B. F. Skinner'a Göre Davranış Değişimi Nasıl Gerçekleşir 
Alışkanlık, Pekiştirme, Sönme, Çevresel Düzen Ve Öğrenme Süreci Nasıl Açıklanır
B. F. Skinner'a göre davranış değişimi, bir davranışın ortaya çıktığı koşulların, ardından gelen sonuçların, pekiştirme düzenlerinin ve çevresel yapıların değiştirilmesiyle gerçekleşir. Skinner için insan davranışı yalnızca “irade ettim ve değiştim” şeklinde açıklanamaz. Davranışın arkasında çoğu zaman alışkanlık, pekiştirme, kaçınma, ödül, ceza, sönme, tetikleyici çevre ve öğrenilmiş sonuç beklentileri vardır.
Bu nedenle Skinner'ın yaklaşımı, davranışı değiştirmek isteyen insana çok güçlü bir soru sordurur:
Bu davranış hangi sonuçla güçleniyor
Çünkü bir davranış tekrar ediyorsa, genellikle bir şekilde ödüllendiriliyor, rahatlama sağlıyor, ilgiyi artırıyor, kaygıyı azaltıyor, kaçış sunuyor veya alışkanlık döngüsü içinde kendini besliyor demektir.
Davranış Değişimi Nedir
Davranış değişimi, kişinin mevcut bir davranışı azaltması, artırması, dönüştürmesi veya onun yerine daha uygun bir davranış geliştirmesidir. Skinner'a göre bu değişim, davranışın çevresiyle kurduğu ilişki anlaşılmadan kalıcı biçimde sağlanamaz.
Bir davranış yalnızca kişinin içinde doğmaz; çoğu zaman belirli bir ortamda, belirli bir tetikleyiciyle, belirli bir sonuç beklentisiyle ortaya çıkar. Bu yüzden davranışı değiştirmek için sadece kişiye “bunu yapma” demek yeterli değildir.
Davranış değişiminde şu zincir görülmelidir:
Tetikleyici → Davranış → Sonuç → Tekrar ihtimali
Örneğin kişi stres yaşadığında telefona bakıyor, telefon ona kısa süreli rahatlama veriyorsa bu davranış pekişebilir. Sadece “telefona bakma” demek yetmez. Stres tetikleyicisi, telefon davranışı ve rahatlama sonucu birlikte analiz edilmelidir.
Skinner'ın davranış değişimi anlayışı bu yüzden çok pratiktir: Davranışı değiştirmek için davranışın beslendiği sistemi değiştirmek gerekir.
Skinner'a Göre Davranış Neden Tekrar Eder
Skinner'a göre bir davranışın tekrar etmesinin en önemli nedenlerinden biri, geçmişte bir sonuç tarafından güçlendirilmiş olmasıdır. İnsan bazen bir davranışı sevdiği için değil, o davranış ona bir sonuç sağladığı için tekrar eder.
Bu sonuçlar çok farklı olabilir:
Ödül almak,
rahatlamak,
ilgilenilmek,
kaçmak,
onay görmek,
başarı hissetmek,
kaygıdan uzaklaşmak,
can sıkıntısını azaltmak,
kontrol duygusu kazanmak.
Davranışın tekrar etmesi için sonuç her zaman büyük olmak zorunda değildir. Bazen küçük bir rahatlama bile davranışı güçlü biçimde sürdürebilir.
Mesela:
Kaygı → Erteleme → Geçici rahatlama
Yalnızlık → Sosyal medya → Kısa süreli bağlantı hissi
Sıkılma → Atıştırma → Anlık haz
Öfke → Bağırma → Kontrol hissi
Çalışma → Takdir → Başarı davranışının güçlenmesi
Skinner'ın bakışında tekrar eden davranışın arkasında çoğu zaman görünmeyen bir pekiştirme hikâyesi vardır.
Davranış Değişimi İçin İlk Soru Ne Olmalıdır
Skinnercı açıdan davranış değişimi için ilk soru şudur:
Bu davranış neyle pekişiyor
Çünkü davranışın arkasındaki pekiştirme bulunmadan değişim yüzeyde kalabilir. İnsan “artık bunu yapmayacağım” diyebilir; fakat davranış hâlâ aynı rahatlamayı, aynı ilgiyi, aynı kaçışı veya aynı ödülü sağlıyorsa, davranış geri dönebilir.
