Türkiye'de Şeriat Uygulansa Neler Olabilir 
Türkiye'de şeriat uygulansa neler olabilir
sorusu, yalnızca dinî bir soru değildir. Aynı zamanda anayasa, hukuk devleti, laiklik, toplumsal barış, kadın hakları, ekonomi, eğitim, dış politika, bireysel özgürlükler ve devlet düzeni meselesidir.Önce çok net temel gerçek şudur: Bugünkü Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'na göre Türkiye, demokratik, laik ve sosyal bir hukuk devleti olarak tanımlanır. Anayasa'nın 4. maddesi ise devletin Cumhuriyet niteliğini, 2. maddede sayılan nitelikleri ve 3. madde hükümlerini değiştirilemez ve değiştirilmesi teklif edilemez hükümler arasında sayar. Bu yüzden mevcut anayasal düzende “şeriata geçiş”, sadece sıradan bir kanun değişikliği değil, devletin temel niteliğini ilgilendiren çok büyük bir rejim tartışması anlamına gelir.
Önce Şeriat Ne Demektir
Şeriat, kelime olarak İslam hukuk düzenini, dinî hükümlerden çıkarılan yaşam ve hukuk ilkelerini ifade eder. Fakat pratikte “şeriat” denildiğinde tek ve değişmez bir uygulamadan söz etmek kolay değildir.
Çünkü tarih boyunca şeriat yorumları:
Mezheplere,
ülkelere,
siyasi iktidarlara,
dönemin hukuk anlayışına,
toplumsal geleneklere,
devletin yorum gücüne göre farklı biçimlerde uygulanmıştır.
Bu yüzden “Türkiye'de şeriat uygulansa” sorusunun cevabı, hangi tür şeriat yorumundan bahsedildiğine göre değişir. Yumuşak, sembolik, ahlâkî ve kişisel hukuk ağırlıklı bir yorum ile ceza hukuku, aile hukuku, eğitim, kıyafet, kamusal yaşam ve devlet yönetimini tamamen dönüştüren katı bir yorum aynı sonuçları doğurmaz.
Ama Türkiye bağlamında en kritik nokta şudur:
Şeriatın devlet hukuku hâline gelmesi, laik hukuk düzeninin dönüşmesi anlamına gelir.
Türkiye'nin Mevcut Hukuk Düzeni Ne Üzerine Kurulu
Türkiye'nin mevcut hukuk düzeni, laik anayasal hukuk devleti ilkesine dayanır. Bu düzende devletin kanunları, belirli bir dinin fıkhî hükümlerinden değil; anayasa, kanunlar, insan hakları, yargı denetimi, demokratik temsil ve hukuk devleti ilkeleri üzerinden şekillenir.
Anayasa'nın 2. maddesi Türkiye Cumhuriyeti'ni “demokratik, lâik ve sosyal bir hukuk Devleti” olarak tanımlar. Anayasa Mahkemesi'nin hukuk devleti anlayışında da devletin hukuka bağlılığı, hak ve özgürlükleri koruması ve yargı denetimine açık olması vurgulanır.
Bu nedenle Türkiye'de şeriatın devlet düzeni olarak uygulanması, yalnızca bazı dinî kuralların hayata girmesi değil; hukukun kaynağının, devletin tarafsızlık ilkesinin ve vatandaşlık anlayışının değişmesi anlamına gelebilir.
Laiklik İlkesi Nasıl Etkilenir
Türkiye'de şeriat uygulanırsa en doğrudan etkilenecek ilke laiklik olur. Çünkü laiklik, devletin dinler karşısında tarafsız kalması, vatandaşlarını dinî inançlarına göre ayırmaması ve hukuku belli bir dinî yoruma bağlamaması anlamına gelir.
Şeriat devlet hukuku hâline gelirse şu sorular doğar:
Hangi mezhebin yorumu esas alınacak
Sünni, Alevi, Caferi, Hanefi, Şafii, laik, agnostik, ateist veya farklı inançtan vatandaşlar aynı hukuk karşısında nasıl konumlanacak
Devlet, dinî yorumlar arasında hakem mi olacak, taraf mı olacak
İnanç özgürlüğü ile devletin dinî hukuk iddiası nasıl dengelenecek
Anayasa'nın 24. maddesi herkesin vicdan, dinî inanç ve kanaat hürriyetine sahip olduğunu belirtir; ayrıca kimsenin ibadete, dinî ayin ve törenlere katılmaya veya dinî kanaatini açıklamaya zorlanamayacağını düzenler. Şeriatın kamusal hukuk hâline gelmesi, bu özgürlüklerin sınırlarının yeniden ve tartışmalı biçimde belirlenmesine yol açabilir.
