Mesed Suresi 2. Ayette “Malı da Kazandıkları da Ona Hiçbir Fayda Sağlamadı” Buyrulması Ne Anlama Gelir Ve Servet, Kazanç, Güven Yanılsaması, Statü, Aile, Dünyevi Güç, Hesap Bilinci, İnsanın Sahip Olduklarıyla Kendini Kurtaramaması Ve Gerçek Değer Açısından Nasıl Anlaşılmalıdır 
“مَا أَغْنَىٰ عَنْهُ مَالُهُ وَمَا كَسَبَ — Mâ Ağnâ Anhu Mâluhû Ve Mâ Keseb” Ne Demektir
Mesed Suresi’nin ikinci ayetinde şöyle buyrulur:
مَا أَغْنَىٰ عَنْهُ مَالُهُ وَمَا كَسَبَ
Anlam olarak:
“Malı da kazandıkları da ona hiçbir fayda sağlamadı.”
(Mesed Suresi, 111/2)
Birinci ayette:
Ebû Leheb’in hüsrana uğrayacağıbildirilmişti.
İkinci ayet şimdi çok doğal bir soruya cevap verir:
Peki serveti onu kurtarabilecek mi?
Cevap açıktır:
Hayır.
“Mâluhû — Onun Malı” İfadesi Neyi Kapsamaktadır
Mâl, insanın sahip olduğu:
para,
ticari servet,
mülk,
mal varlığı
gibi maddi imkânları ifade eder.
Ebû Leheb Mekke toplumunda sıradan, güçsüz ve imkânsız biri değildi.
Toplumsal konumu ve maddi gücü vardı.
Fakat ayet bütün bu imkânların önüne son derece sert bir sınır koyar:
Malın gücü vardır, fakat her şeye gücü yetmez.
“Ve Mâ Keseb — Ve Kazandıkları” Ne Anlama Gelmektedir
Keseb, kazanmak, elde etmek, edinmek anlamına gelir.
Bu nedenle ifade:
kişinin emeğiyle,
ticaretiyle,
ilişkileriyle,
faaliyetleriyle
elde ettiği şeyleri kapsayabilecek genişliktedir.
Bazı klasik tefsirlerde “mâ keseb” ifadesinin çocukları veya kişinin elde ettiği başka kazanımları da kapsayabileceği belirtilmiştir.
Ancak ayetin lafzı geniştir ve anlamı tek bir unsura hapsetmemek daha isabetlidir.
“Mâ Ağnâ Anhu” İfadesi Neden “Fayda Vermedi” Şeklinde Çevrilmektedir
Buradaki yapı:
bir şeyi başka bir şeye karşı yeterli kılmak,
korumak,
ihtiyacı gidermek
anlam alanı taşır.
Ayetin mesajı şudur:
Ebû Leheb’in sahip olduğu servet ve kazançlar, karşı karşıya bulunduğu akıbeti ondan uzaklaştıramadı.
Yani mal:
hayatında işe yaradı belki,
ama ahlaki sorumluluğunu ortadan kaldıramadı.
Servet İnsana Neden Güven Duygusu Verir
Çünkü para gerçekten birçok problemi çözebilir.
İnsana:
barınma,
sağlık hizmeti,
ulaşım,
eğitim,
rahatlık
sağlayabilir.
Bu yüzden malın değersiz olduğunu söylemek gerçekçi değildir.
Sorun başka bir yerde başlar:
İnsan servetin çözebildiği sorunlardan hareketle, her sorunu çözebileceğini düşünmeye başladığında.
Mesed Suresi tam bu yanılgıyı kırar.
İnsan Malını Neden Kendisinin Bir Uzantısı Gibi Görmeye Başlayabilir
İnsan yıllarca kazandığı şeylerle özdeşleşebilir.
“Ben kimim?”
sorusuna farkında olmadan:
ne kadar param olduğu,
hangi aileden geldiğim,
hangi mülklere sahip olduğum
üzerinden cevap vermeye başlayabilir.
Böylece insanın kimliği:
karakterinden
servetine
kayabilir.
Mesed Suresi servetin insanın öz değerinin nihai ölçüsü olmadığını çok sert biçimde hatırlatır.
Statü Ve Servet Birleştiğinde İnsanda Nasıl Bir Yanılsama Oluşabilir
İnsan hem zengin hem nüfuzlu olduğunda:
her kapıyı açabileceğini,
her sorunu çözebileceğini,
herkesi etkileyebileceğini
sanabilir.
Bu zamanla:
“Ben dokunulmazım.”
duygusuna dönüşebilir.
Ayet ise bu dokunulmazlık yanılgısını yıkar:
Dünya içindeki güç, insanı bütün sonuçlardan koruyamaz.
