Âl-i İmrân Suresi 163. Ayette “Onlar Allah Katında Derece Derecedirler; Allah Yaptıklarını Hakkıyla Görmektedir” İfadesi Ne Anlama Gelir 
Âl-i İmrân Suresinin 163. ayetinde şöyle buyrulur:
“Onlar Allah katında derece derecedirler. Allah onların yaptıklarını hakkıyla görmektedir.”
Bir önceki 162. ayette iki farklı yöneliş karşılaştırılmıştı:
Allah’ın rızasını izleyen kişi
ve:
Allah’ın gazabını hak eden kişi.
- ayet ise bu ayrımı daha da derinleştirir.
İnsanlar:
tek bir seviyede değildir.
İyiliğin de:
kötülüğün de
dereceleri vardır.
İman,
niyet,
ahlak,
fedakârlık,
zulüm,
ihanet
aynı ölçüde değildir.
Kur’an böylece insanları yalnız:
“iyi” ve “kötü”
şeklinde kaba iki kutba ayırmak yerine:
Allah katındaki karşılığın:
dereceli
olabileceğini gösterir.
“Onlar Allah Katında Derece Derecedirler” Ne Anlama Gelir
Ayette:
“hum derecâtun indallâh”
denir.
Yani:
“Onlar Allah katında derecelerdir / farklı derecelerdedirler.”
Bu ifade:
insanların:
iman,
amel,
niyet
ve ahlaki durum bakımından:
aynı seviyede olmadığını
gösterir.
Bir insan:
çok büyük fedakârlık yapabilir.
Bir başkası:
daha sınırlı bir iyilik yapabilir.
Aynı şekilde kötülüklerde de:
dereceler bulunabilir.
Bu Dereceler Sadece Cennet Derecelerini mi İfade Eder
Ayetin bağlamı daha geniştir.
- ayette:
Allah’ın rızasına uyanlar ile gazabını hak edenler
karşılaştırılmıştı.
Bu yüzden 163. ayet:
hem:
iyilikteki derece farklarını
hem de:
kötülük ve sorumluluk düzeylerindeki farklılıkları
düşündürür.
Yani herkesin sonucu:
tek kalıba
sokulmaz.
Allah’ın hükmü:
kişinin gerçek durumuna göre:
adil biçimde farklılaşabilir.
Allah Katındaki Dereceyi Ne Belirler
Kur’an’ın genel öğretisine göre:
tek bir unsur değil;
birçok unsur önemlidir.
İman.
Takvâ.
Niyet.
Amel.
Adalet.
Fedakârlık.
Sabır.
İhlas.
İnsan haklarına riayet.
Dolayısıyla Allah katındaki değer:
sadece:
görünür başarıya
veya:
toplumdaki konuma
bağlı değildir.
Asıl ölçü:
insanın Allah karşısındaki gerçekliği
dir.
İnsanların Hepsi Eşitse “Derece” Nasıl Olabilir
İnsanların insanlık değeri bakımından:
temel bir onuru vardır.
Ama:
ahlaki tercihler,
sorumluluklar,
çabalar
aynı değildir.
Bir doktor ile:
kasten insan öldüren biri
ahlaki bakımdan:
aynı davranışı yapmıyor.
Bir insan:
hayatı boyunca insanlara iyilik yapabilir.
Başka biri:
zulüm yapabilir.
Bu nedenle:
insan olmak bakımından temel değer
ile:
ahlaki derece
aynı şey değildir.
Çok İbadet Eden Herkes Allah Katında Daha Yüksek Derecede midir
Sadece görünür ibadet miktarına bakarak:
kesin hüküm verilemez.
Çünkü Kur’an:
niyete,
ahlaka,
adalete
de önem verir.
Bir insan:
çok ibadet ediyor görünebilir.
Ama:
insanlara zulmedebilir.
Başka biri:
daha az görünür ibadete sahip olabilir.
Ama:
çok samimi,
merhametli,
dürüst
olabilir.
Allah:
dış görünüşün ötesini
bilir.
Bu yüzden insanın:
başkasının derecesini kesin biçimde ölçmesi
mümkün değildir.
Niyet Dereceyi Nasıl Etkiler
Aynı davranış:
farklı niyetlerle
yapılabilir.
İki kişi:
aynı miktarda sadaka verir.
Biri:
övgü almak için.
Diğeri:
samimiyetle.
Dışarıdan:
aynı davranış
görünebilir.
Ama Allah katında:
değer aynı olmayabilir.
Bu yüzden:
niyet, görünmeyen ama belirleyici bir ölçüdür.
Küçük Bir İyilik Büyük Bir Dereceye Dönüşebilir mi
Evet, olabilir.
İyiliğin değeri:
sadece miktarıyla
ölçülmez.
Bazen küçük bir iyilik:
çok zor şartlarda yapılmıştır.
Bazen:
kişinin elindeki tek şeydir.
Bazen:
tam zamanında yapılmıştır.
Bazen:
çok saf bir niyet taşır.
İnsan dışarıdan:
küçük görür.