Davranış değişimi için şu sorular sorulmalıdır:
Bu davranış hangi durumda başlıyor
Davranıştan hemen önce ne oluyor
Davranıştan sonra kişi ne kazanıyor
Davranış kişiyi neyden kurtarıyor
Bu davranışın yerine hangi davranış konulabilir
Yeni davranış nasıl pekiştirilebilir
Bu sorular davranışı ahlâkî yargılamadan önce anlamaya yarar. Skinner'ın güçlü tarafı da budur: Davranışı suçlamak yerine, davranışın nasıl öğrenildiğini ve nasıl sürdüğünü anlamaya çalışır.
Alışkanlık Davranış Değişiminde Neden Önemlidir
Alışkanlık, tekrar eden davranışların zamanla otomatikleşmesidir. Skinner'ın davranış anlayışında alışkanlıklar, geçmişte pekiştirilmiş davranışların düzenli tekrarlarıyla oluşur.
Bir davranış sürekli belirli bir sonuç verirse, kişi onu düşünmeden yapmaya başlayabilir. Böylece davranış artık yalnızca bilinçli karar değil, öğrenilmiş bir döngü hâline gelir.
Alışkanlık döngüsü şu şekilde işler:
| Aşama | Anlamı |
|---|---|
| Tetikleyici | Davranışı başlatan durum |
| Davranış | Kişinin yaptığı eylem |
| Sonuç | Davranıştan sonra gelen ödül, rahatlama veya etki |
| Tekrar | Sonuç davranışı güçlendirir |
Örneğin gece sıkılan bir insan telefonunu eline alır, kısa süreli eğlence bulur ve bu rahatlama davranışı pekiştirir. Ertesi gece aynı sıkılma geldiğinde telefon davranışı daha kolay ortaya çıkar.
Bu yüzden alışkanlık değişimi, sadece davranışı bırakmak değil; tetikleyiciyi, sonucu ve alternatif davranışı yeniden düzenlemektir.
Pekiştirme Davranış Değişimini Nasıl Sağlar
Pekiştirme, davranışın gelecekte tekrar edilme ihtimalini artırır. Davranış değişimi istiyorsak, yalnızca istenmeyen davranışı azaltmak yetmez; istenen davranışı da pekiştirmek gerekir.
Skinnercı yaklaşımda davranış değişiminin en önemli ilkelerinden biri şudur:
Hangi davranışı çoğaltmak istiyorsan, onu görünür ve anlamlı biçimde pekiştir.
Örneğin:
Çocuk sakin konuştuğunda dinlemek, sakin iletişimi artırabilir.
Öğrenci düzenli çalıştığında geri bildirim vermek, çalışma alışkanlığını güçlendirebilir.
Kişi spor yaptıktan sonra kendini iyi hissettiğini fark ederse, spor davranışı pekişebilir.
Çalışan sorumluluk aldığında takdir edilirse, sorumluluk davranışı artabilir.
Pekiştirme davranışın kökünü besler. Eğer doğru davranış pekiştirilmezse, kişi eski davranışa dönebilir. Çünkü eski davranış daha hızlı, daha tanıdık veya daha güçlü sonuç veriyor olabilir.
Bu nedenle davranış değişimi, doğru davranışı sadece istemekle değil; onu sonuçlarla güçlendirmekle gerçekleşir.
Olumlu Pekiştirme Değişimi Nasıl Kolaylaştırır
Olumlu pekiştirme, istenen davranıştan sonra hoş veya değerli bir sonucun eklenmesidir. Davranış değişiminde en yapıcı araçlardan biridir. Çünkü kişiye yalnızca “yanlış yapma” demez; “doğru yaptığında bu yol güçlenir” mesajı verir.
Olumlu pekiştirme şu alanlarda çok etkilidir:
Yeni alışkanlık kazanmak.
Öğrenme davranışını artırmak.
Çocuklarda uygun iletişimi desteklemek.
Çalışma disiplinini güçlendirmek.
Sosyal becerileri artırmak.
Kademeli gelişimi görünür kılmak.
Mesela bir çocuk bağırmadan istediğini söylediğinde hemen dikkate alınırsa, sakin isteme davranışı güçlenir. Bir öğrenci küçük bir ilerleme gösterdiğinde takdir edilirse, çalışmaya devam etme ihtimali artar.
Skinner'a göre olumlu pekiştirme, davranışı korkuyla değil, öğrenilmiş başarı ve anlamlı sonuçla güçlendirir. Bu yüzden cezadan daha öğretici ve daha kalıcı olabilir.