Mal İnsan İçin Bir Araç mı, Kimlik mi Olmalıdır
Mal bir araçtır.
İnsan onunla:
ailesini geçindirebilir,
yardım edebilir,
yatırım yapabilir,
hayatını kolaylaştırabilir.
Ama mal insanın kimliğinin merkezine geçtiğinde:
“Sahibim, öyleyse değerliyim.”
düşüncesi doğabilir.
Oysa Kur’an’ın ahlaki ölçüsünde insanın değeri yalnız sahip olduklarının miktarıyla belirlenmez.
Servet İyi Bir Şey Olabilir mi
Evet.
Mesed Suresi:
“Mal kötüdür.”
demiyor.
Eleştirilen, malın:
kurtarıcı,
mutlak güvence,
ahlaki dokunulmazlık
gibi görülmesidir.
Servet:
iyilik için kullanılırsa nimet olabilir.
Zulüm için kullanılırsa araç hâline gelebilir.
Dolayısıyla sorun malın kendisi değil, insanın mal ile kurduğu ahlaki ilişkidir.
Çok Parası Olan İnsan Neden Hâlâ Kaybedebilir
Çünkü hayatın bütün değerleri satın alınamaz.
Para:
bazı kapıları açabilir.
Ama:
samimiyeti,
vicdanı,
ahlaki doğruluğu,
ölümden sonrasına ilişkin hesabı
satın alamaz.
Ayet bu nedenle insanın güven sistemini sorgular:
“Sahip olduğun şey seni gerçekten nerede koruyabilir, nerede koruyamaz?”
“Kazandıkları” İfadesinin Çocuklarla İlişkilendirilmesi Ne Anlama Gelir
Bazı klasik yorumlarda kişinin çocuklarının da onun kazancı kapsamında değerlendirilebileceği belirtilmiştir.
Böyle bir yorum kabul edildiğinde ayetin anlamı daha da genişler:
Ne malı,
ne ailesi,
ne sosyal çevresi,
ne de dünyevi kazanımları
Ebû Leheb’in yanlış tavrının sonucunu ortadan kaldırabilir.
Ancak burada kesin olan, ayetin insanın dayandığı dünyevi unsurların yetersizliğini vurgulamasıdır.
Aile Ve Soy Neden Kurtuluş Garantisi Değildir
Çünkü Mesed Suresinin kendisi bunun güçlü örneğidir.
Ebû Leheb:
Hz. Peygamber’in amcasıdır.
Ama bu akrabalık ona otomatik bir değer kazandırmaz.
Bir insan:
iyi bir aileden gelebilir,
saygın bir soya sahip olabilir,
dindar insanların yakınında büyüyebilir.
Ama nihayetinde kendi:
seçimlerinden,
tavrından,
davranışlarından
sorumludur.
İnsan Neden Kendi Kazancıyla Gurur Duyup Her Şeyi Kendinden Bilebilir
Çünkü emek görünürdür.
İnsan:
çalıştığını,
risk aldığını,
başardığını
hatırlar.
Ama aynı anda:
sağlığını,
fırsatlarını,
karşılaştığı insanları,
yaşadığı dönemi
kendisinin yaratmadığını unutabilir.
Bu yüzden başarı bazen insanı şükre değil, kendine yeterlilik yanılsamasına götürebilir.
“Malım Var, Bana Bir Şey Olmaz” Düşüncesi Neden Tehlikelidir
Çünkü servet insana güçlü bir tampon oluşturabilir.
Ama:
hastalık,
ölüm,
toplumsal çöküş,
ahlaki hesap
gibi alanlarda mutlak garanti veremez.
İnsan servetin gücünü gerçek sınırları içinde görmezse, onu farkında olmadan nihai güven kaynağı hâline getirebilir.
Mesed 2 işte bu psikolojik yanılgıya güçlü biçimde dokunur.
Malın Gerçek Değeri Nasıl Ölçülmelidir
Tefekkür açısından şu sorular önemlidir:
Bu mal nasıl kazanıldı?
Nasıl kullanıldı?
Kime fayda sağladı?
İnsanı daha:
adil,
cömert,
sorumlu
mu yaptı?
Yoksa:
kibirli,
bencil,
merhametsiz
mi yaptı?
Kur’an’ın servete yaklaşımında önemli olan yalnız ne kadar sahip olunduğu değil, onunla ne yapıldığıdır.
Mesed Suresinin İlk İki Ayeti Birlikte Nasıl Okunmalıdır
1. Ayet:
Ebû Leheb’in elleri kurusun, kendisi de hüsrana uğradı.2. Ayet:
Malı da kazandıkları da ona fayda sağlamadı.Bu iki ayet art arda insanın iki büyük dünyevi dayanağını sorgular:
Birinci ayet:
güç ve eylem.
