre bilgi önemlidir; fakat aşkınlık yalnızca bilgiyle gerçekleşmez. Çünkü bilgi çoğu zaman nesnesini kavramak, sınıflandırmak ve açıklamak ister. Başkası söz konusu olduğunda bu yeterli değildir.
Bir insan hakkında çok şey bilebilirim.
Onun geçmişini öğrenebilirim.
Kültürünü tanıyabilirim.
Davranışlarını yorumlayabilirim.
Psikolojik yapısını analiz edebilirim.
Fakat bütün bunlar, onun yüzünün etik çağrısını tüketmez.Bilgi bana “o kimdir
” sorusunda yardımcı olabilir. Fakat aşkınlık bana daha derin bir soru sordurur:Ona karşı nasıl sorumluyum
Levinas'ın farkı buradadır. Ona göre başkasını gerçekten görmek, onu yalnızca bilmek değildir. Başkasını görmek, onun benim bilgimi aşan insanlığını kabul etmektir.Aşkınlık, bilginin sınırını fark ettiğim yerde başlar.
Aşkınlık Ve Sorumluluk Arasında Nasıl Bir İlişki Vardır
Levinas'ta aşkınlık, sorumluluktan ayrı değildir. İnsan kendini, başkasına karşı sorumluluk duyduğu anda aşar. Çünkü sorumluluk, benliği kendi kapalı çıkar alanından çıkarır ve başkasının varlığına açar.
Sorumluluk bana şunu öğretir:
Başkasının acısı beni ilgilendirir.
Başkasının kırılganlığı benim özgürlüğümü sınar.
Başkasının yüzü beni cevaba çağırır.
Başkasının varlığı benim dünyamın dışında değildir.
Sorumluluk, benliğin kendinden taşmasıdır.Bu yüzden aşkınlık, mistik bir uzaklaşma değil; etik bir yakınlaşmadır. Başkasına yaklaşmak, onun yüzünü görmek, onun acısını duyabilmek, onun hakkını gözetmek ve onun insanlığını kendi kavramlarıma kapatmamak aşkınlığın somut biçimleridir.
Levinas için insan, başkasına karşı sorumluluk duyarak kendini aşar.
Aşkınlık Ve Özgürlük Arasında Nasıl Bir Gerilim Vardır
Modern düşüncede özgürlük çoğu zaman kişinin kendi istediğini yapabilmesi olarak anlaşılır. Levinas ise özgürlüğün, başkasının yüzü karşısında sınandığını söyler. Bu nedenle aşkınlık, özgürlüğü başıboş bir genişleme olmaktan çıkarır.
Ben özgürüm; ama başkasına zarar veremem.
Ben seçebilirim; ama başkasının yüzünü silemem.
Ben konuşabilirim; ama sözlerimle insan onurunu yok edemem.
Ben kendi hayatımı kurabilirim; ama başkasını araç haline getiremem.
Aşkınlık, özgürlüğe etik derinlik kazandırır.Özgürlük yalnızca benim imkanım olduğunda dar kalabilir. Fakat özgürlük, başkasının yüzü karşısında sorumlulukla birleştiğinde insanileşir.
Levinas'ın özgürlük anlayışında aşkınlık şudur: Özgürlüğümün sınırını yalnızca yasa değil, başkasının yüzü de belirler.
Aşkınlık Ve Tanrı Fikri Arasında Nasıl Bir Bağ Vardır
Levinas'ın düşüncesinde Tanrı fikri, yalnızca teorik kanıtlarla, soyut metafizikle veya varlık tartışmalarıyla düşünülmez. Tanrısal olanın izi, çoğu zaman Öteki'ne karşı sorumlulukta belirir.
Başkasının yüzü, bana yalnızca toplumsal bir görev değil; daha derin, daha aşkın bir çağrı taşır.Bu, başkasının Tanrı olduğu anlamına gelmez. Fakat başkasının yüzünde, beni sıradan ben merkezli varoluşumdan çıkaran bir aşkınlık izi vardır. Öteki'nin kırılganlığı bana insanlığın ötesinde bir sorumluluk derinliği hissettirir.