Olumsuz Pekiştirme Davranışı Nasıl Sürdürür
Olumsuz pekiştirme, bir davranıştan sonra rahatsız edici bir durumun ortadan kalkmasıyla davranışın güçlenmesidir. Davranış değişiminde bu çok önemlidir çünkü birçok problemli davranış, aslında kişiyi bir rahatsızlıktan kurtardığı için sürer.
Örneğin:
Kaygı veren işten kaçmak → Kaygının azalması
Zor bir konuşmayı ertelemek → Anlık rahatlama
Eleştirilmekten korkup susmak → Gerilimden kaçış
Sıkıntı anında telefona bakmak → Can sıkıntısının azalması
Ödev yapınca uyarıdan kurtulmak → Ödev davranışının artması
Burada davranış bir ödül almak için değil, rahatsızlığı azaltmak için güçlenir.
Bu yüzden değişim için şu soru çok önemlidir:
Bu davranış kişiyi neyden kurtarıyor
Eğer kişi erteleyerek kaygıdan kaçıyorsa, sadece “erteleme” demek yetmez. Ona kaygıyla baş etmenin daha sağlıklı bir yolu öğretilmeli ve bu yeni davranış pekiştirilmelidir.
Olumsuz pekiştirme, özellikle kaçınma alışkanlıklarının temelinde çok güçlü bir mekanizmadır.
Sönme Nedir Ve Davranışı Nasıl Azaltır
Sönme, daha önce pekiştirilen bir davranışın artık pekiştirilmemesi sonucunda zamanla azalmasıdır. Skinner'a göre bir davranış artık beklediği sonucu vermiyorsa, davranışın gücü yavaş yavaş düşebilir.
Örneğin çocuk bağırarak istediğini alıyorsa, bağırma davranışı pekişir. Fakat bağırdığında artık istediğini alamıyor, sakin konuştuğunda ise dikkate alınıyorsa, bağırma davranışı zamanla sönebilir.
Sönmede dikkat edilmesi gereken önemli bir durum vardır:
Sönme patlaması.
Bu, pekiştirme kesildiğinde davranışın önce geçici olarak artmasıdır. Çünkü kişi eski davranışın hâlâ işe yarayıp yaramadığını daha güçlü şekilde dener.
Örneğin çocuk daha çok bağırabilir, kişi daha çok ısrar edebilir, alışkanlık bir süre daha baskın hale gelebilir. Eğer bu aşamada eski pekiştirme yeniden verilirse, davranış daha da dirençli hale gelir.
Bu yüzden sönme süreci sabır, tutarlılık ve alternatif davranışı pekiştirme ister.
Çevresel Düzen Davranış Değişiminde Neden Belirleyicidir
Skinner'a göre davranış çevreyle ilişki içinde şekillenir. Bu yüzden davranış değişimi için çevreyi düzenlemek çok önemlidir. İnsan sadece iradesiyle değil, içinde bulunduğu çevrenin tetikleyicileriyle de davranır.
Çevresel düzenleme şudur:
İstenen davranışı kolaylaştırmak.
İstenmeyen davranışı zorlaştırmak.
Tetikleyicileri azaltmak.
Doğru davranışı hatırlatan ipuçları koymak.
Pekiştireçleri bilinçli düzenlemek.
Örneğin:
Ders çalışmak isteyen kişi telefonu uzaklaştırır.
Sağlıklı beslenmek isteyen kişi evde zararlı atıştırmalık bulundurmaz.
Spor yapmak isteyen kişi spor kıyafetini görünür yere koyar.
Kitap okumak isteyen kişi yatağının yanına kitap bırakır.
Çocukta sakin iletişim isteniyorsa, sakin konuşma hemen karşılık bulur.
Çevre değişmeden davranış değişimi zorlaşabilir. Çünkü eski çevre, eski davranışları yeniden çağırır.
Skinnercı açıdan iyi çevre, doğru davranışı neredeyse doğal hale getiren çevredir.
Tetikleyiciler Davranışı Nasıl Başlatır
Davranış çoğu zaman belirli bir tetikleyiciyle başlar. Tetikleyici, davranıştan hemen önce gelen içsel veya dışsal işaret olabilir. Skinnercı analizde davranışı anlamak için sadece sonuca değil, davranıştan önceki duruma da bakmak gerekir.
