Nâs Suresi 3. Ayette “İnsanların İlahına” Buyrulması Ne Anlama Gelir Ve İlah, İbadet, Tevhid, Nihai Bağlılık, Kulluk, İnsanların Mutlaklaştırdığı Değerler, Kalbin Yönü, Özgürlük Ve Allah’a Sığınmanın En Derin Anlamı Açısından Nasıl Anlaşılmalıdır 
“إِلَٰهِ النَّاسِ — İlâhi’n Nâs” Ne Demektir
Nâs Suresi’nin üçüncü ayetinde şöyle buyrulur:
إِلَٰهِ النَّاسِ
Anlam olarak:
“İnsanların ilahına.”
(Nâs Suresi, 114/3)
İlk ayette:
“İnsanların Rabbine.”İkinci ayette:
“İnsanların Melikine.”denilmişti.
Üçüncü ayette ise sığınılan Allah’ın üçüncü temel niteliği açıklanır:
“İnsanların ilahına.”Böylece:
Rab → Melik → İlah
şeklindeki üçlü yapı tamamlanır.
“İlah” Kelimesi Ne Anlama Gelmektedir
İlah, kendisine ibadet edilen, kulluk yöneltilen ve nihai bağlılığın konusu olan varlık anlamındadır.
Bu nedenle:
“İnsanların ilahı”
ifadesi yalnız Allah’ın güçlü olduğunu söylemez.
Daha ileri bir hüküm verir:
İbadetin ve nihai kulluğun gerçek sahibi Allah’tır.
İslam’daki tevhidin kalbinde bu vardır.
Rab, Melik Ve İlah Arasında Nasıl Bir Fark Vardır
Bu üç kavram birbirine yakın görünse de farklı boyutlar taşır.
Rab:
yaratır,
yetiştirir,
gözetir.
Melik:
hükmeder,
egemendir,
nihai otorite sahibidir.
İlah:
ibadete,
teslimiyete,
nihai kulluğa
layık olandır.
Böylece insan Allah’la üç boyutlu bir ilişki içinde tasvir edilir:
O seni var eder, üzerinde hükümrandır ve kulluğunun nihai yönüdür.
Allah’ın “İlah” Olması İbadet Açısından Ne Sonuç Doğurur
Eğer Allah insanların ilahı ise:
namaz,
dua,
kulluk,
nihai teslimiyet
O’na yönelmelidir.
Bu nedenle tevhid yalnız:
“Allah vardır.”
demek değildir.
Asıl soru şudur:
“Kime ibadet ediyorsun?”
Nâs Suresinin cevabı:
İnsanların ilahı olan Allah’a.
İnsan Bir Şeye Açıkça “Tanrı” Demeden Onu Mutlaklaştırabilir mi
Tefekkür açısından evet.
İnsan bir şeye:
ilah demeyebilir.
Ama bütün hayatını onun uğruna düzenleyebilir.
Mesela:
para,
şöhret,
güç,
başkalarının onayı
insanın hayatının mutlak merkezi hâline gelebilir.
Bu durumda kişi klasik anlamda tapınmıyor olsa bile, o şeyi hayatının en yüksek ölçüsüne dönüştürmeye başlayabilir.
Tevhid bu gizli mutlaklaştırmaları sorgular.
Para Bir “Sahte İlah” Gibi Davranabilir mi
Para insan için önemli bir araçtır.
Yaşamı kolaylaştırır.
Güvenlik sağlar.
İhtiyaçları karşılar.
Ama insan:
doğruluğu,
ahlakı,
dostluğu,
vicdanı
para uğruna feda etmeye başladığında, para artık araç olmaktan çıkıp hayatın hâkimi hâline gelebilir.
Sorun para değildir.
Sorun, paraya mutlak değer vermektir.
İnsanların Onayı da Hayatın Merkezine Yerleşebilir mi
Evet.
İnsan sosyal bir varlıktır ve kabul görmek ister.
Bu doğaldır.
Ama bütün kararlarını:
“Başkaları ne düşünür?”
sorusuna göre verirse, dışarıdaki insanların görüşü görünmez bir otoriteye dönüşebilir.
Nâs Suresinin:
“İlâhi’n Nâs”
ifadesi insana nihai değerin kaynağını yeniden hatırlatır:
İnsanların görüşleri değişir; ilahlık Allah’a aittir.
“İlah” Kavramı Kalbin Bağlılığıyla Nasıl İlişkilidir
İbadet yalnız beden hareketlerinden ibaret değildir.
İnsanın kalbinde de:
sevgi,
korku,
ümit,
bağlılık
bulunur.
Tevhid bu duyguların hiçbirini tamamen yok etmez.
Ama nihai yönlerini düzenler.
İnsan başkalarını sevebilir.
Bir şeyden korkabilir.
Bir başarıyı arzulayabilir.
Fakat bunların hiçbiri Allah’ın yerine mutlaklaştırılmaz.
