B. F. Skinner'a Göre Özgür İrade Var Mıdır 
Davranışçılık, Çevresel Belirlenim, Seçim, Sorumluluk Ve İnsan Doğası Nasıl Açıklanır
B. F. Skinner'a göre özgür irade, klasik anlamda insanın davranışlarını tamamen bağımsız, içsel ve hiçbir dış koşuldan etkilenmeden seçmesi şeklinde anlaşılmaz. Skinner, insan davranışlarının büyük ölçüde çevresel koşullar, pekiştirme geçmişi, öğrenilmiş tepkiler, ödül-ceza düzenleri, alışkanlık döngüleri ve davranışın sonuçları tarafından şekillendiğini savunur.
Bu yüzden Skinner'ın özgür irade anlayışı son derece tartışmalıdır. Çünkü o, insanın “ben istedim ve yaptım” dediği birçok davranışın arkasında görünmeyen bir öğrenme tarihi bulunduğunu düşünür. İnsan davranışı ona göre yalnızca içten gelen saf bir karar değil; geçmişte hangi davranışların güçlendiği, hangi davranışların cezalandırıldığı, hangi ortamların hangi tepkileri çağırdığı ve hangi sonuçların kişiyi tekrar aynı yola ittiğiyle yakından ilgilidir.
Skinner'a Göre Özgür İrade Nedir
Skinner, geleneksel anlamda özgür irade fikrine mesafeli yaklaşır. Ona göre insanlar çoğu zaman davranışlarının nedenlerini kendi içlerinde, “ben böyle istedim”, “ben böyle seçtim”, “ben özgürce karar verdim” gibi açıklamalarla anlatırlar. Fakat Skinner için bu açıklamalar davranışın gerçek nedenlerini yeterince göstermez.
Skinner'a göre bir davranışı anlamak için şuna bakmak gerekir:
Bu davranış hangi çevrede ortaya çıktı
Geçmişte nasıl pekiştirildi
Hangi sonuçlarla güçlendi
Kişi bu davranıştan ne kazandı
Bu davranış kişiyi neyden kurtardı
Yani Skinner, özgür iradeyi insanın davranışlarının nihai açıklaması olarak görmez. Ona göre “özgürce seçtim” dediğimiz birçok davranış, aslında geçmişte kurulmuş davranış-sonuç ilişkilerinin ürünüdür.
Bu bakış insanı küçültmek için değil; davranışın nasıl oluştuğunu daha bilimsel biçimde anlamak için geliştirilmiştir.
Skinner Neden Özgür İrade Fikrini Eleştirir
Skinner özgür irade fikrini eleştirir çünkü bu kavramın çoğu zaman davranışın gerçek nedenlerini gizlediğini düşünür. Ona göre bir davranışı “kişi özgürce seçti” diyerek açıklamak, o davranışı ortaya çıkaran çevresel koşulları, pekiştirme tarihini ve öğrenme süreçlerini gözden kaçırabilir.
Örneğin bir insan sürekli telefonuna bakıyorsa, bunu sadece “iradesiz” ya da “böyle istiyor” diye açıklamak Skinner açısından yetersizdir. Daha derin soru şudur:
Telefon davranışı hangi pekiştirme düzeniyle güçleniyor
Belki bildirimler sosyal onay sağlıyordur. Belki sıkıntıyı azaltıyordur. Belki yalnızlık hissinden kaçış sunuyordur. Belki değişken ödül sistemi davranışı sürdürüyordur.
Skinner'ın eleştirisi burada önemlidir: Özgür irade açıklaması, davranışın çevresel nedenlerini araştırmayı durdurmamalıdır.
Ona göre insan davranışını anlamak için “içsel karar” demek yerine, davranışın hangi koşullarda oluştuğunu incelemek gerekir. Çünkü davranışın nedenleri anlaşılırsa, davranış değiştirilebilir.
Davranışçılıkta İnsan Nasıl Anlaşılır
Davranışçılıkta insan, çevresiyle sürekli etkileşim içinde olan bir varlık olarak anlaşılır. Skinner'a göre insan davranışları, doğuştan gelen bazı eğilimlerle birlikte büyük ölçüde öğrenme, pekiştirme, ceza, alışkanlık ve çevresel düzen tarafından şekillenir.
İnsan bir davranışta bulunur, davranış bir sonuç doğurur ve bu sonuç gelecekteki davranışları etkiler.
Bu anlayışta insan:
Öğrenen bir varlıktır.
Çevresinden etkilenir.