Ama Allah:
şartları ve kalbi
bilir.
Bu yüzden:
küçük görünen iyilikleri küçümsememek gerekir.
Büyük Bir Günah ile Küçük Bir Günah Aynı mıdır
Hayır.
İslam ahlakında:
günahların ağırlıkları
aynı değildir.
Bir hata:
başka bir insanın hayatını,
malını,
onurunu
yıkabilir.
Başka bir hata:
daha sınırlı olabilir.
Aynı şekilde:
niyet,
ısrar,
tövbe,
zararın büyüklüğü
gibi unsurlar da:
sorumluluğu etkileyebilir.
Bu yüzden:
Allah’ın adaleti:
tek tip hesap
değildir.
İnsanların Allah Katındaki Derecelerini Biz Bilebilir miyiz
Kesin olarak:
hayır.
İnsan:
görünüşü
bilir.
Allah:
kalbi,
niyeti,
geçmişi,
gizli amelleri
bilir.
Bir insan toplumda:
çok büyük biri
gibi görünebilir.
Allah katında:
değeri düşük olabilir.
Başka biri:
kimsenin tanımadığı
sıradan biri olabilir.
Ama Allah katında:
çok yüksek bir dereceye
sahip olabilir.
Bu nedenle:
nihai değer yargısında tevazu gerekir.
Toplumdaki Statü Allah Katındaki Dereceyi Gösterir mi
Hayır.
Zenginlik:
tek başına üstünlük değildir.
Makam:
üstünlük değildir.
Şöhret:
üstünlük değildir.
Soy:
üstünlük değildir.
Takipçi sayısı:
üstünlük değildir.
İnsanların alkışı:
Allah’ın rızasının kesin göstergesi
değildir.
Kur’an’ın ölçüsü:
daha derindir.
İnsanların önünde:
büyük görünmek
ile:
Allah katında:
büyük olmak
aynı şey değildir.
“Allah Katında” İfadesi Neden Özellikle Vurgulanıyor
Çünkü insanlar:
kendi derecelendirme sistemlerini
oluşturur.
Kim daha zengin?
Kim daha güçlü?
Kim daha ünlü?
Kim daha etkili?
Kur’an ise:
başka bir ölçü
getirir:
“Allah katında.”
Bu ifade:
insanların geçici ölçülerini:
nihai ölçü olmaktan
çıkarır.
Gerçek değer:
ilahî değerlendirmeyle
belirlenir.
Bir İnsan Başkasından Daha İyi Olduğunu Düşünebilir mi
Bu konuda çok dikkatli olmak gerekir.
İnsan:
belirli bir davranışın:
daha doğru
olduğunu söyleyebilir.
Ama:
“Ben Allah katında kesin olarak ondan daha üstünüm.”
demek:
tehlikeli bir kibir olabilir.
Çünkü başkasının:
kalbini,
sonunu,
tövbesini,
gizli iyiliklerini
bilmeyiz.
Kendimizi:
başkalarıyla değil;
dünkü hâlimizle
karşılaştırmak
daha sağlıklı olabilir.
Dereceler Sabit midir, İnsan Değişebilir mi
İnsan değişebilir.
Bir insan:
yanlış yoldan
dönebilir.
Tövbe edebilir.
İyiliklerini artırabilir.
Başka biri:
iyi başladığı hâlde:
sonradan bozulabilir.
Dolayısıyla:
hayat sürerken:
insanın ahlaki yönü
değişebilir.
Bu nedenle:
kimse hakkında:
“Artık kesinlikle bitti.”
veya:
“Ben zaten kurtuldum.”
demek doğru değildir.
Hayat:
devam eden bir:
ahlaki yolculuktur.
Derece Kavramı Rekabetçi Bir Din Anlayışına mı Yol Açar
Yanlış anlaşılırsa:
evet.
İnsan:
“Ben senden daha dindarım.”
yarışına girebilir.
Ama Kur’an’ın amacı:
insanları birbirine karşı kibirlendirmek
değildir.
Asıl amaç:
kişinin:
kendi sorumluluğunu
ciddiye almasıdır.
İyilikte yarış:
başkasını küçümsemek değil;
kendini geliştirmek
olmalıdır.
Allah’ın Adaleti Derecelerle Nasıl İlişkilidir
Adalet:
herkese aynı şeyi vermek
değildir.
Adalet:
herkese hak ettiğini
vermektir.
İki insanın:
niyeti,
imkânı,
bilgisi,
sorumluluğu
aynı olmayabilir.
Bu nedenle:
aynı sonuç:
her zaman adil olmayabilir.
Allah:
bütün şartları bildiği için:
değerlendirmesi:
tam bilgiye dayalıdır.
İnsan mahkemesi:
eksik bilgiyle karar verebilir.
Allah’ın hükmü:
bütün gerçeği kapsar.
“Allah Yaptıklarını Hakkıyla Görmektedir” Ne Anlama Gelir
Ayette:
“vallâhu basîrun bimâ ya‘melûn”
denir.
Yani:
“Allah onların yaptıklarını hakkıyla görür.”