Hukuk Sistemi Nasıl Değişebilir
Şeriat uygulamasında en büyük dönüşüm alanlarından biri hukuk sistemi olur. Türkiye'nin bugünkü hukuku medeni hukuk, ceza hukuku, borçlar hukuku, ticaret hukuku ve idare hukuku gibi modern kanun sistemleri üzerine kuruludur.
Şeriat uygulanırsa özellikle şu alanlarda büyük değişiklik tartışmaları doğabilir:
| Alan | Olası Değişim |
|---|---|
| Aile hukuku | Evlilik, boşanma, miras, velayet ve nafaka farklı yorumlarla yeniden düzenlenebilir |
| Ceza hukuku | Bazı suç ve cezalar dinî hükümlere göre tanımlanmak istenebilir |
| Miras hukuku | Kadın ve erkek miras payları tartışmalı hâle gelebilir |
| Ticaret ve faiz | Bankacılık, kredi, faiz ve finans sistemi değişebilir |
| Kamusal yaşam | Kıyafet, davranış, eğlence, sanat ve yaşam tarzı alanlarında sınırlamalar gündeme gelebilir |
Buradaki en kritik mesele şudur: Modern hukuk devleti, vatandaşları eşit bireyler olarak görür. Dinî hukuk düzeni ise yorumuna göre vatandaşları inanç, cinsiyet veya mezhep temelinde farklı statülere yerleştirebilir.
Kadın Hakları Nasıl Etkilenebilir
Şeriat tartışmasında en hassas alanlardan biri kadın haklarıdır. Çünkü şeriatın bazı tarihsel yorumlarında kadınların miras, şahitlik, boşanma, kıyafet, kamusal alan, çalışma hayatı ve aile içindeki konumu erkeklerle eşit değil, farklı roller üzerinden düzenlenmiştir.
Türkiye'de katı bir şeriat uygulaması olursa şu tartışmalar doğabilir:
Kadının miras hakkı nasıl olacak
Boşanma hakkı kadın ve erkek için eşit mi olacak
Kadının çalışması, seyahat etmesi, kamusal alanda görünmesi sınırlanacak mı
Kıyafet özgürlüğü korunacak mı
Eğitim ve meslek seçiminde eşitlik devam edecek mi
Bu noktada en önemli ayrım şudur: Bazı kişiler şeriatı adalet, ahlâk ve kul hakkı üzerinden yorumlarken; bazı katı yorumlar kadınların kamusal alandaki varlığını sınırlayabilir. Dolayısıyla uygulamanın niteliği, kadın hakları açısından belirleyici olur.
Ama Türkiye gibi modernleşmiş, şehirleşmiş, eğitimli kadın nüfusunun güçlü olduğu bir ülkede kadın haklarının gerilemesi ihtimali, çok büyük toplumsal gerilim doğurabilir.
Eğitim Sistemi Nasıl Değişebilir
Şeriatın devlet düzeni hâline gelmesi, eğitim sistemini de doğrudan etkileyebilir. Çünkü eğitim, yalnızca bilgi aktaran bir alan değildir; aynı zamanda devletin insan, toplum, ahlâk, bilim, tarih ve vatandaşlık anlayışını şekillendirir.
Olası değişimler şunlar olabilir:
Müfredatta dinî içerik artabilir.
Felsefe, biyoloji, sanat, tarih ve toplumsal cinsiyet gibi alanlar yeniden yorumlanabilir.
Karma eğitim tartışmaya açılabilir.
Okullarda kıyafet ve davranış kuralları değişebilir.
Bilimsel eğitim ile dinî yorumlar arasında gerilim oluşabilir.
Buradaki temel risk, eğitimin eleştirel düşünce yerine tek yorumlu itaat kültürüne kaymasıdır. Bir toplumda eğitim ne kadar özgür, bilimsel ve sorgulayıcıysa; toplumun geleceği de o kadar üretken olur.
Ekonomi Nasıl Etkilenebilir
Türkiye'de şeriat uygulanması, ekonomide özellikle yatırım güveni, bankacılık sistemi, faiz, uluslararası ticaret, turizm, sermaye hareketleri ve hukuk güvenliği bakımından önemli sonuçlar doğurabilir.