Sonuçlara göre davranışlarını tekrarlar veya azaltır.
Pekiştirme geçmişi taşır.
Alışkanlık döngüleri içinde yaşar.
Davranışları değiştirilebilir bir varlıktır.
Skinner için insanın davranışlarını anlamak, onun karakterine etiket yapıştırmak değil; davranışın hangi koşullarda ortaya çıktığını çözmektir.
Bu yüzden davranışçılık, insanı suçlamaktan çok davranışı analiz etmeye yönelir. “Bu insan neden böyle” sorusundan çok, “bu davranış nasıl öğrenildi ve nasıl sürdürülüyor” sorusunu sorar.
Çevresel Belirlenim Nedir
Çevresel belirlenim, insan davranışlarının büyük ölçüde çevresel koşullar tarafından şekillendiği düşüncesidir. Skinner'a göre davranışın nedeni çoğu zaman kişinin içinde saklı gizemli bir güç değil; davranışı oluşturan ve sürdüren çevresel ilişkilerde aranmalıdır.
Çevre sadece fiziksel ortam değildir. Çevre şunları da kapsar:
Aile tepkileri,
okul sistemi,
toplumsal ödüller,
cezalar,
sosyal onay,
ekonomik koşullar,
dijital sistemler,
alışkanlık tetikleyicileri,
kültürel beklentiler,
geçmiş pekiştirmeler.
Bir çocuk hangi davranışıyla ilgi gördüyse, o davranışı artırabilir. Bir öğrenci hangi çalışma biçimiyle ödüllendirildiyse, onu sürdürebilir. Bir yetişkin hangi davranışla kaygıdan kurtulduysa, o davranışa tekrar dönebilir.
Skinner'a göre insanı anlamak için çevreyi anlamak şarttır. Çünkü çevre, davranışın görünmeyen mimarıdır.
Skinner'a Göre Seçim Gerçekten Var Mıdır
Skinner, insanların seçim yaptığını inkâr etmez; fakat seçimin nasıl oluştuğunu farklı açıklar. Ona göre seçim de geçmiş öğrenmeler, pekiştirmeler, sonuç beklentileri ve çevresel koşullar tarafından biçimlenir.
Bir insan iki seçenek arasında kaldığında, bu seçenekleri tamamen boş bir zihinden değerlendirmez. Geçmiş deneyimleri, ödülleri, cezaları, korkuları, alışkanlıkları, çevresel işaretleri ve sosyal sonuçları o seçimi etkiler.
Örneğin kişi sağlıklı yemek ile tatlı arasında seçim yaparken sadece bilinçli değerleriyle değil; geçmiş tat deneyimleri, stres düzeyi, ortamda tatlının bulunması, kısa vadeli haz beklentisi ve alışkanlık döngüsüyle de etkilenir.
Skinner'a göre seçim şudur:
Davranış seçenekleri arasında, geçmiş sonuçların ve mevcut çevrenin etkisiyle ortaya çıkan davranış yönelimi.
Bu, seçimi tamamen yok saymak değildir. Fakat seçimi romantik ve bağımsız bir iç güç gibi değil, öğrenilmiş davranış sisteminin parçası olarak açıklamaktır.
İnsan Davranışı Önceden Belirlenmiş Midir
Skinner'ın yaklaşımı çoğu zaman belirlenimci olarak yorumlanır. Çünkü ona göre davranışlar rastgele ya da nedensiz değildir. Davranışların arkasında öğrenme geçmişi, çevresel koşullar ve pekiştirme ilişkileri vardır.
Fakat bu, insanın değişemeyeceği anlamına gelmez. Aksine Skinner'ın düşüncesinde davranışların nedenleri anlaşılırsa, davranışlar değiştirilebilir. Yani belirlenim, kadercilik değildir.
Skinnercı bakış şöyle der:
Davranışın nedeni vardır.
Neden anlaşılırsa müdahale mümkündür.
Çevre değişirse davranış değişebilir.
Pekiştirme düzeni değişirse alışkanlık değişebilir.
Yeni davranışlar öğretilebilir.
Bu bakımdan Skinner'ın belirlenimciliği pasif bir teslimiyet değil; bilimsel bir analiz çağrısıdır. İnsan davranışının nedenlerini bilmek, daha iyi eğitim, daha sağlıklı alışkanlıklar ve daha etkili davranış değişimi için fırsat sunar.
Yani Skinner'a göre davranış belirli koşullardan etkilenir; fakat koşullar değiştirilebildiği için davranış da değiştirilebilir.