“İnsanların İlahına Sığınmak” Neden Sadece Korkudan Kaçmak Değildir
Çünkü sığınma aynı zamanda bir yöneliştir.
İnsan sadece:
“Beni şerden koru.”
demez.
Şunu da ifade eder:
“Benim nihai bağlılığım sanadır.”
Bu nedenle Nâs Suresindeki istiâze:
korkudan kaçmak,
güven aramak,
kulluğu doğru yere yöneltmek
gibi anlamları aynı anda taşır.
Vesvese Karşısında “İlah” Kavramı Neden Önemlidir
Bir sonraki ayette:
“Sinsi vesvesecinin şerrinden.”
denilecektir.
Vesvese insanın içine:
korkular,
şüpheler,
yanlış yönlendirmeler
fısıldayabilir.
Bu fısıltıların gücü, insan onları nihai hakikat gibi kabul ettiğinde artabilir.
“İlâhi’n Nâs”
ise daha baştan şu ölçüyü verir:
Zihnine gelen her ses itaat edilecek otorite değildir.
Nihai kulluk yalnız Allah’adır.
İnsan Kendi Nefsini de Mutlaklaştırabilir mi
Evet.
Belki en görünmez tehlikelerden biri budur.
İnsan:
“Ben istiyorsam doğrudur.”
“Benim arzum yeterli ölçüdür.”
diye yaşamaya başladığında kendi benliğini aşırı büyütebilir.
Bu durumda kişi dışarıdaki bir puta değil, kendi arzusuna teslim olabilir.
Tevhid yalnız dışarıdaki sahte ilahları değil, insanın içinde büyüttüğü benlik putlarını da sorgular.
Tevhid İnsanı Özgürleştirebilir mi
Derin anlamda evet.
Eğer nihai ilah yalnız Allah ise insan:
her güçlü kişinin,
her modanın,
her toplumsal baskının,
her arzunun
kölesi olmak zorunda değildir.
Bu özgürlük:
kuralsızlık
demek değildir.
Aksine insanın bağlılığını doğru yere yöneltmesidir.
Bir mutlak merkeze yönelmek, yüzlerce sahte merkezin esaretinden kurtulmak olabilir.
“İnsanların İlahı” İfadesinin Evrenselliği Ne Anlama Gelir
Ayet:
belirli bir kavmin,
belirli bir coğrafyanın,
belirli bir sınıfın
ilahından söz etmez.
“İnsanların ilahı”
der.
Bu, Allah’ın ilahlığının bütün insanlığı kapsadığını bildirir.
İnsanların:
dilleri,
kültürleri,
coğrafyaları
değişebilir.
Ama tevhid iddiasına göre ilah birdir.
Bir İnsanı Aşırı Yüceltmek Tevhid Açısından Neden Sorunlu Olabilir
İnsan:
bir lideri,
bir öğretmeni,
bir din büyüğünü,
bir sanatçıyı
sevebilir ve sayabilir.
Sorun, onu:
yanılmaz,
mutlak,
sorgulanamaz
bir konuma yükseltmektir.
Çünkü hiçbir insan:
İlah değildir.
Tevhid insana çok net bir sınır öğretir:
Saygı gösterilebilir; ilahlaştırılamaz.
“İnsanların İlahı” İfadesi Ahlaki Kararları Nasıl Etkiler
Eğer insanın nihai ölçüsü Allah ise:
çıkar,
kalabalık,
popülerlik
tek başına doğruyu belirleyemez.
Bu, insanın her konuda kendi yorumunu mutlaklaştırması anlamına da gelmez.
Tam tersine:
“Benim hoşuma giden mi, yoksa doğru olan mı?”
sorusunu sormayı gerektirir.
Tevhid ahlakı, arzuyu hakikatin yerine koymamayı öğretir.
Nâs Suresinin İlk Üç Ayeti Birlikte Nasıl Okunmalıdır
1. Ayet:
“İnsanların Rabbine.”Seni yaratan ve yetiştiren.
2. Ayet:
“İnsanların Melikine.”Üzerinde nihai hükümranlık sahibi olan.
3. Ayet:
“İnsanların ilahına.”İbadete ve nihai kulluğa layık olan.
Bu üç ayet sanki insanın bütün varlığını kuşatır:
varlığını,
otorite ilişkisini,
kulluğunu.
Ve ancak bundan sonra şerrin adı verilir.
Neden Tehdit Söylenmeden Önce Allah Üç Sıfatla Anılmaktadır
Bu surenin en dikkat çekici yapılarından biridir.
İnsan önce tehdidi öğrenmez.
Önce sığınağını öğrenir:
Rab.
Melik.
İlah.
Sonra:
vesvesecinin şerri
anlatılır.
Bu sıralama psikolojik olarak da çok güçlüdür.
Çünkü sure sanki şöyle der:
“Seni neyin tehdit ettiğini anlatmadan önce kime sığındığını iyi bil.”