Eğer hukuk sistemi ani ve belirsiz biçimde değişirse yatırımcılar şu soruları sorar:
Sözleşmeler geçerli kalacak mı
Bankacılık sistemi nasıl işleyecek
Faizli krediler ne olacak
Uluslararası tahkim, ticaret ve mülkiyet hakları korunacak mı
Kadınların iş gücüne katılımı etkilenirse ekonomi nasıl daralacak
Ekonominin en sevmediği şeylerden biri belirsizliktir. Şeriata geçiş gibi büyük bir sistem değişikliği, eğer açık, öngörülebilir ve hukuk güvenceli şekilde yapılmazsa sermaye çıkışı, turizm kaybı, nitelikli iş gücü göçü, kur baskısı ve yatırım azalması gibi sonuçlar doğurabilir.
Toplumsal Barış Nasıl Etkilenebilir
Türkiye, farklı yaşam tarzlarının bir arada bulunduğu büyük ve karmaşık bir toplumdur. Dindar, muhafazakâr, laik, seküler, Alevi, Sünni, Kürt, Türk, ateist, agnostik, liberal, milliyetçi, sosyalist ve daha birçok farklı kimlik aynı ülkede yaşamaktadır.
Şeriat uygulaması, özellikle tek bir dinî yorumun devlet düzeni hâline gelmesi anlamına gelirse, toplumda şu gerilimler artabilir:
Yaşam tarzı çatışmaları,
mezhep gerilimleri,
kadın hakları tartışmaları,
genç kuşakların tepkisi,
şehirli-seküler kesimlerin endişesi,
dindar kesimlerin kendi içinde yorum ayrılıkları,
devlete aidiyet duygusunda kırılma.
Toplumsal barışın temeli, herkesin kendisini devlet karşısında eşit vatandaş olarak hissetmesidir. Eğer bir grup devletin asıl sahibi, diğerleri ise “tolerans gösterilen kesimler” gibi hissederse, ortak vatandaşlık duygusu zayıflar.
İnanç Özgürlüğü Artar mı, Azalır mı
Bu soru çok önemlidir. Bazı insanlar şeriatın uygulanmasını dinin özgürleşmesi olarak görebilir. Fakat devletin bir dinî yorumu resmî hukuk hâline getirmesi, paradoksal biçimde din özgürlüğünü de daraltabilir.
Çünkü din devletleştiğinde şu risk doğar:
İnsanların dini özgürce yaşaması değil, devletin onayladığı biçimde yaşaması beklenebilir.
Bu durumda sadece dindar olmayanlar değil, farklı dindarlık biçimleri de baskı görebilir. Mesela aynı din içinde farklı yorumlara sahip insanlar “yanlış dindar” ilan edilebilir.
Bu yüzden gerçek din özgürlüğü, yalnızca dinin kamusal görünürlüğüyle değil; inanma, inanmama, farklı inanma ve inancını açıklamama hakkıyla birlikte düşünülmelidir.
Ceza Hukuku Nasıl Değişebilir
Şeriat tartışmalarında en çok korku doğuran alanlardan biri ceza hukukudur. Çünkü bazı katı şeriat yorumlarında cezalar modern ceza hukuku ilkelerinden çok daha sert olabilir.
Burada temel mesele şudur:
Modern ceza hukukunda amaç yalnızca cezalandırmak değildir; adil yargılama, suç ve cezada kanunilik, orantılılık, insan onuru, savunma hakkı, masumiyet karinesi ve yargı denetimi esastır.
Katı dinî ceza anlayışı uygulanırsa şu tartışmalar doğabilir:
Cezalar insan hakları standartlarına uygun olacak mı
Delil sistemi nasıl kurulacak
Yargıçlar hangi mezhebin yorumuna göre karar verecek
İtiraz ve temyiz hakları nasıl işleyecek
Devlet, günah ile suçu nasıl ayıracak
En kritik ayrım burada ortaya çıkar: Her günah suç değildir; her ahlâkî yanlış da devlet cezası konusu yapılmamalıdır. Modern hukuk devleti, bireyin vicdan alanı ile kamu düzeni alanını ayırmaya çalışır.
Devletin Meşruiyeti Nasıl Tartışılır
Şeriat uygulanırsa devletin meşruiyet kaynağı da tartışılır. Bugünkü düzende devletin meşruiyeti millet egemenliği, anayasa, seçimler, hukuk devleti ve temel haklar üzerinden kurulur.
