Alak Suresi 6. Ayette “Hayır! Gerçekten İnsan Azar” Buyrulması Ne Anlama Gelir Ve Tuğyan, Kibir, Güç Sarhoşluğu, Kendini Yeterli Görme, Sınır Tanımazlık, Bilginin Ahlakı, Nefis Ve İnsan Davranışının Bozulması Açısından Nasıl Anlaşılmalıdır 
“كَلَّا إِنَّ الْإِنسَانَ لَيَطْغَىٰ — Kellâ İnne’l İnsâne Le Yetğâ” Ne Demektir
Alak Suresi’nin altıncı ayetinde şöyle buyrulur:
كَلَّا إِنَّ الْإِنسَانَ لَيَطْغَىٰ
Anlam olarak:
“Hayır! Gerçekten insan azar.”
(Alak Suresi, 96/6)
İlk beş ayette:
okuma,
kalem,
öğrenme,
ilahi keremanlatılmıştı.
Şimdi ise çok keskin bir dönüş yapılır:
İnsan bilgi ve imkân kazandığında bunları her zaman doğru kullanmaz.
Bazen tam tersine haddini aşabilir.
“Kellâ” Kelimesi Neden Bu Kadar Serttir
Kellâ:
hayır,
asla,
dikkat,
öyle değil
gibi güçlü bir uyarı anlamı taşır.
Bu kelime, surede adeta bir fren görevi görür.
İnsan bilgi kazanmıştır.
Kalem öğrenmiştir.
Bilmediğini öğrenmiştir.
Ama ayet birden:
“Hayır!”
der.
Yani bilgi ile otomatik olarak bilgelik aynı şey değildir.
İnsan çok şey öğrenebilir ve yine de ahlaken yanlış bir yöne gidebilir.
“Yetğâ — Azar, Haddini Aşar” Ne Anlama Gelmektedir
Tuğyan:
sınırı aşmak,
taşmak,
ölçüyü kaybetmek,
haddi geçmek
anlamlarını taşır.
Bu kelime, yatağından taşan su gibi bir görüntü çağrıştırır.
Su kendi sınırında hayat verir.
Ama sınırını aştığında zarar verebilir.
İnsan da:
gücünü,
malını,
bilgisini
ölçülü kullanırsa faydalı olabilir.
Ama sınır tanımazsa tuğyan başlar.
İnsan Neden Bilgi Kazandıktan Sonra Bile Azabilir
Çünkü bilgi insanın karakterini otomatik olarak düzeltmez.
Bir insan:
çok eğitimli,
çok zeki,
çok başarılı
olabilir.
Ama aynı zamanda:
kibirli,
bencil,
acımasız
olabilir.
Bu nedenle Kur’an’ın yaklaşımında bilgi ahlakla birleşmelidir.
Bilgi arttıkça:
tevazu,
sorumluluk,
adalet
de artmıyorsa bilgi tehlikeli bir güce dönüşebilir.
Güç İnsanı Neden Değiştirebilir
Çünkü güç insana:
karar verme,
başkalarını etkileme,
istediğini yaptırma
imkânı verir.
Bu imkân sınanmadığında insan kendisini:
dokunulmaz,
üstün,
hesap vermez
görmeye başlayabilir.
İşte tuğyan tam burada ortaya çıkar:
Gücü olmakla, her şeyi yapmaya hakkı olduğunu sanmak arasında fark vardır.
Servet İnsanı Neden “Yeterli” Hissettirebilir
Çünkü para birçok ihtiyacı karşılar.
İnsan:
ev alabilir,
seyahat edebilir,
hizmet satın alabilir,
başkalarının desteğine daha az ihtiyaç duyabilir.
Bu durum yanlış biçimde şu düşünceye dönüşebilir:
“Ben kimseye muhtaç değilim.”
Oysa insan:
sağlığa,
zamana,
topluma,
doğaya
hâlâ bağımlıdır.
Servet bağımsızlık hissini artırabilir ama insanı mutlak bağımsız yapmaz.
Kibir İnsanın Gerçekliği Görmesini Nasıl Bozar
Kibir, insanın kendisini olduğundan daha büyük görmesine yol açabilir.