Tetikleyiciler şunlar olabilir:
Bir duygu, mesela kaygı, sıkıntı, öfke.
Bir ortam, mesela masa, yatak, telefon, sınıf.
Bir kişi, mesela otorite figürü, arkadaş, aile üyesi.
Bir zaman, mesela gece, sabah, iş çıkışı.
Bir düşünce, mesela “başaramayacağım” hissi.
Bir bildirim, ses, mesaj veya sosyal uyarı.
Örneğin kişi gece sıkılınca telefona bakıyorsa, tetikleyici sıkılma ve gece yalnızlığı olabilir. Kişi stres yaşayınca atıştırıyorsa, tetikleyici strestir. Öğrenci zor ödev görünce kaçıyorsa, tetikleyici zorluk algısıdır.
Davranışı değiştirmek için tetikleyiciyi fark etmek gerekir. Çünkü tetikleyici aynı kalırsa, eski davranış tekrar çağrılır.
Alternatif Davranış Neden Öğretilmelidir
Skinner'a göre davranış değişimi sadece eski davranışı azaltmakla tamamlanmaz. Eski davranışın yerine yeni ve işlevsel bir davranış konulmalıdır. Çünkü bir davranış bir ihtiyacı karşılıyorsa, o ihtiyaç karşılıksız bırakıldığında kişi eski davranışa geri dönebilir.
Örneğin:
Bağırmanın yerine sakin isteme öğretilmelidir.
Ertelemenin yerine küçük adımla başlama öğretilmelidir.
Kaygıdan kaçmanın yerine nefes, planlama veya destek isteme öğretilmelidir.
Telefona kaçmanın yerine kısa yürüyüş, not alma veya mola düzeni kurulmalıdır.
Saldırgan tepkinin yerine duyguyu ifade etme davranışı geliştirilmelidir.
Alternatif davranış şu özelliklere sahip olmalıdır:
Uygulanabilir olmalı.
Eski davranışın işlevini daha sağlıklı karşılamalı.
Hemen pekiştirilmeli.
Küçük adımlarla öğretilmeli.
Tekrarla güçlendirilmelidir.
Davranış değişimi boşluk kabul etmez. Eski davranışın yerini yeni davranış almadıkça, eski kalıp geri dönebilir.
Küçük Adımlar Davranış Değişiminde Neden Güçlüdür
Skinner'ın davranış değiştirme anlayışında şekillendirme çok önemlidir. Şekillendirme, hedef davranışa yaklaşan küçük davranışların adım adım pekiştirilmesidir.
Büyük değişimler çoğu zaman küçük adımlarla başlar. İnsan bir anda bütün alışkanlığını değiştirmeye çalışırsa zorlanabilir. Fakat küçük bir davranışı düzenli pekiştirirse, zamanla daha büyük davranışlar gelişebilir.
Örneğin:
Her gün 2 saat çalışmak yerine önce 10 dakika çalışmak.
Hemen ağır spor yapmak yerine 5 dakikalık yürüyüşle başlamak.
Tam düzenli beslenme yerine bir öğünü düzeltmek.
Tamamen telefonsuz gün yerine 20 dakikalık telefonsuz alan açmak.
Çocuğa tam sakinlik beklemek yerine kısa sakin istemeyi pekiştirmek.
Küçük adımların gücü şuradadır:
Başarılabilirlik hissi verir.
Pekiştirme fırsatını artırır.
Direnci azaltır.
Yeni davranışı tanıdık hale getirir.
Zamanla daha büyük davranışlara kapı açar.
Skinnercı bakışta davranış, bir anda değil; pekiştirilen adımların birikimiyle değişir.
Geri Bildirim Davranış Değişimini Nasıl Hızlandırır
Geri bildirim, davranıştan sonra kişiye davranışının sonucu hakkında bilgi verilmesidir. Skinner'ın yaklaşımında geri bildirim, öğrenmeyi hızlandıran güçlü bir araçtır. Çünkü kişi neyin işe yaradığını, neyin değişmesi gerektiğini ve hangi davranışın güçlendiğini daha net görür.
Etkili geri bildirim şu özellikleri taşımalıdır:
Hızlı olmalı.
Somut olmalı.
Davranışa odaklanmalı.
Kişiliği hedef almamalı.
Gelişim yolunu göstermeli.
Doğru davranışı pekiştirmeli.
