Felak Suresi 2. Ayette “Yarattığı Şeylerin Şerrinden” Buyrulması Ne Anlama Gelir Ve Şer, Yaratılış, Kötülük Problemi, Zarar, Özgür İrade, Doğal Tehlikeler, İnsan Sorumluluğu, Allah’a Sığınma Ve Yaratılanla Yaratıcı Arasındaki İlişki Açısından Nasıl Anlaşılmalıdır 
“مِنْ شَرِّ مَا خَلَقَ — Min Şerri Mâ Halak” Ne Demektir
Felak Suresi’nin ikinci ayetinde şöyle buyrulur:
مِنْ شَرِّ مَا خَلَقَ
Anlam olarak:
“Yarattığı şeylerin şerrinden.”
(Felak Suresi, 113/2)
Birinci ayette:
“Sığınırım Felak’ın Rabbine.”buyrulmuştu.
İkinci ayette ise sığınmanın alanı son derece genişletilir:
Allah’ın yarattığı şeylerden ortaya çıkabilecek her türlü şerden.
Bu ifade tek bir tehlikeden değil, yaratılmış dünyada insanın karşılaşabileceği genel zarar ihtimalinden söz eder.
“Şer” Kelimesi Ne Anlama Gelmektedir
Şer, zarar, kötülük, sıkıntı, istenmeyen sonuç ve insanın iyiliğine aykırı durum anlam alanına sahiptir.
Ancak şer kavramını yalnız:
ahlaki kötülük
olarak düşünmek eksik olabilir.
Şer:
bir insanın zulmü,
bir hayvanın saldırısı,
bir hastalığın zararı,
bir doğal olayın yıkıcı sonucu
şeklinde farklı biçimlerde ortaya çıkabilir.
Ayet bu yüzden son derece geniş bir koruma duasıdır.
“Mâ Halak — Yarattığı Şeyler” İfadesi Neden Bu Kadar Kapsamlıdır
Ayet:
insanlardan,
hayvanlardan,
cinlerden,
doğa olaylarından
tek tek söz etmez.
Bunun yerine:
“Yarattığı şeyler”
der.
Bu ifade yaratılmış bütün alanı kapsayabilecek genişliktedir.
Yani insanın bildiği veya bilmediği, görebildiği veya göremediği herhangi bir varlığın zarar verici yönünden Allah’a sığınması öğretilir.
Allah Yarattıysa Şer de Allah Tarafından mı Yaratılmıştır
Bu, İslam düşüncesinde çok derin biçimde tartışılmış bir sorudur.
Kur’an’ın genel teolojisinde Allah:
her şeyin yaratıcısıdır.
Ancak buradan:
“Allah kötülüğü sever veya emreder.”
sonucu çıkmaz.
Yaratmak ile:
emretmek,
razı olmak,
ahlaken onaylamak
aynı şey değildir.
Örneğin insanın özgür iradesini Allah yaratmış olabilir; fakat insan bu iradeyle zulüm yaptığında ahlaki sorumluluk insana aittir.
Bir Şeyin Yaratılması İle O Şeyin Ahlaken İyi Bulunması Arasında Ne Fark Vardır
Bu ayrım son derece önemlidir.
Allah:
insana güç verebilir.
İnsan bu güçle:
bir hayat kurtarabilir
veya
birine zarar verebilir.
Gücün var edilmesi başka şeydir.
Gücün hangi yönde kullanıldığı başka şeydir.
Dolayısıyla yaratılmış imkânların bulunması, onların yanlış kullanımının ahlaken onaylandığı anlamına gelmez.
Şer Her Zaman Bir Varlığın Kendisinde mi Bulunur
Hayır.
Birçok durumda şer:
ilişkisel,
bağlamsal,
sonuca bağlı
olabilir.
Örneğin ateş:
ısınmayı sağlar.
Yemek pişirir.
Ama kontrolsüz olduğunda yakabilir.