Şeriat düzeninde ise bazı yorumlara göre meşruiyet ilâhî hukuk iddiasına dayanabilir. Bu durum çok büyük bir soruyu ortaya çıkarır:
Bir kanun yanlış uygulanırsa, ona karşı çıkmak dine karşı çıkmak gibi mi gösterilecek
Bu çok tehlikeli bir noktadır. Çünkü siyasal iktidar, kendi yorumunu “din” diye sunduğunda, muhalefeti sadece siyasi değil, dinî olarak da gayrimeşru göstermeye çalışabilir.
Bu da demokrasiyi zayıflatır. Çünkü demokraside iktidar eleştirilebilir, değiştirilebilir ve hesap verebilir olmalıdır. Fakat kutsallaştırılmış iktidar, eleştiriyi zorlaştırır.
Gençler Ve Kültürel Hayat Nasıl Etkilenebilir
Türkiye'de genç kuşakların yaşam tarzı oldukça çeşitlidir. Üniversite hayatı, dijital kültür, müzik, sanat, sosyal medya, seyahat, eğlence, spor ve kişisel özgürlük alanları gençlerin kimlik kurma sürecinde önemli yer tutar.
Şeriatın katı bir yorumu uygulanırsa gençler üzerinde şu etkiler görülebilir:
Kültürel baskı hissi,
özgürlük kaybı algısı,
yurt dışına gitme isteği,
devlete yabancılaşma,
gizli yaşam biçimlerinin artması,
kuşaklar arası çatışmanın büyümesi.
Bir toplumda gençlerin geleceğe güveni azalırsa, ülkenin bilimsel, ekonomik, kültürel ve teknolojik potansiyeli de zayıflar.
Dış Politika Ve Uluslararası İlişkiler Nasıl Etkilenebilir
Türkiye, NATO üyesi, Avrupa Konseyi geçmişi olan, Avrupa Birliği ile ilişkileri bulunan, küresel ticaret ağlarına bağlı ve uluslararası hukuk sisteminin parçası olan bir ülkedir.
Şeriat düzenine geçiş, dış ilişkilerde şu alanları etkileyebilir:
Avrupa ile ilişkiler,
yatırım anlaşmaları,
turizm,
insan hakları raporları,
uluslararası finansman,
diplomatik güven,
göç hareketleri,
akademik ve kültürel iş birlikleri.
Eğer yeni sistem insan hakları, kadın hakları, basın özgürlüğü, yargı bağımsızlığı ve yaşam tarzı özgürlüğü alanlarında gerileme gibi algılanırsa, Türkiye'nin uluslararası konumu ciddi şekilde tartışmalı hâle gelebilir.
Dindar İnsanlar İçin Bile Riskler Olabilir mi
Evet, olabilir. Çünkü şeriat devleti denildiğinde çoğu kişi bunu “dindarların özgürleşmesi” gibi düşünebilir. Fakat devletin dini yorumlamaya başlaması, dindar insanlar için de risklidir.
Çünkü o zaman şu soru doğar:
Devletin dindarlık yorumu ile benim dindarlık yorumum uyuşmazsa ne olacak
Dindar insanların da mezhepleri, tarikatları, cemaatleri, gelenekleri, fıkhî tercihleri, kültürel yorumları ve kişisel vicdanları farklı olabilir. Devlet tek bir yorumu resmîleştirdiğinde, diğer dindarlık biçimleri de baskı altında kalabilir.
Bu yüzden laiklik yalnızca dindar olmayanları değil, dindarları da devletin din üzerindeki tahakkümünden koruyan bir ilke olarak düşünülebilir.
Şeriatın Ahlâkî Değerleri Hukuka Taşınabilir mi
Burada ince bir ayrım yapmak gerekir. Bir toplumda dinî ve ahlâkî değerler insanların hayatına yön verebilir. Adalet, kul hakkı, merhamet, emanet, dürüstlük, yardımlaşma, yoksulu koruma, haksız kazanca karşı durma gibi ilkeler toplumsal hayata güçlü katkı sağlayabilir.
Fakat bu değerleri hukuk düzenine taşırken mesele şudur:
Ahlâk devleti mi kuracağız, yoksa adil hukuk devleti mi güçlendireceğiz
Bir toplum dinî ahlâktan ilham alabilir; fakat devletin görevi bütün vatandaşların hakkını korumaktır. Bu yüzden en sağlıklı yol, adalet, dürüstlük, yolsuzlukla mücadele, sosyal yardım, kul hakkı hassasiyeti ve insan onuru gibi evrensel değerleri güçlendirmek; ama vatandaşları tek bir dinî yoruma zorlamamaktır.