Örneğin “çok iyisin” demek genel bir övgüdür. Fakat “bugün 15 dakika boyunca dikkatini dağıtmadan çalıştın, bu çok değerli bir ilerleme” demek davranışı daha net pekiştirir.
Geri bildirim özellikle eğitimde, iş hayatında, çocuk yetiştirmede ve kişisel alışkanlık değişiminde önemlidir. İnsan neyi doğru yaptığını bilirse, o davranışı tekrar etme ihtimali artar.
Skinnercı açıdan geri bildirim, davranışa tutulan öğrenme aynasıdır.
Tutarlılık Davranış Değişiminde Neden Şarttır
Tutarlılık, davranış değişiminin en önemli şartlarından biridir. Çünkü davranış bazen pekiştirilir, bazen cezalandırılır, bazen görmezden gelinir, bazen ödüllendirilirse kişi hangi davranışın ne sonuç doğuracağını öğrenmekte zorlanır.
Özellikle çocuklarda ve alışkanlık değişiminde tutarsızlık eski davranışı güçlendirebilir.
Örneğin çocuk bazen bağırınca istediğini alıyor, bazen almıyorsa, bağırma davranışı daha dirençli hale gelebilir. Çünkü çocuk her seferinde sonuç almasa bile bazen aldığı için denemeye devam eder.
Tutarlılık şu alanlarda önemlidir:
Sınırlar net olmalı.
Pekiştirme düzeni anlaşılır olmalı.
İstenen davranış aynı şekilde desteklenmeli.
İstenmeyen davranış istemeden ödüllendirilmemeli.
Kurallar duygusal öfkeye göre değişmemeli.
Skinnercı bakışta tutarlılık, davranışın hangi sonuçla karşılaşacağını öngörülebilir hale getirir. Bu da öğrenmeyi kolaylaştırır.
Tutarsız çevre, davranışı belirsizleştirir; tutarlı çevre, öğrenmeyi netleştirir.
Davranış Değişiminde Ceza Neden Tek Başına Yeterli Değildir
Skinner'a göre ceza davranışı geçici olarak azaltabilir; fakat tek başına sağlıklı davranış değişimi için yeterli değildir. Çünkü ceza kişiye çoğu zaman ne yapmaması gerektiğini gösterir; fakat ne yapması gerektiğini öğretmez.
Ceza tek başına kullanıldığında şu sorunlar doğabilir:
Davranış gizlenebilir.
Kişi cezadan kaçmayı öğrenebilir.
Korku ve kaygı oluşabilir.
Doğru davranış gelişmeyebilir.
Davranış sadece denetim varken azalabilir.
Alternatif davranış öğretilmediği için eski davranış geri dönebilir.
Bu yüzden davranış değişiminde asıl güçlü yol şudur:
İstenmeyen davranışı azalt.
İstenen davranışı açıkça tanımla.
Alternatif davranışı öğret.
Yeni davranışı pekiştir.
Çevreyi yeni davranışı kolaylaştıracak şekilde düzenle.
Skinner'ın mesajı nettir: Davranış sadece bastırılarak değil, yeniden öğrenilerek değişir.
Dijital Alışkanlıklar Skinner'a Göre Nasıl Değiştirilebilir
Dijital çağda birçok davranış Skinnercı pekiştirme döngüleriyle güçlenir. Telefon kontrolü, sosyal medya kaydırma, bildirimlere bakma, oyun oynama veya sürekli içerik tüketme davranışları genellikle değişken pekiştirme ile beslenir.
Dijital davranış döngüsü şöyle olabilir:
Can sıkıntısı → Telefona bakma → İlginç içerik veya bildirim → Davranış güçlenir
Bu davranışı değiştirmek için sadece “telefona bakmayacağım” demek yeterli olmayabilir. Çünkü tetikleyici ve pekiştirici hâlâ oradadır.
Skinnercı çözüm şunları içerir:
Bildirimleri azaltmak.
Telefonu fiziksel olarak uzaklaştırmak.
Belirli kullanım saatleri koymak.
Can sıkıntısı için alternatif davranış belirlemek.
Telefonsuz geçen süreyi görünür ilerleme ile pekiştirmek.
Sosyal medya yerine daha sağlıklı ödül kaynakları oluşturmak.
Dijital alışkanlıklar güçlüdür çünkü ödül her zaman gelmez, bazen gelir. Bu belirsiz ödül davranışı diri tutar. Bu yüzden çevresel düzenleme dijital davranış değişiminde çok önemlidir.