Levinas için Tanrı'ya giden yol, bazen soyut düşünceden çok başkasının yüzüne verilen etik cevapta açılır.
İnsan, başkasına karşı sorumluluğunda kendi varlığını aşan bir anlamla karşılaşır.
Aşkınlık Ve Şiddet Arasında Nasıl Bir Karşıtlık Vardır
Şiddet, başkasını benim dünyama zorla kapatır. Aşkınlık ise başkasının benden taşan varlığını kabul eder. Bu yüzden Levinas'ta aşkınlık ile şiddet birbirine karşıt iki yön gibidir.
Şiddet şöyle der:
Seni kendi sistemime sokacağım.
Seni kendi istediğim gibi tanımlayacağım.
Seni nesne yapacağım.
Seni susturacağım.
Seni yüz olmaktan çıkaracağım.
Aşkınlık ise şöyle der:
Sen benim kavramlarımdan fazlasısın.
Seni tüketemem.
Seni yüz olarak görmeliyim.
Sana karşı sorumluyum.
Şiddet başkasını kapatır; aşkınlık başkasının başkalığına açık kalır.Bu yüzden aşkınlık, şiddete karşı etik bir dirençtir. Çünkü başkasının yüzündeki sonsuzluğu gören insan, onu yalnızca hedef, tehdit, araç veya engel olarak göremez.
Aşkınlık Ve Misafirperverlik Nasıl Bağlantılıdır
Misafirperverlik, aşkınlığın gündelik ve somut biçimlerinden biridir. Çünkü misafir, benim dünyama gelen Öteki'dir. Onun gelişi, benim kapalı düzenimi değiştirir ve bana kendi sınırlarımı aşma imkanı verir.
Misafirperverlik şudur:Başkasına yer açmak.
Yabancıyı yalnızca tehdit olarak görmemek.
Öteki'nin başkalığını yok etmeden kabul etmek.
Kendi dünyamı mutlak merkez saymamak.
Kapıyı sadece eve değil, vicdana da açmak.
Misafirperverlikte insan, kendi alanını başkasının varlığına göre esnetir. Bu esneme, aşkınlığın ahlaki biçimidir. Çünkü ben artık yalnızca kendi düzenimin içinde kalmam; başkasının yüzüyle dünyam genişler.
Misafirperverlik, aşkınlığın kapı açan halidir. Aşkınlık Ve Dil Arasında Nasıl Bir Bağ Vardır
Dil, Levinas'ta yalnızca bilgi aktarma aracı değildir. Dil, başkasına hitap etme, onu muhatap alma ve onun varlığını kabul etme alanıdır. Bu yüzden dil, aşkınlıkla yakından ilişkilidir.
Birine gerçekten hitap etmek, onu yalnızca nesne olarak görmemek demektir.
Birini dinlemek, onun benden taşan söz hakkını kabul etmek demektir.
Birinin sözünü kesmeden duymak, onun yüzüne alan açmak demektir.
Dil, başkasına açıldığında aşkın hale gelir.Fakat dil aynı zamanda kapatıcı da olabilir. Etiketleyebilir, aşağılayabilir, susturabilir, nesneleştirebilir ve yüzü silebilir. Bu durumda dil aşkınlığı değil, totaliteyi güçlendirir.
Levinasçı dil şu sorumluluğu taşır:
Konuşurken başkasının yüzünü koruyor muyum
Dinlerken onun benden taşan anlamına yer açıyor muyum
Aşkınlık Ve Sevgi Arasında Nasıl Bir İlişki Vardır
Sevgi, Levinasçı düşüncede aşkınlıkla derinden bağlantılıdır. Çünkü gerçek sevgi, başkasını kendi arzumuzun nesnesine indirgemeden ona yaklaşabilmektir. Birini sevmek, onu tamamen kendimize ait kılmak değildir.
Etik sevgi şöyle der:Seni kendime hapsetmek istemiyorum.
Seni kendi beklentilerimle tüketmek istemiyorum.
Senin başkalığını yok etmek istemiyorum.
Seni yalnızca benim eksikliğimi tamamlayan biri olarak görmüyorum.