Su:
hayat verir.
Ama sel olduğunda zarar verebilir.
Bu nedenle bazı yaratılmışlar kendi başlarına “mutlak kötü” değildir; belirli şartlarda zarar üretme potansiyeli taşırlar.
Ateş Hem Faydalı Hem Zararlı Olabiliyorsa Şer Nasıl Anlaşılmalıdır
Bu örnek meseleyi çok iyi açıklar.
Ateş:
nimet olabilir.
Şer kaynağı da olabilir.
Demek ki aynı yaratılmış şey:
bir durumda fayda,
başka bir durumda zarar
üretebilir.
Felak 2 bu nedenle:
“Yaratılmış her şey kötüdür.”
demez.
“Yaratılmışların şerrinden.”
der.
Yani varlığın kendisiyle onun zarar veren yönü birbirinden ayrılır.
Doğal Afetler Bu Ayetin Kapsamında Düşünülebilir mi
Evet.
Deprem,
sel,
fırtına,
yangın,
salgın
gibi doğal olaylar insan açısından ciddi zararlar doğurabilir.
Bunlar ahlaki bir irade sahibi olmak zorunda değildir.
Bir deprem “kötü niyetli” değildir.
Ama sonucu insan açısından şer ve zarar olabilir.
Bu yüzden şer kavramı yalnız insanın ahlaki kötülüğüne indirgenemez.
Hastalık Ve Biyolojik Tehlikeler Nasıl Değerlendirilebilir
Hastalıklar:
bakteriler,
virüsler,
genetik bozukluklar,
bedensel süreçler
aracılığıyla ortaya çıkabilir.
Bunlar da insan için zarar doğurabilir.
Felak Suresinin kapsayıcı ifadesi, insanın kontrol edemediği bu tür tehditler karşısında da Allah’a sığınmasını düşündürür.
Ancak bu sığınma:
tedaviyi,
hekimliği,
bilimsel önlemleri
terk etmek anlamına gelmez.
Allah’a Sığınmak Tedbir Almaktan Vazgeçmek midir
Hayır.
İnsan:
hastalığa karşı tedavi olur,
tehlikeye karşı önlem alır,
zararlı kişiden uzak durur,
güvenlik tedbiri uygular.
Bunların ardından Allah’a sığınır.
Felak Suresi:
“Tedbir alma, yalnız dua et.”
demez.
Daha doğru denge şudur:
Tedbir insana düşer, nihai koruma Allah’tan beklenir.
İnsanların Birbirine Verdiği Zarar da Bu Ayete Dahil midir
Evet.
İnsan:
yalan söyleyebilir,
zulmedebilir,
aldatabilir,
yaralayabilir.
Bunların hepsi yaratılmış bir varlık olan insanın özgür iradesiyle ortaya çıkan şer örnekleridir.
Dolayısıyla:
“Yarattığı şeylerin şerrinden”
ifadesi insanın başka insanlardan görebileceği zararları da kapsayabilecek genişliktedir.
Özgür İrade Kötülük Problemiyle Nasıl İlişkilidir
İnsanın ahlaki sorumluluğu için gerçek seçim alanının bulunması gerekir.
Eğer insan:
iyiyi de,
kötüyü de
seçebiliyorsa ahlaki sorumluluk anlam kazanır.
Fakat özgür iradenin bulunması, yanlış tercih ihtimalini de doğurur.
Bu nedenle insan kaynaklı birçok şer, özgürlüğün kötüye kullanılmasıyla ilişkilendirilebilir.
Bu, kötülük probleminin bütün boyutlarını tek başına çözmez; fakat önemli bir parçasını açıklar.
Allah Şerri Engelleyebiliyorsa Neden Her Şerri Anında Engellemiyor
Bu, din felsefesinin en büyük sorularından biridir.
