Bakara Suresi 44. Ayette “Siz Kitabı Okuduğunuz Hâlde İnsanlara İyiliği Emredip Kendinizi Unutuyor Musunuz? Hâlâ Aklınızı Kullanmayacak Mısınız?” İfadesi Ne Anlama Gelir Ve Başkasına Öğüt Verip Kendini Unutmak, Söz İle Davranış Arasındaki Çelişki, Dinî Tutarsızlık, Vaaz, Öz Eleştiri, Ahlaki Tutarlılık, Bilmek İle Yaşamak Arasındaki Fark Ve İnsanın Kendi Kusuruna Karşı Körleşmesi Açısından Nasıl Anlaşılmalıdır 
Bakara Suresi 44. Ayet Ne Söyler
Bakara Suresi'nin kırk dördüncü ayetinde anlam olarak şöyle buyrulur:
“Siz Kitabı okuduğunuz hâlde insanlara iyiliği emredip kendinizi unutuyor musunuz? Hâlâ aklınızı kullanmayacak mısınız?”
Bu ayet çok güçlü bir ahlaki çelişkiye dikkat çeker:
Doğruyu bilmek.
Başkalarına anlatmak.
Ama:
kendi hayatında uygulamamak.
Kur’an burada bilginin eksikliğinden söz etmez.
Tam tersine muhataplar:
Kitabı okumaktadır.
Yani problem cehalet değildir.
Problem, bilginin insanın kendi hayatına ulaşamamasıdır.
“İnsanlara İyiliği Emretmek” Ne Demektir
Ayetteki “birr” kavramı:
iyilik,
doğruluk,
erdem,
dindarlık,
ahlaki güzellik
gibi geniş bir anlam alanına sahiptir.
Dolayısıyla burada yalnız tek bir dini emrin öğretilmesi kastedilmez.
İnsanlara:
dürüst olun,
adaletli olun,
Allah'a itaat edin,
iyilik yapın
demek de bu çerçevede düşünülebilir.
Sorun insanlara iyiliği tavsiye etmek değildir.
Sorun:
iyiliği başkaları için bir yükümlülük, kendisi için ise isteğe bağlı bir seçenek hâline getirmektir.
“Kendinizi Unutuyor Musunuz?” Ne Anlama Gelir
Buradaki unutmak sıradan hafıza kaybı değildir.
İnsan:
ne yapılması gerektiğini biliyor,
başkasına söylüyor,
ama kendisini bu ahlaki ölçünün dışında tutuyor.
Sanki kural herkes için geçerli ama onun için geçerli değilmiş gibi davranıyor.
Bu çok insani bir zaaf olabilir.
Başkalarının hatalarını görmek kolaydır.
Çünkü dışarıdan bakarız.
Kendi davranışlarımızı ise:
mazeretler,
duygular,
çıkarlarımız
üzerinden değerlendiririz.
Böylece aynı davranış başkasında kusur, kendimizde istisna hâline gelebilir.
Bu Ayet Dini İkiyüzlülüğü Mü Eleştiriyor
Ayet kesinlikle söz ile davranış arasındaki ciddi çelişkiyi eleştirir.
Fakat her tutarsızlığı doğrudan teknik anlamda nifak olarak adlandırmak doğru değildir.
Bir insan samimi biçimde doğruyu savunabilir ama kendi zayıflığı nedeniyle onu tam uygulayamıyor olabilir.
Bu kişi çelişkilidir.
Ama otomatik olarak münafık ilan edilemez.
Daha ağır durum ise kişinin:
başkasına ahlak öğretip,
kendisinin bunu bilinçli biçimde ihlal etmesi,
hatta dini öğüdü kendi otoritesi için kullanmasıdır.
Ayet insanı bu tehlikeye karşı uyarır:
Sözünün arkasında hayatın da bulunsun.
İnsan Başkasının Hatasını Neden Kendi Hatasından Daha Kolay Görür
Çünkü kendimize içeriden, başkalarına dışarıdan bakarız.
Kendi davranışımız için:
“Çok stresliydim.”
deriz.
Başka biri aynısını yaptığında:
“Ne kadar kaba biri.”
diyebiliriz.
Kendi başarısızlığımızı şartlarla açıklarız.
Başkalarının başarısızlığını karakterleriyle.
Psikolojide bu tür değerlendirme farklılıkları çeşitli bilişsel yanlılıklarla ilişkilendirilir.
Bakara 44 ise çok daha eski ve yalın bir soruyla aynı noktaya dokunur:
“Kendi nefsini neden değerlendirme dışında bırakıyorsun?”
Bilmek İle Yaşamak Arasında Neden Bu Kadar Büyük Bir Mesafe Vardır
Çünkü bilgi zihni değiştirir.