Türkiye'de Şeriat İsteği Neden Zaman Zaman Gündeme Gelir
Türkiye'de şeriat isteği bazen yalnızca dinî hassasiyetten değil, mevcut düzene duyulan öfkeden de doğar. İnsanlar yolsuzluk, adaletsizlik, ahlâkî çürüme, gelir eşitsizliği, suç artışı, aile yapısındaki çözülme veya kültürel yozlaşma gördüğünde “daha ahlâklı bir düzen” arayabilir.
Fakat burada kritik ayrım şudur:
Sorun ahlâksızlık ise çözüm mutlaka teokratik hukuk olmayabilir.
Sorun adaletsizlik ise çözüm, hukuku dinî yorumla değiştirmek değil; hukuk devletini gerçekten işletmek olabilir.
Sorun yolsuzluk ise çözüm, şeffaflık, denetim ve hesap verebilirliktir.
Sorun toplumsal çürüme ise çözüm, eğitim, aile, kültür ve vicdan inşasıdır.
Yani insanların adalet arayışı anlaşılabilir; fakat bu arayışın hangi sistemle daha iyi korunacağı ayrıca tartışılmalıdır.
En Büyük Risk Ne Olur
Türkiye'de şeriat uygulanmasının en büyük riski, toplumun ortak vatandaşlık zemininin parçalanması olur.
Çünkü Türkiye gibi çok farklı yaşam tarzlarının bulunduğu bir ülkede devletin tek bir dinî yorumu hukuk hâline getirmesi, bazı kesimlerde şu duyguyu doğurabilir:
“Bu devlet artık beni eşit vatandaş olarak görmüyor.”
Bu duygu çok tehlikelidir. Çünkü bir devleti ayakta tutan sadece kanunlar değil, insanların o devlete duyduğu aidiyet, güven ve adalet hissidir.
Eğer toplumun büyük bir kısmı kendisini dışlanmış hissederse, hukuk tartışması toplumsal kırılmaya dönüşebilir.
Daha Gerçekçi Alternatif Ne Olabilir
Türkiye'nin ihtiyacı şeriat tartışmasından önce şu temel sorulara dürüst cevap vermektir:
Adalet gerçekten işliyor mu
Yargı bağımsız mı
İnsanlar liyakatle yükselebiliyor mu
Yolsuzlukla etkili mücadele ediliyor mu
Kadınlar, çocuklar, yoksullar, işçiler, yaşlılar ve güçsüzler korunuyor mu
İnsanlar inançlarını özgürce yaşayabiliyor mu
İnanmayan veya farklı inanan insanlar da eşit vatandaş hissediyor mu
Eğer hedef daha ahlâklı, daha adil, daha temiz, daha güvenilir bir toplum ise bunun yolu dinî baskıdan değil; hukuk devletinden, vicdandan, eğitimden, sosyal adaletten, liyakatten ve hesap verebilirlikten geçer.
Bir ülke, insanları zorla dindar göstererek değil; adaleti gerçekten yaşatarak yücelir.
Son Söz: Türkiye İçin Asıl Soru Şeriat Değil, Adaletin Nasıl Korunacağıdır
Türkiye'de şeriat uygulanması, mevcut anayasal düzenle doğrudan çatışacak kadar büyük bir dönüşüm anlamına gelir. Çünkü Türkiye Cumhuriyeti'nin temel niteliği laik, demokratik ve sosyal hukuk devleti olarak belirlenmiştir ve bu nitelikler anayasal olarak korunmaktadır.
Fakat bu tartışmanın altında daha derin bir arayış vardır: adalet arayışı.
İnsanlar haksızlıktan yorulduklarında, ahlâksızlıktan bunaldıklarında, yolsuzluk gördüklerinde, suçtan korktuklarında ve toplumsal çözülme hissettiklerinde daha sert, daha kutsal, daha kesin bir düzen isteyebilirler. Fakat tarih bize şunu gösterir: Bir düzenin dinî isim taşıması, onun otomatik olarak adil olacağı anlamına gelmez.
Asıl mesele şudur:
Devlet kimseyi inancından dolayı ezmeyecek.
Kimseyi inançsızlığından dolayı dışlamayacak.
Kadını, erkeği, çocuğu, yaşlıyı, yoksulu, zengini, dindarı, seküleri aynı hukuk onuru içinde görecek.
Hukuku güçlüye göre değil, hakka göre işletecek.
Vicdanı zorla değil, adaletle büyütecek.
Çünkü bir toplumun gerçek kurtuluşu, insanların birbirine kendi inancını zorla kabul ettirmesinde değil; herkesin insan onurunu koruyan adil bir hukuk düzeninde buluşabilmesindedir.