İslam düşüncesinde farklı cevaplar geliştirilmiştir:
dünyanın imtihan alanı olması,
özgür iradenin gerçek sonuçlar taşıması,
insanın sınırlı bakışının bütün hikmeti görememesi,
bazı zorlukların başka iyiliklere vesile olabilmesi
gibi açıklamalar yapılmıştır.
Ancak insanın karşılaştığı her acı için:
“Kesin sebebi şudur.”
demek doğru değildir.
Kur’an insanı her olayın gizli nedenini bildiğini iddia etmeye değil, sorumluluk, sabır ve sığınmaya çağırır.
Her Kötülükte “Bunda Kesin Bir Hayır Var” Demek Doğru mudur
Bu cümle dikkatle kullanılmalıdır.
Bazı zor olaylardan:
ders,
olgunlaşma,
beklenmedik iyilik
doğabilir.
Ama ağır acı yaşayan bir insana:
“Bunda mutlaka senin için güzel bir şey vardır.”
demek, onun yaşadığı zararı küçümseyebilir.
Felak Suresi şerri romantikleştirmez.
Tam tersine:
şerri şer olarak tanır ve ondan Allah’a sığınmayı öğretir.
Bu çok önemli bir dengedir.
İnsan Bazen Kendisi İçin Bir Şer Kaynağına Dönüşebilir mi
Evet.
İnsan yalnız dışarıdan gelen zararlarla karşılaşmaz.
Kendi:
öfkesinin,
bağımlılıklarının,
kibrinin,
düşüncesiz kararlarının
zararını da yaşayabilir.
Bu nedenle Felak Suresinin tefekkür alanı yalnız:
“Beni başkalarından koru.”
değildir.
İnsan aynı zamanda:
“Beni kendi yanlış seçimlerimin şerrinden de koru.”
diye düşünebilir.
Şer Varken Yaratılışın İyi Olduğu Nasıl Söylenebilir
Bir sistemin içinde zarar ihtimali bulunması, bütün sistemin bütünüyle kötü olduğu anlamına gelmez.
Aynı dünya:
sevgi,
hayat,
güzellik,
bilgi,
iyilik
de üretir.
Felak Suresi yaratılışı karanlık bir hapishane olarak tanımlamaz.
İlk ayette zaten:
Felak’ın Rabbiyani karanlıktan sabah çıkaran Allah
anılmıştır.
Bu nedenle sure:
şerri tanır ama şerri mutlaklaştırmaz.
Felak Suresinin İlk İki Ayeti Nasıl Bir Anlam Zinciri Kurmaktadır
1. Ayet:
“Sığınırım Felak’ın Rabbine.”Sığınılan merci belirlenir.
2. Ayet:
“Yarattığı şeylerin şerrinden.”Sığınmanın genel alanı belirlenir.
Bundan sonraki ayetlerde bu genel şer ifadesi daha somut örneklerle açılacaktır:
karanlık çöktüğünde gecenin şerri,
düğümlere üfleyenlerin şerri,
hasetçinin hasedi.Yani sure:
genel tehdit → özel tehditler
şeklinde ilerler.
Bir Sonraki Ayette Ne Anlatılacaktır
Felak Suresi’nin üçüncü ayetinde şöyle buyrulacaktır:
وَمِنْ شَرِّ غَاسِقٍ إِذَا وَقَبَ
Anlam olarak:
“Ve karanlığı çöktüğü zaman gecenin şerrinden.”
Burada:
“ğâsık”
ve
“vekab”
kelimeleri üzerinde özellikle durmak gerekir.
Ayet gecenin kendisini “kötü” ilan etmez.
Gece:
dinlenmenin,
sükûnetin,
uykunun
zamanı da olabilir.
Fakat karanlığın artmasıyla:
görüş azalabilir,
tehlikeler gizlenebilir,
insanın savunmasızlığı artabilir.
Dolayısıyla bir sonraki ayette karanlığın kendisiyle karanlıkta ortaya çıkabilecek şer arasındaki ayrım ele alınacaktır.