Böylece tehdit büyütülmez; Allah bilgisi önce gelir.
Bir Sonraki Ayette Ne Anlatılacaktır
Nâs Suresi’nin dördüncü ayetinde şöyle buyrulacaktır:
مِنْ شَرِّ الْوَسْوَاسِ الْخَنَّاسِ
Anlam olarak:
“Sinsi vesvesecinin şerrinden.”
Burada iki son derece güçlü kavram gelecektir:
“Vesvâs”
ve
“hannâs.”
Vesvâs, sürekli fısıldayan, zihne telkin taşıyan anlam alanına sahiptir.
Hannâs ise geri çekilen, gizlenen, sinen anlamına gelir.
Yani tehdit açık saldırıyla gelmez.
Fısıldar.
Sonra geri çekilir.
Tekrar gelir.
Bu ayette:
düşünce,
telkin,
gizlilik,
tekrargibi çok derin psikolojik ve manevi temalar açılacaktır.
Sonuç: “İnsanların İlahına” İfadesi, Allah’ın Yalnız İnsanları Yaratan Rab Ve Onlar Üzerinde Hükümran Olan Melik Değil, Aynı Zamanda İbadetin, Nihai Bağlılığın, Teslimiyetin Ve Kulluğun Tek Gerçek Yönü Olduğunu Bildirirken, İnsanın Para, Güç, Toplumsal Onay, Arzu, Benlik Ve Başka İnsanları Mutlaklaştırmaması Gerektiğini Hatırlatan Ve Nâs Suresindeki Sığınmanın Tevhid Temelini Tamamlayan Çok Derin Bir Ayettir
Nâs Suresinin ilk üç ayeti çok dikkat çekici biçimde tamamlanır:
İnsanların Rabbi.
İnsanların Meliki.
İnsanların İlahı.
İlk bakışta bunlar aynı şeyi tekrar ediyor gibi görünebilir.
Ama aslında insan hayatının üç ayrı alanına dokunurlar.
İnsan:
var edilmiştir.
Bu yüzden Rabbe muhtaçtır.
İnsan:
bir düzen içinde yaşar.
Bu yüzden gerçek hükümranın kim olduğunu bilmelidir.
İnsan:
bir şeye bağlanır.
İşte burada da ilah kavramı ortaya çıkar.
Çünkü insan bağlanmadan yaşayamaz.
Bir şeyleri sever.
Bir şeyleri önemser.
Bir hedef uğruna çalışır.
Bir değeri diğerlerinden üstün görür.
Asıl mesele şudur:
Bu sıralamanın en üstünde ne var?
İnsanın görünür putları olmayabilir.
Ama görünmeyen putları olabilir.
Bir insan:
parasını kaybetmekten her şeyden çok korkuyorsa,
itibar uğruna ahlakını terk ediyorsa,
başkalarının onayı olmadan kendisini değersiz hissediyorsa,
kendi arzusunu doğruluğun tek ölçüsü sayıyorsa,
hayatındaki bazı şeyleri farkında olmadan gereğinden fazla büyütmüş olabilir.
Tevhid tam da burada devreye girer.
Tevhid:
“Hiçbir şeyi sevme.”
demez.
“Hiçbir şeye değer verme.”
demez.
“Dünyadan kop.”
demez.
Daha hassas bir şey söyler:
Hiçbir yaratılmışı mutlaklaştırma.
Çünkü mutlaklık Allah’a aittir.
Bu nedenle:
“İlâhi’n Nâs”
insanın iç özgürlüğü açısından da son derece güçlüdür.
Eğer yalnız Allah ilah ise:
para senin ilahın olamaz.
Toplum senin ilahın olamaz.
Bir lider senin ilahın olamaz.
Kendi nefsin bile senin ilahın olamaz.
Bu insanı boşlukta bırakmaz.
Tam tersine hayatının merkezini berraklaştırır.
Ve şimdi Nâs Suresi asıl tehdide geçmeye hazırdır.
İlk üç ayette sığınak kuruldu.
Şimdi dördüncü ayette:
“Sinsi vesvesecinin şerrinden.”
denilecektir.
Bu sıralama bize çok önemli bir şey öğretir:
İnsan önce düşmanını değil, dayanağını tanımalıdır.
Çünkü tehdidi çok iyi tanıyıp sığınağını bilmiyorsa korku büyüyebilir.
Ama:
Rabbi,
Meliki,
İlahı
bildiğinde tehdit artık mutlak görünmez.
Nâs Suresinin ilerleyen ayetlerinde vesvese:
insanın göğsüne,
kalbine,
iç dünyasına
kadar ulaşacaktır.
Fakat oraya ulaşmadan önce sure üç kez Allah’ı insanın önüne koymuştur.
Sanki şöyle der:
Fısıltı sana yakın olabilir; ama Allah’ın rabliği, hükümranlığı ve ilahlığı ondan daha temeldir.