Kendi başarısını büyütür.
Başkalarının katkısını küçümser.
Hatalarını kabul etmekte zorlanır.
Eleştiriye kapanır.
Bu durumda kişi yalnız ahlaken değil, zihinsel olarak da zarar görür.
Çünkü öğrenmenin en önemli şartlarından biri:
yanlış olabileceğini kabul edebilmektir.
Tuğyan Yalnız Bireysel Bir Sorun mudur
Hayır.
Tuğyan:
bireysel,
toplumsal,
siyasi
ölçekte ortaya çıkabilir.
Bir insan haddini aşabilir.
Bir kurum gücünü kötüye kullanabilir.
Bir yönetim kendisini hukukun üzerinde görebilir.
Bu nedenle tuğyan yalnız kişisel kibir değil, sistemleşmiş sınır aşımı olarak da düşünülebilir.
Sınır Bilinci Neden Ahlakın Temelidir
Çünkü insanın her istediğini yapabilmesi onun her şeyi yapmaya hakkı olduğu anlamına gelmez.
Gücün sınırı vardır.
Özgürlüğün sınırı vardır.
Mülkiyetin sınırı vardır.
Söz söylemenin bile başkasının hakkını ihlal etmeme sınırı vardır.
Ahlakın önemli bir bölümü:
“Yapabilirim ama yapmalı mıyım?”
sorusunu sormaktır.
Bilim Ve Teknoloji de Tuğyana Dönüşebilir mi
Evet, eğer yalnız:
“Bunu yapabilir miyiz?”
sorusu sorulup:
“Bunu yapmalı mıyız?”
sorusu unutulursa.
Teknoloji:
hayat kurtarabilir,
bilgiyi yayabilir,
dünyayı kolaylaştırabilir.
Ama aynı zamanda:
gözetim,
manipülasyon,
yıkım
için kullanılabilir.
Bu nedenle bilimsel güç büyüdükçe etik sorumluluk da büyümelidir.
İnsan Başkalarını Susturduğunda Tuğyan Etmiş Olabilir mi
Evet.
Özellikle güç sahibi biri:
eleştiriyi yasaklıyor,
itirazı bastırıyor,
yalnız kendi sözünü doğru kabul ediyorsa
tuğyan eğilimine yaklaşabilir.
Çünkü hakikatin tek sahibi olduğunu sanmak insanı tehlikeli bir noktaya götürür.
Olgun insan:
eleştiriyi dinler,
yanlışını düzeltebilir,
başkasının hakkını tanır.
Merhametsizlik Tuğyanın Bir Sonucu Olabilir mi
Evet.
İnsan kendisini üstün gördükçe başkalarının acısını daha az önemseyebilir.
Şöyle düşünebilir:
“Ben güçlüyüm, o zayıf.”
Bu durumda:
yoksul,
güçsüz,
savunmasız
insanlar kolayca araçlaştırılabilir.
Tuğyanın en tehlikeli sonuçlarından biri, insanın başkasının insanlığını küçültmeye başlamasıdır.
Tevazu Tuğyanın Karşıtı mıdır
Büyük ölçüde evet.
Tevazu:
kendini değersiz görmek
değildir.
Kendi gücünün sınırını bilmektir.
İnsan:
başarılı olabilir,
güçlü olabilir,
bilgili olabilir.
Ama yine de:
yanlış yapabileceğini,
başkalarına ihtiyaç duyduğunu,
hayatın tamamını kontrol edemediğini
bilir.
İşte tevazu, gücü ahlaki ölçüye bağlar.
İnsan Kendi Tuğyanını Nasıl Fark Edebilir
Kendisine şu soruları sorabilir:
Eleştiriye neden tahammül edemiyorum?
Gücüm arttıkça insanlara davranışım değişti mi?
Kendi çıkarım için başkasının hakkını görmezden geliyor muyum?
Başarılarımı yalnız kendime mi bağlıyorum?
Yanlış yaptığımda özür dileyebiliyor muyum?
Bu sorular insanın iç dünyasında sınır kontrolü yapmasına yardımcı olabilir.