Özgürlük Skinner'a Göre Nasıl Anlaşılmalıdır
Skinner geleneksel özgürlük anlayışını eleştirir. Ona göre özgürlük çoğu zaman “baskıdan kurtulmak” veya “cezadan kaçmak” şeklinde anlaşılır. Fakat Skinner'a göre gerçek mesele, insan davranışını hangi koşulların kontrol ettiğini anlamaktır.
İnsan bazen kendini özgür sanır ama farkında olmadan reklamların, sosyal onayın, dijital pekiştirmelerin, alışkanlıkların ve geçmiş öğrenmelerin etkisi altında davranır.
Bu yüzden Skinner açısından özgürlük şu soruyla ilişkilidir:
Davranışımı hangi güçler şekillendiriyor
Eğer insan bu güçleri anlamazsa, kontrol edildiğini fark etmeyebilir. Özgürlük hissi yaşayabilir ama davranışı yine çevresel pekiştirmelerle yönlendiriliyor olabilir.
Skinner için daha gerçekçi özgürlük, insanın davranışı şekillendiren koşulları bilimsel olarak anlaması ve daha iyi çevresel düzenler kurmasıyla mümkündür.
Yani özgürlük, kontrolün hiç olmaması değil; kontrolün nasıl işlediğini bilmek ve daha insancıl biçimde düzenlemektir.
Skinner'a Göre Sorumluluk Ne Anlama Gelir
Skinner'ın özgür irade eleştirisi, sorumluluk meselesini de tartışmalı hale getirir. Eğer davranışlar çevresel koşullar ve pekiştirme geçmişiyle şekilleniyorsa, insan sorumlu mudur
Skinner bu konuda geleneksel suçlama mantığını sorgular. Ona göre bir davranışı sadece kişiye ahlâkî bir kusur olarak yüklemek yerine, o davranışı oluşturan koşulları anlamak gerekir.
Fakat bu, sorumluluğun tamamen yok edilmesi anlamına gelmez. Skinnercı bakışta sorumluluk daha çok şu anlama gelir:
Davranışı oluşturan koşulları düzenleme sorumluluğu.
İstenen davranışı pekiştiren çevre kurma sorumluluğu.
Zararlı davranışları sürdüren sistemleri değiştirme sorumluluğu.
Eğitim, aile ve toplum düzenini daha sağlıklı kurma sorumluluğu.
Bu bakışta sorumluluk sadece bireyin omzuna bırakılmaz; aile, okul, kurum, kültür ve toplum da davranış üzerindeki etkilerinden sorumlu hale gelir.
Skinner için insan davranışını anlamak, daha adil ve daha etkili müdahale yolları kurmak demektir.
Skinner İnsanı Mekanik Bir Varlık Gibi Mi Görür
Skinner'a yöneltilen en büyük eleştirilerden biri, insanı fazla mekanik açıkladığıdır. Çünkü onun kuramı davranış, çevre, pekiştirme ve sonuç ilişkilerine yoğunlaşır. Bu da bazı eleştirmenlere göre insanın iç dünyasını, anlam arayışını, özgürlük duygusunu ve ahlâkî derinliğini eksik bırakır.
Bu eleştirinin güçlü tarafı vardır. İnsan sadece davranışlardan ibaret değildir. İnsan düşünür, hisseder, sever, inanır, anlam arar, değer üretir, vicdan taşır ve bazen doğrudan ödüllendirilmeyen davranışları bile ahlâkî nedenlerle sürdürebilir.
Fakat Skinner'ın amacı insanı değersizleştirmek değildir. O, psikolojiyi gözlemlenebilir davranışlar üzerinden bilimsel hale getirmeye çalışmıştır.
Skinner'ın yaklaşımı güçlü bir mercektir; fakat tek mercek değildir.
Onun bakışı davranışın nasıl şekillendiğini açıklar. Fakat insanın varoluşsal, ahlâkî ve manevi derinliğini anlamak için daha geniş psikolojik ve felsefî bakışlara da ihtiyaç vardır.
Özgür İrade Eleştirisi Eğitim İçin Ne Anlama Gelir
Skinner'ın özgür irade eleştirisi eğitim alanında önemli sonuçlar doğurur. Eğer öğrencinin davranışı yalnızca “tembel”, “isteksiz”, “başarısız” veya “disiplinsiz” diye açıklanırsa, davranışı oluşturan çevresel ve öğrenme koşulları gözden kaçabilir.