“Basîr”:
her şeyi gören,
hiçbir davranışın kendisinden gizlenemediği
anlamını taşır.
Bu:
sadece dış eylemleri değil;
onların bütün bağlamını:
da kapsar.
İnsan:
gizleyebilir.
Allah’tan:
gizleyemez.
Allah’ın Her Şeyi Görmesi Neden Hem Uyarı Hem Tesellidir
Zalim için:
uyarıdır.
Çünkü gizli yaptığı haksızlık:
kaybolmaz.
Mazlum için:
tesellidir.
Çünkü kimsenin görmediği acı:
Allah’tan gizli değildir.
İyilik yapan için:
tesellidir.
Çünkü kimse teşekkür etmese bile:
Allah görür.
Bu yüzden:
“Allah görüyor.”
cümlesi:
kişinin durumuna göre:
hem korku
hem huzur
üretebilir.
162 ve 163. Ayetler Birlikte Nasıl Bir Ahlaki Harita Çiziyor
- ayet:
iki yönü gösterdi:
Allah’ın rızasına giden yol.
Allah’ın gazabını gerektiren yol.
- ayet ise:
bu yolların içinde:
farklı dereceler bulunduğunu
söyler.
Yani ahlak:
sadece:
siyah-beyaz
değildir.
İnsanlar:
farklı derinliklerde:
iyilik,
samimiyet,
zulüm
ve sorumluluk
taşıyabilir.
Nihai ve tam ölçüyü ise:
Allah bilir.
İnsanların Bize Verdiği Unvanları ve Değeri Kaybetsek, Allah Katındaki Derecemizi Yükseltecek Gerçekte Ne Kalırdı
Âl-i İmrân 163’ün insanın önüne koyduğu en derin sorulardan biri budur.
İnsan hayatının önemli bir kısmını:
derece kazanarak
geçirir.
Okulda:
not.
İşte:
unvan.
Toplumda:
statü.
İnternette:
takipçi.
Bankada:
para.
Meslekte:
itibar.
Ve bütün bunlar:
gerçek hayat açısından:
önem taşıyabilir.
Ama Âl-i İmrân 163:
çok farklı bir:
derecelendirme sistemi
hatırlatır.
“Allah katındaki dereceler.”
İnsanların verdiği derece:
bugün vardır.
Yarın:
alınabilir.
Bir makam:
bir imzayla biter.
Bir servet:
bir krizle azalır.
Şöhret:
birkaç yıl sonra unutulabilir.
Ama Allah katındaki değer:
bunların hepsinden:
farklı bir ölçüye
bağlıdır.
Belki hiç kimsenin görmediği:
bir iyilik.
Belki kimsenin bilmediği:
bir fedakârlık.
Belki sana yapılan büyük bir haksızlığa rağmen:
zulümle karşılık vermemen.
Belki herkesin çıkar peşinde olduğu anda:
emaneti koruman.
Belki para kazanabileceğin hâlde:
harama el uzatmaman.
Belki kimsenin görmediği bir gecede:
yaptığın samimi bir dua.
Bunların toplumda:
madalyası olmayabilir.
Ama Allah katında:
bir değeri olabilir.
Tersi de mümkündür.
İnsanların önünde:
çok saygın
görünebilirsin.
Ama gizli hayatında:
haksızlık,
kibir,
ihanet
varsa;
toplumdaki derecen:
Allah katındaki derecenle:
aynı olmayabilir.
Bu nedenle ayet:
insanın bütün değer ölçüsünü:
tersine çevirebilir.
Soru artık:
“İnsanlar benim hakkımda ne düşünüyor?”
değil.
Daha derin soru:
“Allah benim yaptıklarımı nasıl görüyor?”
olur.
Bu soru:
insanı gösterişten
kurtarabilir.
Çünkü insanların görmediği iyilik:
değerini kaybetmez.
Aynı zamanda insanı:
gizli kötülükten
sakındırabilir.
Çünkü insanların görmediği kötülük de:
yok olmaz.
Belki gerçek karakter:
alkış aldığımız anda değil;
kimse bakmazken ne yaptığımızda
ortaya çıkar.
Ve belki gerçek yükseliş:
insanların gözünde:
yukarı çıkmak
değil;
Allah katında:
daha dürüst,
daha adil,
daha merhametli,
daha samimi
bir insan hâline gelmektir.
Bu nedenle Âl-i İmrân 163:
bize başkalarının derecesini ölçmekten çok:
kendi yönümüzü
sorgulatmalıdır.
Çünkü Allah:
yalnız ne yaptığımızı değil;
hangi şartlarda,
hangi niyetle,
hangi fedakârlıkla
yaptığımızı da bilir.
Ve belki Âl-i İmrân 163’ün bize bıraktığı en ağır soru şudur:
İnsanların gözündeki makamımız, servetimiz, ünümüz ve itibarımız bugün tamamen yok olsa; Allah katındaki derecemizi yükseltecek hangi gerçek iyilik, hangi samimiyet ve hangi temiz karakter hâlâ bizimle kalırdı?