Sonuç: “Yarattığı Şeylerin Şerrinden” İfadesi, Yaratılmış Dünyadaki Her Varlığın Mutlak Olarak Kötü Olduğunu Değil, İnsanların, Doğal Süreçlerin Ve Diğer Yaratılmış Unsurların Belirli Şartlarda Zarar Üretebileceğini Bildirirken, İnsanın Bu Zararlar Karşısında Hem Tedbir Almasını Hem Kendi Gücünü Mutlaklaştırmadan Allah’a Sığınmasını Öğreten Son Derece Kapsayıcı Bir Korunma Ayetidir
Felak Suresi’nin ikinci ayeti yalnız dört kelimelik son derece geniş bir duadır:
“Yarattığı şeylerin şerrinden.”
Bu ifade insan hayatının çok temel bir gerçeğini kabul eder:
Dünya tamamen risksiz değildir.
İnsan:
hastalanabilir.
Zarar görebilir.
Bir başkasının kötülüğüyle karşılaşabilir.
Doğal afet yaşayabilir.
Kontrol edemediği şartlarla yüzleşebilir.
Kur’an bütün bunları yok sayıp insana:
“Hiçbir şeyden korkmana gerek yok, hiçbir tehlike yok.”
demez.
Tam tersine:
Şer vardır.
der.
Ama hemen ardından daha önemli bir şey öğretir:
Şer karşısında yalnız değilsin.
Bu denge son derece önemlidir.
Çünkü iki uç mümkündür.
Birinci uç:
dünyadaki bütün tehlikeleri inkâr etmek.
İkinci uç:
dünyanın tamamını tehdit olarak görmek.
Felak Suresi ikisini de yapmaz.
Tehlikeyi kabul eder.
Ama koruyucuyu daha önce zikreder:
Felak’ın Rabbi.
Bu nedenle şer mutlak değildir.
Bir insan zarar verebilir.
Ama mutlak değildir.
Karanlık korkutabilir.
Ama mutlak değildir.
Hastalık güçlenebilir.
Ama mutlak değildir.
Çünkü yaratılmış olan her şey zaten sınırlıdır.
Ve belki ayetin en derin teolojik sorusu şudur:
“Allah’ın yarattığı dünyada kötülük nasıl bulunabilir?”
Cevap basit değildir.
Bazen şer insanın özgür iradesinden doğar.
Bazen doğal süreçlerin insan üzerindeki zararından.
Bazen bizim sınırlı bakışımız, olayların bütün boyutlarını göremez.
Ama ayet insandan bütün kötülük problemini çözüp sonra dua etmesini istemez.
Daha temel bir davranış öğretir:
Sığın.
Bu sığınma, aklı bırakmak değildir.
Tedbiri bırakmak değildir.
Sorumluluğu bırakmak değildir.
Tam tersine:
elinden geleni yap,
ama bütün varlığı kontrol edebileceğin yanılgısına kapılma.
Çünkü insanın korkusu bazen yalnız tehlikeden değil, her şeyi kontrol etmesi gerektiğine inanmasından büyür.
Felak Suresi bu yükü hafifletir.
Sen:
tedbir al.
Doğruyu seç.
Zarardan uzaklaş.
Gerekirse yardım iste.
Ama sonunda şunu bil:
Nihai sığınak sen değilsin.
Bir sonraki ayet bu geniş şer alanından belirli bir sahneye geçecektir:
“Karanlığı çöktüğü zaman gecenin şerrinden.”
Ve orada Kur’an çok ince bir ayrım kuracaktır:
Gece kötü değildir.
Ama karanlık, bazı tehlikelerin saklanmasına uygun bir ortam oluşturabilir.
Böylece Felak Suresi bize yalnız “kötülüklerden korkmayı” değil, şerri doğru tanımlamayı da öğretecektir.