Skinnercı eğitim yaklaşımı şu soruları sorar:
Öğrencinin çalışma davranışı nasıl pekiştiriliyor
Başarısızlık hangi kaçınma davranışlarını doğuruyor
Sınıf ortamı hangi davranışları artırıyor
Öğrenci doğru davranıştan sonra nasıl geri bildirim alıyor
Hata yaptığında cezalandırılıyor mu, yoksa öğrenmesi destekleniyor mu
Bu bakışta eğitim, öğrenciyi suçlamak yerine öğrenme çevresini düzenlemeye yönelir. İstenen davranış açıkça tanımlanır, küçük adımlar pekiştirilir, hatalar öğretici hale getirilir ve başarı sadece sonuçla değil, süreçle de desteklenir.
Skinner'ın yaklaşımı eğitimde şunu hatırlatır:
Öğrenci davranışı, içinde bulunduğu öğrenme düzeninden bağımsız değildir.
Özgür İrade Tartışması Çocuk Yetiştirmeyi Nasıl Etkiler
Çocuk yetiştirmede Skinner'ın yaklaşımı çok önemli bir farkındalık sağlar. Çocukların davranışları sadece “inat”, “yaramazlık” veya “kişilik” olarak görülmemelidir. Çocuk çoğu zaman hangi davranışının hangi sonucu doğurduğunu öğrenir.
Bir çocuk bağırınca istediğini alıyorsa, bağırma davranışı pekişebilir. Sakin konuştuğunda kimse dinlemiyor ama ağladığında ilgi görüyorsa, ağlama davranışı güçlenebilir. Bu durumda çocuğun davranışı yalnızca “kötü niyet” ile açıklanamaz.
Skinnercı bakış aileye şu soruları sordurur:
Hangi davranışı istemeden pekiştiriyorum
Çocuğun doğru davranışını yeterince görüyor muyum
Sınırlar tutarlı mı
Çocuğa alternatif davranış öğretiyor muyum
Ceza yerine doğru davranışı pekiştiriyor muyum
Bu yaklaşım çocuğu mekanik görmek değildir. Aksine çocuğun davranış öğrenme sürecini anlamaktır. Böylece aile, daha bilinçli, tutarlı ve şefkatli bir davranış ortamı kurabilir.
Skinner'ın Özgür İrade Görüşü Toplum İçin Ne Söyler
Skinner'a göre toplum, bireylerin davranışlarını sürekli şekillendirir. Yasalar, ödüller, cezalar, kültürel normlar, eğitim sistemi, medya, ekonomi ve sosyal onay düzenleri davranışları etkiler.
Bu yüzden toplumda sorunlu davranışlar varsa, sadece bireyleri suçlamak yeterli değildir. O davranışları üreten ve sürdüren sistemlere de bakmak gerekir.
Skinnercı toplum analizi şu soruları sorar:
Toplum hangi davranışları ödüllendiriyor
Hangi davranışları cezalandırıyor
Hangi başarı biçimlerini yüceltiyor
Hangi tüketim alışkanlıklarını güçlendiriyor
Hangi sosyal onay mekanizmaları insanları yönlendiriyor
Örneğin bir toplum sürekli görünürlüğü, hızı, tüketimi, rekabeti ve dış başarıyı ödüllendiriyorsa, bireyler de bu davranışlara yönelebilir. Sonra bireyleri “neden bu kadar hırslı, kaygılı, tüketim odaklı” diye suçlamak eksik kalır.
Skinner'ın toplum görüşü, davranışın yalnız bireysel değil, kültürel olarak da şekillendiğini hatırlatır.
Beyond Freedom And Dignity Neden Tartışmalıdır
Skinner'ın Beyond Freedom and Dignity adlı eseri, özgürlük ve insan onuru hakkındaki geleneksel düşünceleri sorguladığı için çok tartışılmıştır. Skinner bu eserde, insan davranışını anlamak için özgür irade ve içsel erdem açıklamalarının yerine davranış bilimlerinin kullanılmasını savunur.
Ona göre insanlar davranışın gerçek nedenlerini anlamadan, sadece “özgür seçim” ve “kişisel erdem” kavramlarına dayanırsa, daha iyi toplumlar kurmak zorlaşır.
Bu görüş büyük tepki çekmiştir. Çünkü birçok kişi Skinner'ın insanın değerini, ahlâkî sorumluluğunu ve bireysel onurunu zayıflattığını düşünmüştür.