İlk Beş Ayetten Sonra Bu Uyarının Gelmesi Neden Çok Çarpıcıdır
Çünkü sure önce insanın:
öğrendiğini,
yazdığını,
bilmediğini bildiğini
anlatır.
Hemen ardından:
“İnsan azar.”
der.
Bu sıralama çok önemlidir.
Sanki şu mesaj verilir:
Bilgi seni otomatik olarak iyi yapmaz.
Bilgi:
erdemle birleşirse yükseltir.
Kibirle birleşirse tuğyana hizmet edebilir.
Modern İnsan İçin Bu Ayetin En Güçlü Uyarılarından Biri Nedir
Modern insan:
büyük teknolojik güç,
bilimsel bilgi,
ekonomik kapasite
elde etmiştir.
Ama aynı anda:
savaşlar,
çevresel yıkım,
eşitsizlik,
manipülasyon
da üretmiştir.
Bu durum ayetin temel sorusunu canlı tutar:
İnsan büyüdükçe gerçekten olgunlaşıyor mu, yoksa yalnız gücü mü büyüyor?
Güç artışı ile ahlaki gelişim aynı hızda ilerlemeyebilir.
Tuğyanın Karşısında Hangi Değerler Durmalıdır
Tuğyanın karşısında:
adalet, merhamet, öz eleştiri, tevazu,
hesap verebilirlikdurmalıdır.
İnsan gücünü sınırlandırmadığında kendisine de başkalarına da zarar verebilir.
Bu nedenle güçlü insanın en büyük erdemlerinden biri:
kendi gücünü sınırlayabilmesidir.
Bir Sonraki Ayette Ne Anlatılacaktır
Alak Suresi’nin yedinci ayetinde şöyle buyrulacaktır:
أَنْ رَآهُ اسْتَغْنَىٰ
“Kendisini ihtiyaçsız gördüğü için.”
Bu ayet altıncı ayetin nedenini açıklayacaktır.
İnsan neden azar?
Çünkü:
kendisini yeterli, bağımsız ve hiçbir şeye muhtaç değilmiş gibi görebilir.
Böylece tuğyanın psikolojik kökü açığa çıkarılacaktır:
Sahte yeterlilik duygusu.
Sonuç: “Hayır! Gerçekten İnsan Azar” İfadesi, Bilginin, Gücün, Servetin Ve Başarının İnsan Karakterini Otomatik Olarak Yüceltmediğini; Aksine Sınır Bilinci Kaybolduğunda Bütün Bu İmkânların Kibir Ve Sınır Aşımına Dönüşebileceğini Gösteren Büyük Bir Uyarıdır
Alak Suresi’nin ilk beş ayeti insanı yükselten şeylerden söz eder:
okuma, yazma, öğrenme, bilgi.Fakat altıncı ayet birden insanın karanlık ihtimalini gösterir:
“Hayır! Gerçekten insan azar.”
Neden?
Çünkü insan sahip olduğu gücü yanlış yorumlayabilir.
Bilgili olur ve:
“Ben herkesten üstünüm.”
diyebilir.
Zengin olur ve:
“Kimseye ihtiyacım yok.”
diyebilir.
Yetki kazanır ve:
“Bana kimse hesap soramaz.”
diyebilir.
İşte tuğyan burada başlar.
İnsanın en büyük tehlikelerinden biri güçsüz olması değildir.
Bazen tam tersine:
güçlü olduğu anda sınırlarını unutmasıdır.
Bu yüzden gerçek olgunluk, gücün yokluğunda değil, güç varken ortaya çıkar.
Elinde imkân varken:
adaletli misin?
İnsanları ezebileceğin hâlde:
kendini sınırlayabiliyor musun?
Eleştiriyi susturabileceğin hâlde:
dinleyebiliyor musun?
İşte insan karakterinin gerçek ölçüsü burada görünür.
Bir sonraki ayet bu tuğyanın kökünü tek cümleyle açıklayacaktır:
“Kendisini ihtiyaçsız gördüğü için.”
Yani insanın düşüşü çoğu zaman güce sahip olmasından değil, gücünün kendisini mutlak biçimde yeterli kıldığına inanmasından başlar.