Davranış ise:
alışkanlık,
irade,
duygu,
çıkar,
çevre
ile mücadele gerektirir.
Herkes:
sigaranın zararlı olduğunu
bilebilir.
Ama bırakmak zordur.
Herkes:
öfkenin zarar verebileceğini
bilir.
Ama öfke anında susmak zordur.
Herkes:
dürüstlüğün iyi olduğunu
bilir.
Ama dürüstlük para kaybettirecekse sınav başlar.
Dolayısıyla ahlaki bilgi ile ahlaki karakter aynı şey değildir.
Doğruyu bilmek başlangıçtır; doğruyu yaşayabilmek dönüşümdür.
Başkasına Öğüt Veren Kişi Kusursuz Olmak Zorunda Mıdır
Hayır.
Bu ayetin çok yanlış anlaşılabileceği noktalardan biri budur.
Eğer:
“Bir kusurun varsa başkasına hiçbir iyilik tavsiye edemezsin.”
deseydik dünyada kimse kimseye doğruyu söyleyemezdi.
Çünkü herkesin eksikleri vardır.
Ayetin eleştirisi:
iyiliği söylemek
değil,
kendisini tamamen unutmaktır.
Bir insan:
“Ben de bu konuda zorlanıyorum ama ikimizin de bunu düzeltmesi gerekiyor.”
diyebilir.
Bu, ikiyüzlülük değil dürüstlüktür.
Sorun:
“Sen bunu yapmalısın ama benim yapmam gerekmiyor.”
tavrıdır.
Bir Günahı İşleyen Kişi O Günahın Yanlış Olduğunu Söyleyebilir Mi
Evet.
Hatta bazen söylemelidir.
Örneğin sigarayı bırakamayan bir baba çocuğuna:
“Sakın başlama, ben hata yaptım.”
diyebilir.
Burada söz ile davranış arasında bir çelişki vardır.
Ama kişi yanlışını:
savunmuyor,
normalleştirmiyor,
aksine kabul ediyor.
Bu önemli bir ayrımdır.
Ahlaki sorun kişinin günahkâr olması değil yalnızca.
Daha büyük sorun:
Günahını doğru gibi sunması veya kendisini kuralın dışında görmesidir.
Vaaz Vermek Neden İnsana Bir Üstünlük Hissi Verebilir
Çünkü öğüt veren kişi geçici olarak:
bilen,
yönlendiren,
doğruyu açıklayan
konumuna geçer.
Bu konum ego için cazip olabilir.
İnsan zamanla:
“Ben anlatan kişiyim.”
kimliğine öylesine alışabilir ki kendisinin de anlatılan şeye muhtaç olduğunu unutabilir.
Dinî konuşma bu yüzden tehlikeli bir ayrıcalık hâline gelebilir.
İnsan başkalarının kusurlarını sürekli anlatırken kendi iç dünyasını incelemeyi bırakabilir.
Bir noktadan sonra vaaz, öz eleştirinin yerine geçebilir.
“Kitabı Okuduğunuz Hâlde” Vurgusu Neden Ağırdır
Çünkü burada bilgi vardır.
Metne erişim vardır.
Ahlaki ölçü bilinmektedir.
Bu yüzden sorumluluk büyür.
Bir insan bir ilkeyi bilmiyorsa öğretilebilir.
Ama yıllarca aynı ilkeyi okuyup başkalarına anlattığı hâlde kendisini bunun dışında tutuyorsa sorun bilgi eksikliği değildir.
Bu nedenle kutsal metin okumak tek başına insanı dönüştürmez.
İnsan kitabı okuyabilir.
Ama daha zor olan şudur:
Kitabın kendisini okumasına izin vermek.
Yani metin yalnız dış dünyayı değil, okuyan kişiyi de sorgulamalıdır.
“Hâlâ Aklınızı Kullanmayacak Mısınız?” Ne Anlama Gelir
Ayetin sonunda son derece çarpıcı bir soru vardır:
“Aklınızı kullanmıyor musunuz?”
Demek ki Kur’an bu davranışı yalnız ahlaki değil, mantıksal bir çelişki olarak da görür.
Sen:
“Bu davranış doğrudur.”
diyorsun.
Başkasına:
“Bunu yap.”
diyorsun.
Ama kendi hayatında:
“Benim için gerekmez.”
gibi davranıyorsun.
Bu durumda insan kendi sözüyle kendi davranışı arasında tutarsızlık üretir.
Akıl burada insana:
“Aynı ölçüyü kendine de uygula.”
der.
Ahlaki Tutarlılık Ne Demektir
Tutarlılık insanın:
söyledikleri,
savundukları,
yaptıkları
arasında mümkün olduğunca uyum bulunmasıdır.
Bu, insanın hiç hata yapmaması anlamına gelmez.
Tutarlı insan da düşebilir.