Kişisel Gelişimde Davranış Değişimi Nasıl Uygulanabilir
Skinner'ın yaklaşımı kişisel gelişimde çok pratik şekilde kullanılabilir. Bir alışkanlığı değiştirmek isteyen kişi önce davranışın döngüsünü görmelidir.
Kişisel davranış değişimi için şu adımlar uygulanabilir:
1. Değiştirmek istediğin davranışı net tanımla.
2. Davranıştan önce gelen tetikleyiciyi fark et.
3. Davranıştan sonra gelen ödül veya rahatlamayı belirle.
4. Aynı ihtiyacı karşılayacak daha sağlıklı alternatif davranış seç.
5. Yeni davranışı küçük adımlara böl.
6. Yeni davranışı hemen pekiştir.
7. Eski davranışı kolaylaştıran çevresel unsurları azalt.
8. Tutarlı kal.
9. Geri bildirim al veya ilerlemeyi takip et.
10. Sönme patlamasına hazırlıklı ol.
Örneğin ertelemeyi azaltmak isteyen biri, ertelemenin hangi duygudan sonra geldiğini bulmalıdır. Eğer erteleme kaygıyı azaltıyorsa, yeni davranış kaygıyı daha sağlıklı azaltmalıdır: küçük başlamak, görevi bölmek, kısa süreli zamanlayıcı kullanmak gibi.
Skinnercı değişim, büyük sözlerden çok küçük davranış düzenlemelerine dayanır.
Davranış Değişiminin Sınırlı Yönleri Nelerdir
Skinner'ın davranış değişimi anlayışı çok güçlüdür; fakat insanı tamamen açıklamak için tek başına yeterli değildir. Çünkü insan sadece pekiştirme ve çevresel sonuçlarla hareket eden bir varlık değildir. İnsan aynı zamanda anlam arar, değer üretir, inanç taşır, duygular yaşar, kimlik oluşturur ve bilinçli seçimler yapar.
Bu yüzden davranış değişiminde Skinnercı yaklaşımın yanında şu unsurlar da önemlidir:
Düşünceler.
Duygular.
İnançlar.
Anlam arayışı.
Ahlâkî değerler.
Sosyal ilişkiler.
Kişisel hedefler.
Travmalar ve geçmiş yaşantılar.
Skinner bize davranışın nasıl güçlendiğini çok iyi gösterir. Fakat insanın neden belirli anlamlara bağlandığını, neden bazı değerler uğruna zor davranışları seçtiğini veya neden bazen pekiştirilmeyen bir iyiliği sürdürdüğünü açıklamak için daha geniş psikolojik ve felsefî bakışlar da gerekir.
Yine de Skinner'ın katkısı çok değerlidir: Değişimin yalnızca niyetle değil, sistemle, çevreyle ve sonuçlarla ilişkili olduğunu gösterir.
Son Söz: Davranış Değişimi, Sonuçları Ve Çevreyi Yeniden Kurma Sanatıdır
B. F. Skinner'a göre davranış değişimi, insanın sadece kendine söz vermesiyle değil; davranışı başlatan tetikleyicileri, sürdüren pekiştireçleri, çevresel düzeni ve alternatif davranışları yeniden şekillendirmesiyle gerçekleşir.
Bir davranış değişmiyorsa, çoğu zaman şu sorular sorulmalıdır:
Bu davranış hangi ortamda başlıyor
Bu davranıştan sonra kişi ne kazanıyor
Bu davranış kişiyi neyden kurtarıyor
Eski davranış hangi sonuçla besleniyor
Yeni davranış nasıl pekiştirilecek
Çevre yeni davranışı kolaylaştırıyor mu
Skinner'ın en güçlü mesajı şudur: Davranış, sonuçların diliyle öğrenir. Bu yüzden davranışı değiştirmek isteyen kişi, sadece davranışa değil; davranışın beslendiği bütün düzene bakmalıdır.
Alışkanlıklar tesadüfen oluşmaz. Pekiştirme onları güçlendirir, çevre onları çağırır, tekrar onları otomatikleştirir. Değişim ise bu döngüyü fark edip yeni bir döngü kurmakla başlar.
Davranış değişimi, insanın kendini suçlaması değil; kendi davranış sistemini anlamasıdır. Çünkü insan neyin kendisini yönlendirdiğini gördüğünde, değişim için daha bilinçli bir alan açar.