Eleştirmenler şunu sorar:
İnsan sadece koşulların ürünü müdür
Ahlâkî sorumluluk ne olacak
İnsan onuru davranış kontrolüne indirgenebilir mi
Toplumu bilimsel olarak düzenlemek özgürlüğü tehdit eder mi
Bu sorular hâlâ önemlidir. Çünkü Skinner'ın eseri, psikoloji kadar etik, siyaset, eğitim ve toplum mühendisliği tartışmalarına da dokunur.
Skinner'ın Görüşleri Neden Tehlikeli Bulunmuştur
Skinner'ın görüşleri bazı düşünürler tarafından tehlikeli bulunmuştur çünkü davranışların çevresel olarak düzenlenebileceği fikri, yanlış ellerde kontrol, manipülasyon ve toplum mühendisliği korkusu doğurabilir.
Eğer insan davranışı pekiştirme düzenleriyle şekillendirilebiliyorsa, şu soru ortaya çıkar:
Bu düzeni kim kuracak
Eğitimde, medyada, siyasette, dijital platformlarda ve iş hayatında davranışları yönlendiren sistemler kurulabilir. Bu sistemler insan yararına da kullanılabilir, insanı bağımlı ve edilgen hale getirmek için de kullanılabilir.
Bu yüzden Skinner'ın kuramı hem güçlü hem risklidir.
Güçlüdür çünkü davranışı değiştirme imkânı sunar.
Risklidir çünkü davranış kontrolünün etik sınırlarını tartışmaya açar.
Modern çağda sosyal medya algoritmaları, reklam sistemleri, oyunlaştırma ve bildirim mekanizmaları bu tartışmayı daha da önemli hale getirir. Çünkü davranışlarımız bugün sadece aile ve okul tarafından değil, dijital sistemler tarafından da şekillendirilmektedir.
Skinner'a Göre İnsan Doğası Nasıldır
Skinner'a göre insan doğası, sabit ve değişmez bir özden çok, çevreyle etkileşim içinde şekillenen davranış repertuvarı olarak anlaşılır. İnsan belirli biyolojik eğilimlerle doğar; fakat hangi davranışların güçleneceği, çevre ve pekiştirme geçmişiyle belirlenir.
Bu anlayışa göre insan:
Öğrenebilir.
Değişebilir.
Çevreden etkilenir.
Sonuçlara duyarlıdır.
Alışkanlıklar geliştirir.
Pekiştirme düzenleriyle şekillenir.
Yeni davranışlar kazanabilir.
Skinner'ın insan doğası anlayışı umut da taşır. Çünkü davranış öğrenildiyse, yeniden öğrenilebilir. Zararlı davranışlar pekiştirildiyse, yeni pekiştirme düzenleriyle daha sağlıklı davranışlar geliştirilebilir.
Fakat bu anlayışın sınırlı tarafı, insanın içsel anlam dünyasını geri plana atabilmesidir. İnsan sadece çevreye tepki veren değil; aynı zamanda kendi hayatına anlam veren bir varlıktır.
Bu yüzden Skinner, insan doğasının davranışsal yönünü çok güçlü açıklar; fakat insanın bütün derinliğini tek başına kuşatmaz.
Modern Dijital Çağda Skinner'ın Özgür İrade Tartışması Neden Önemlidir
Modern dijital çağ, Skinner'ın özgür irade tartışmasını çok daha canlı hale getirir. Çünkü bugün insan davranışları sadece aile, okul veya toplum tarafından değil; algoritmalar, bildirimler, beğeniler, ödül sistemleri, kişiselleştirilmiş içerikler ve dijital pekiştirme düzenleri tarafından da şekillendiriliyor.
İnsan sosyal medyada özgürce gezdiğini sanabilir. Fakat neye tıkladığı, ne kadar kaldığı, neye tepki verdiği, hangi içerikte durduğu sistem tarafından ölçülür ve sonraki içerikler buna göre şekillenir.
Bu durumda Skinnercı soru çok güçlüdür:
Ben mi seçiyorum, yoksa seçimlerim pekiştirme sistemleri tarafından mı yönlendiriliyor
Dijital çağda özgürlük, sadece istediğin uygulamayı açabilmek değildir. Gerçek özgürlük, hangi sistemlerin dikkatini, duygunu, alışkanlığını ve davranışını yönlendirdiğini fark etmektir.
Skinner bugün daha da önemlidir çünkü modern insan, görünmez davranış tasarımlarının içinde yaşamaktadır.