Ama düşüşünü:
doğru diye savunmaz.
Kendi davranışının kendi ilkesine aykırı olduğunu kabul eder.
Bu nedenle gerçek tutarlılık:
kusursuzluk değil,
aynı ölçünün kendine de uygulanmasına razı olmaktır.
Çifte Standart Neden Bu Ayetle Yakından İlişkilidir
Çifte standart:
aynı davranışı kişiye göre farklı değerlendirmektir.
Ben yapınca:
“Mecburdum.”
Sen yapınca:
“Ahlaksızlık.”
Benim grubum yapınca:
“Şartlar bunu gerektirdi.”
Karşı taraf yapınca:
“Asla kabul edilemez.”
Bu zihinsel yapı Bakara 44'ün eleştirdiği kendini unutma biçimlerinden biri olarak düşünülebilir.
Ahlaki ilke gerçekten ilkeyse:
sevdiğimize de sevmediğimize de, kendimize de başkasına da uygulanabilmelidir.
Din Adamları Ve Öğretmenler İçin Bu Ayetin Sorumluluğu Daha mı Büyüktür
Bilgisi ve etkisi arttıkça insanın sorumluluğunun da artması beklenir.
Bir öğretmen:
ahlakı anlatıyorsa,
bir din görevlisi:
dürüstlüğü öğretiyorsa,
bir ebeveyn:
çocuğuna doğru davranışı gösteriyorsa,
sözleri kendi hayatıyla doğal olarak karşılaştırılır.
Bu, onların kusursuz olmak zorunda olduğu anlamına gelmez.
Ama söyledikleriyle tamamen ters bir yaşam sürmeleri güven kaybı oluşturabilir.
Çünkü insanlar yalnız öğüdü değil, öğüdü veren kişinin örneğini de görür.
Ebeveynler Açısından Bu Ayet Nasıl Okunabilir
Bir anne veya baba çocuğuna:
“Telefonu bırak.”
deyip kendisi sürekli telefondaysa,
“Yalan söyleme.”
deyip çocuğun yanında yalan söylüyorsa,
“Saygılı ol.”
deyip başkalarına hakaret ediyorsa,
çocuk söylenen ile yapılan arasındaki farkı görür.
Çocuklar çoğu zaman yalnız öğüt dinlemez.
Davranışı kopyalar.
Bu nedenle eğitimde örnek olmanın gücü büyüktür.
İnsanın çocuğuna söylediği birçok cümlenin ilk muhatabı aslında kendisi olabilir.
Kendi Kusurunu Görmek Neden Rahatsız Edicidir
Çünkü insan kendisi hakkında olumlu bir hikâye taşımak ister.
“Ben iyi biriyim.”
“Ben adilim.”
“Ben dürüstüm.”
Bu kimliklerden biriyle çelişen davranış ortaya çıktığında zihin rahatsız olur.
İnsan iki şey yapabilir:
Davranışını değiştirebilir.
Ya da davranışına yeni bir açıklama üretip kendisini haklı çıkarabilir.
İkincisi daha kolaydır.
Ama uzun vadede öz aldatmayı büyütebilir.
Gerçek öz eleştiri ise:
“Kendim hakkında sevdiğim hikâyeye rağmen burada gerçekten yanlış yaptım.”
diyebilmektir.
Bu Ayet Mümin İçin Nasıl Bir Öz Muhasebe Olmalıdır
İnsan kendisine şu soruları sorabilir:
Başkalarında eleştirdiğim hangi davranışlar bende de var?
İnsanlara verdiğim öğütlerden hangisini kendim uygulamıyorum?
Kendi hatam için ürettiğim mazereti başkası için de kabul eder miydim?
Dini bilgim karakterime gerçekten dokunuyor mu?
İnsanlara söylediğim sözler benim hayatıma karşı delil hâline geliyor mu?
Birini düzeltmeden önce kendime bakabiliyor muyum?
Bu sorular Bakara 44'ü başkalarına yöneltilmiş bir eleştiriden çıkarıp çok güçlü bir vicdan aynasına dönüştürür.
Sosyal Medya Çağında Bakara 44 Neden Daha Da Çarpıcıdır
Bugün insan birkaç dakika içinde:
ahlak,
ilişki,
din,
siyaset,
ebeveynlik
hakkında binlerce kişiye tavsiye verebilir.
İnsanların hayatlarını dışarıdan değerlendirmek kolaylaşmıştır.
Bir başkasının hatasına birkaç saniye içinde hüküm verebiliriz.
Ama aynı anda kendi davranışımızı kimse görmeyebilir.
Bu durum yeni bir performans ahlakı oluşturabilir:
Doğru şeyleri söylemek,
doğru şeyleri yaşamaktan daha görünür hâle gelir.