Seni yüz olarak görüyorum.
Aşkınlık, sevgiyi sahiplenme arzusundan arındırır. Çünkü başkasını gerçekten sevmek, onun benden taşan varlığını kabul etmeyi gerektirir.
Sevgi, başkasının sonsuzluğuna saygı duyduğunda etik derinlik kazanır.Bu nedenle Levinasçı sevgi, yalnızca yakınlık değil; başkasının başkalığını koruyabilen yakınlıktır.
Aşkınlık Ve Günlük Hayat Nasıl Birleşir
Aşkınlık çok büyük ve soyut bir kavram gibi görünebilir. Fakat Levinas'ta günlük hayatın en küçük anlarında bile yaşanabilir. Çünkü her karşılaşma, insanı kendi merkezinden çıkarma potansiyeli taşır.
Birini gerçekten dinlemek.
Bir çocuğun korkusunu küçümsememek.
Bir yaşlının yavaşlığına sabır göstermek.
Bir yoksulu görünmez kılmamak.
Bir çalışanı yalnızca hizmet aracı olarak görmemek.
Bir yabancıya sadece tehdit diye bakmamak.
Bir tartışmada karşı tarafı insanlıktan çıkarmamak.
Bunların hepsi küçük aşkınlık anlarıdır.Çünkü her birinde insan, kendi hızından, kendi öfkesinden, kendi konforundan veya kendi merkezinden biraz geri çekilir ve başkasının yüzüne alan açar.
Levinas için insanlık, yalnızca büyük metafizik düşüncelerde değil; günlük hayatın bu küçük etik açılımlarında da belirir.
Dijital Çağda Aşkınlık Nasıl Zorlaşır
Dijital çağda insanlar birbirine çok görünür ama çoğu zaman daha az gerçekten açık hale gelir. Çünkü ekran, başkasını profil, yorum, avatar, etiket, görüş, veri veya hedef haline getirebilir.
Dijital çağda totalite hızlanır:İnsan tek cümleyle yargılanır.
Yüz profil fotoğrafına indirgenir.
Acı içerik gibi tüketilir.
Karşıt görüş düşmanlaştırılır.
Karmaşık insan tek etikete sıkıştırılır.
Bu ortamda aşkınlık zorlaşır; çünkü başkasının benden taşan derinliğini görmek için yavaşlamak gerekir. Oysa dijital kültür çoğu zaman hız, tepki, paylaşım ve yargı ister.
Levinasçı etik dijital çağa şunu hatırlatır:
Ekranın arkasında da sana sığmayan bir Öteki var.
Dijital aşkınlık, profilin arkasındaki yüzü, yorumun arkasındaki insanı ve görüşün arkasındaki kırılganlığı hatırlayabilmektir. Aşkınlık Ve Adalet Arasında Nasıl Bir Bağ Vardır
Aşkınlık, başkasının benden taşan varlığını kabul etmekle başlar. Fakat toplumda yalnızca bir Öteki yoktur. Birçok yüz, birçok ihtiyaç, birçok hak ve birçok kırılganlık vardır. Bu yüzden aşkınlık, adaletle birleşmek zorundadır.
Adalet, birçok yüzün aşkınlığını aynı anda düşünme sorumluluğudur.Bir kişiye merhamet etmek önemlidir.
Ama diğer yüzleri unutmamak gerekir.
Bir yabancıya alan açmak önemlidir.
Ama toplumdaki diğer hakları da gözetmek gerekir.
Bir mağdurun acısını görmek önemlidir.
Ama adaleti intikama dönüştürmemek gerekir.
Levinasçı adalet, yüzleri korurken düzen kurmaya çalışır. Bu düzen, insanı dosyaya, sayıya ve kategoriye indirgememelidir.
Aşkınlık, adalete ruh verir; adalet, aşkınlığa toplumsal ölçü kazandırır. Aşkınlık Düşüncesine Yöneltilen Eleştiriler Nelerdir
Levinas'ın aşkınlık anlayışı çok derin olmakla birlikte bazı eleştiriler alabilir. Çünkü bu düşünce, insanı başkasına karşı çok yoğun bir sorumluluk alanına çağırır. Bazı eleştirmenler, bunun pratik hayatta zor uygulanabilir olduğunu düşünebilir.