Skinner'a Yöneltilen En Güçlü Eleştiriler Nelerdir
Skinner'ın özgür irade ve davranışçılık anlayışına yöneltilen eleştiriler çoktur. Bu eleştiriler, onun düşüncesinin güçlü ama sınırlı olduğunu gösterir.
Başlıca eleştiriler şunlardır:
İnsanın iç dünyasını yeterince dikkate almaz.
Düşünce, duygu ve anlam süreçlerini geri plana iter.
Ahlâkî sorumluluğu zayıflatıyor gibi görünür.
İnsanı çevresel kontrolün ürünü gibi açıklar.
Özgürlük ve insan onuru kavramlarını daraltır.
Toplum mühendisliğine kapı aralayabileceği düşünülür.
Yaratıcılık, vicdan ve değer temelli seçimleri eksik açıklar.
Bilişsel psikoloji, insanın yalnızca pekiştirmelerle değil; beklentiler, inançlar, yorumlar, zihinsel haritalar ve anlamlandırma süreçleriyle davrandığını vurgulamıştır.
Varoluşçu ve hümanist yaklaşımlar ise insanın özgürlük, anlam, sorumluluk ve kendini aşma kapasitesini öne çıkarır.
Bu nedenle Skinner'ın kuramı çok önemli bir açıklama gücüne sahip olsa da insanı anlamada tek başına yeterli değildir.
Skinner'ın Özgür İrade Tartışmasından Ne Öğrenebiliriz
Skinner'ın özgür irade tartışması bize çok önemli bir farkındalık kazandırır: İnsan davranışlarını sadece içsel kararlarla açıklamak eksiktir. Davranışın arkasında çoğu zaman çevre, alışkanlık, pekiştirme, sosyal onay ve geçmiş öğrenme vardır.
Bu bakıştan çıkarılacak dersler şunlardır:
Davranışın nedenlerini araştır.
Kendini hemen suçlamak yerine davranış döngünü gör.
Çevrenin seni nasıl etkilediğini fark et.
Hangi davranışlarının neyle pekiştiğini incele.
Dijital sistemlerin seçimlerini nasıl yönlendirdiğini sorgula.
Daha iyi davranış için daha iyi çevre kur.
Sorumluluğu sadece kişide değil, sistemde de ara.
Skinner bize şunu öğretir: İnsan kendini özgür sanabilir; fakat davranışlarını şekillendiren görünmez düzenleri fark etmedikçe, özgürlüğü eksik kalabilir.
Bu yüzden Skinner'ın özgür irade eleştirisi, insanı küçültmek yerine bir uyanışa da çağırabilir:
Davranışını yönlendiren şartları gör; sonra onları daha bilinçli kur.
Son Söz: Özgürlük, Davranışı Şekillendiren Görünmez Zincirleri Fark Etmekle Başlar
B. F. Skinner'a göre özgür irade, insan davranışını açıklamada yeterli bir kavram değildir. İnsan çoğu zaman özgürce seçtiğini düşünür; fakat seçimlerinin arkasında geçmiş pekiştirmeler, çevresel tetikleyiciler, sosyal onay düzenleri, alışkanlıklar, ödüller, cezalar ve davranış sonuçları bulunur.
Skinner'ın en büyük meydan okuması şudur:
Davranışının gerçekten nereden geldiğini biliyor musun
Bu soru rahatsız edici olabilir. Çünkü insan kendi davranışının efendisi olduğunu düşünmek ister. Fakat Skinner bize, davranışlarımızı şekillendiren görünmez sistemleri fark etmemiz gerektiğini söyler.
Yine de insanı sadece çevrenin ürünü görmek eksik olur. İnsan, davranış döngülerini fark edebilir, çevresini yeniden düzenleyebilir, alışkanlıklarını dönüştürebilir, anlam arayabilir ve değerleri doğrultusunda yeni yollar kurabilir.
Bu yüzden Skinner'ın özgür irade eleştirisi, özgürlüğü tamamen yok etmek yerine onu daha bilinçli bir zemine taşıyabilir:
Özgürlük, hiçbir şeyden etkilenmemek değildir; seni neyin etkilediğini fark edip daha bilinçli seçim alanları kurabilmektir.
Skinner insanın ruhsal ve ahlâkî bütün derinliğini açıklamamış olabilir; fakat davranışlarımızın çevre, sonuç ve pekiştirme tarafından nasıl şekillendiğini göstererek modern insanın özgürlük iddiasına güçlü bir ayna tutmuştur.