İnsan çevrim içi dünyada erdemli bir kimlik kurabilir ama gerçek ilişkilerinde tamamen farklı davranabilir.
Bakara 44 tam burada şu soruyu sorar:
“Paylaştığın değerler senin hayatında da geçerli mi?”
İnsan Başkasına Tuttuğu Aynayı Bir Gün Kendisine Çevirmedikçe Bilgisi Onu Dönüştürmeyebilir
Bakara Suresi'nin kırk dördüncü ayeti belki de okunması en rahatsız edici ayetlerden biridir.
Çünkü insanı başkalarından uzaklaştırıp doğrudan kendisine getirir.
“İnsanlara iyiliği emrediyorsunuz...”
Buraya kadar sorun yoktur.
İyilik anlatılmalıdır.
Doğru savunulmalıdır.
Ama sonra cümle gelir:
“Kendinizi unutuyor musunuz?”
İşte ayetin aynası burada dönmektedir.
Çünkü insanın çok güçlü bir eğilimi vardır:
Ahlakı başkaları üzerinde uygulamak.
İnsan bir başkasının evliliğinde bütün sorunları görebilir.
Kendi ilişkisindeki hatalarını görmekte zorlanabilir.
Bir yöneticinin adaletsizliğini eleştirebilir.
Kendi küçük iktidar alanında benzer biçimde davranabilir.
Birinin kibirli olduğunu söyleyebilir.
Bunu söylerken kendisini ondan ahlaken üstün görebilir.
Bir başkasına:
“Özür dile.”
diyebilir.
Ama kendi hatasında haftalarca gurur yapabilir.
İşte bilgi burada tuhaf bir şekilde egonun aracına dönüşür.
İnsan öğrendiği ahlakı kendisini değiştirmek yerine başkalarını ölçmek için kullanmaya başlar.
Bu tehlike özellikle dini bilgi için daha büyüktür.
Bir insan yüzlerce ayet bilebilir.
Hadisleri ezberleyebilir.
Saatlerce konuşabilir.
Ama bütün bu bilgiler sürekli başkalarına doğru yöneliyorsa kendi iç dünyasında çok az şey değişebilir.
Belki kutsal metin okumanın en zor biçimi şu soruyu sorarak okumaktır:
“Bu ayet bugün bende nereyi eleştiriyor?”
Çünkü metni yalnız başkalarına uyguladığımızda güvenli bölgede kalırız.
Ama kendimize uyguladığımızda rahatsız olabiliriz.
Ve bazen gerçek dönüş tam o rahatsızlıkta başlar.
Ayetin sonunda:
“Aklınızı kullanmıyor musunuz?”
denmesi de son derece derindir.
Çünkü burada sadece ahlak değil, tutarlılık vardır.
Eğer bir davranışın doğru olduğuna gerçekten inanıyorsan neden yalnız başkasından bekliyorsun?
Eğer dürüstlük iyiyse sana da iyi olmalıdır.
Eğer kibir kötüyse senin kibrin de kötüdür.
Eğer merhamet gerekliyse düşmanına karşı da bir ölçüsü olmalıdır.
Eğer adalet değerliyse senin çıkarın zarar gördüğünde de değerli kalmalıdır.
Ahlaki ilkenin gerçekliği tam burada sınanır:
Sana dokunduğunda da onu savunabiliyor musun?
Bu ayet ayrıca çok önemli bir denge öğretir.
İnsan:
“Ben kusurluyum, o hâlde kimseye hiçbir şey söylemeyeyim.”
dememelidir.
Çünkü o zaman iyiliği tavsiye etmek tamamen ortadan kalkar.
Doğru tavır daha dürüst olabilir:
“Ben de bu ilkeye muhtacım.”
Bu cümle vaazın tonunu değiştirir.
Yukarıdan aşağı konuşmak yerine insan diğer insanla aynı zeminde durur.
“Sen yanlışsın.”
yerine:
“Hepimiz burada kendimizi düzeltmeliyiz.”
demeye başlar.
Belki ahlaki öğüdün en güvenilir biçimi de budur.
Önce kendine söylediğin şeyi başkasına söylemek.
Önce kendi hayatında mücadele ettiğin değeri anlatmak.
Ve yanlış yaptığında:
“Ben de başaramadım.”
diyebilecek kadar dürüst olmak.
Çünkü insanları en çok etkileyen şey her zaman kusursuzluk değildir.
Bazen samimi tutarlılık çabasıdır.
Bakara 44'ün bize bıraktığı büyük soru bu nedenle çok basittir:
“Başkalarına verdiğin öğütlerden hangisini bugün önce kendine vermen gerekiyor?”
Belki birçoğumuz için en zor vaaz, başkasına yaptığımız değil, aynanın karşısında sessizce kendimize söylediğimizdir.