Eleştiriler şu sorular etrafında toplanabilir:
İnsan sürekli kendini aşabilir mi
Başkasına açıklık ile kendini koruma nasıl dengelenir
Zarar veren Öteki karşısında aşkınlık nasıl düşünülür
Sorumluluk çok ağır hale gelmez mi
Toplumsal kararlar, sonsuz başkalık fikriyle nasıl kurulabilir
Bu sorular önemlidir. Çünkü etik hayat tek cümleyle çözülecek kadar kolay değildir.Fakat Levinas'ın amacı pratik bir reçete vermekten çok, insanın kendi merkezine kapanmasını sarsmaktır. Onun aşkınlık düşüncesi, bize şu soruyu unutturmamak ister:
Karşındaki insan, senin onu anladığını sandığından daha büyük olabilir mi
Bu soru, aşkınlığın felsefi kalbidir.
Levinasçı Aşkınlık Modern İnsana Ne Öğretir
Levinasçı aşkınlık modern insana çok güçlü bir ders verir: Kendi merkezinden çıkmayı öğren.
Modern insan çok fazla kendine çağrılır: kendini gerçekleştir, kendini göster, kendini büyüt, kendini koru, kendini kanıtla, kendini merkeze al. Bunların bazıları değerli olabilir; fakat yalnızca bunlarla yaşamak insanı daraltabilir.
Levinas modern insana şunu sorar:
Başkasının yüzü hayatında yer buluyor mu
Kendi özgürlüğünü başkasının kırılganlığıyla sınıyor musun
İnsanları kendi kavramlarına kapatıyor musun
Yabancıyı gerçekten yüz olarak görebiliyor musun
Bir insanı bildiğini sandığında onu dinlemeyi bırakıyor musun
Aşkınlık, insanı daha derin, daha merhametli ve daha sorumlu hale getirir.Çünkü insan kendini yalnızca kendi içinde bulmaz. Bazen kendini, başkasının yüzü karşısında duyduğu sorumlulukta daha derin biçimde keşfeder.
Son Söz Aşkınlık, İnsanın Öteki'nin Yüzünde Kendini Aşmasıdır
Emmanuel Levinas'a göre aşkınlık, insanın uzak metafizik hayallerde kaybolması değil; başkasının yüzü karşısında kendi benliğinin dar sınırlarını aşmasıdır. Aşkınlık, kendinden kaçmak değildir. Kendini, Öteki'nin çağrısı karşısında daha derin bir sorumluluk alanına açmaktır.
Levinas'ın düşüncesinde insan, kendi dünyasına kapanmaya eğilimlidir. Kendi kavramlarıyla açıklar, kendi arzularıyla ister, kendi özgürlüğünü büyütür, kendi güvenliğini önceleyebilir. Fakat başkasının yüzü geldiğinde bu kapalı dünya sarsılır. Çünkü yüz, bana kendi dünyamın tek dünya olmadığını gösterir.
Aşkınlık bu sarsıntıda başlar. Başkasını tamamen bilmediğimi, tüketemediğimi, sahiplenemediğimi ve kendi sistemime kapatamayacağımı kabul ettiğimde, insanlık alanı genişler. Öteki'nin yüzü bana, benim kavramlarımdan daha büyük bir hakikat olduğunu duyurur.
Bu yüzden aşkınlık, Levinas'ta etik bir olaydır. Başkasının acısına sağır kalmamak, yabancıyı yalnızca tehdit olarak görmemek, sevdiğimiz kişiyi kendi arzumuzun nesnesine çevirmemek, konuşurken yüzü silmemek, özgürlüğü sorumlulukla derinleştirmek ve adaleti yüzleri unutmadan kurmak aşkınlığın somut biçimleridir.
Belki de insanın en büyük aşması, gökyüzüne yükselmek değil; kendi benliğinin kapalı duvarlarından çıkıp başkasının yüzünde insanlığın sessiz çağrısını duyabilmektir.