İkinci ayet:
mal ve kazanım.
Yani:
ne yaptığın güç seni kurtardı,
ne biriktirdiğin servet.
Ebû Leheb’in Hüsranının Asıl Sebebi Fakirlik Değilse Nedir
Tam tersine sorun yoksulluk değildir.
Ebû Leheb’in imkânları vardı.
Sorun:
bu imkânları nasıl kullandığı,
hakikat karşısında nasıl tavır aldığı,
Hz. Peygamber’e karşı nasıl bir düşmanlık geliştirdiğiydi.
Bu nedenle sure servetin yokluğunu değil, servetin yanlış güvenceye dönüştürülmesini eleştirir.
İnsanın kaybı az şeye sahip olmak değil; sahip olduğu çok şeyi yanlış yönde kullanmak olabilir.
Bir Sonraki Ayette Ne Anlatılacaktır
Mesed Suresi’nin üçüncü ayetinde şöyle buyrulacaktır:
سَيَصْلَىٰ نَارًا ذَاتَ لَهَبٍ
Anlam olarak:
“O, alevli bir ateşe girecektir.”
İlk ayette:
Ebû Leheb’in hüsranı,ikinci ayette:
malının onu kurtaramayacağıbildirilmişti.
Üçüncü ayette ise bu hüsranın uhrevi sonucu son derece sert bir ifadeyle açıklanacaktır:
“Alevli bir ateş.”Buradaki “leheb — alev” kelimesinin Ebû Leheb’in lakabıyla kurduğu çarpıcı edebî ilişki de özellikle dikkat çekicidir.
Sonuç: “Malı da Kazandıkları da Ona Hiçbir Fayda Sağlamadı” İfadesi, Servetin, Ailenin, Statünün, Nüfuzun Ve İnsanın Hayat Boyunca Elde Ettiği Bütün Dünyevi Kazanımların Ahlaki Sorumluluğu Ortadan Kaldıramayacağını, Malın Araç Olabileceğini Fakat Kurtarıcı Olamayacağını Ve Gerçek Güvencenin İnsanın Ne Biriktirdiğinden Çok O Birikimi Hangi Değerin Hizmetinde Kullandığıyla İlişkili Olduğunu Bildiren Çok Güçlü Bir Hesap Ayetidir
Mesed Suresinin ikinci ayeti insanlığın en eski güven duygularından birine dokunur:
Mal.
İnsan para biriktirir.
Çünkü yarını belirsizdir.
Ev alır.
Çünkü barınmak ister.
Servet oluşturur.
Çünkü kendisini ve ailesini korumak ister.
Bunların hiçbiri tek başına yanlış değildir.
Fakat bir noktada sessiz bir dönüşüm yaşanabilir.
İnsan:
“Malım bana yardımcı olur.”
demekten:
“Malım beni her şeyden korur.”
düşüncesine geçebilir.
İşte sorun burada başlar.
Ebû Leheb’in malı vardı.
Ama ayet:
“Ona hiçbir fayda sağlamadı.”
der.
Bu, malın hiçbir dünyevi faydası olmadığı anlamına gelmez.
Ayetin bağlamında anlam çok daha derindir:
Mal, yanlış ahlaki tercihin sonucunu satın alamadı.
İşte servetin sınırı budur.
Para:
ev alabilir.
Ama insanın yerine vicdanlı olamaz.
Savunma satın alabilir.
Ama insanın yerine doğruyu seçemez.
İtibar sağlayabilir.
Ama insanın yerine hesap veremez.
Bu yüzden malın gücü ile insanın sorumluluğunu birbirine karıştırmamak gerekir.
Mesed Suresi başka bir yanılsamayı da yıkar:
“Kazandım, demek ki değerliyim.”
İnsan başarısını kendi insanlık değerinin ölçüsüne dönüştürebilir.
Daha çok kazanıyorsa:
daha önemli,
daha güçlü,
daha üstün
olduğunu sanabilir.
Ama ayet insanın önüne çok daha sert bir ölçü koyar:
Kazandıkların seni nasıl bir insana dönüştürdü?
Çünkü servet insanın karakterini gizleyebilir.
Yoksullukta cömert olmak zor olabilir.
Ama zenginlikte de başka bir sınav vardır:
Paylaşabilecek kadar çok şeye sahipken paylaşacak kadar özgür müsün?
Ebû Leheb’in trajedisi tam da burada ağırlaşır.
Elinde imkân vardı.
Yakınlık vardı.
Nüfuz vardı.
Ama bütün bunların yönü hakikate karşı düşmanlığa çevrildi.
Dolayısıyla mesele ne kadar çok kazandığı değil, kazandığını neye hizmet ettirdiğiydi.
Belki ayetin bugünkü insana bıraktığı en güçlü soru budur:
“Bir gün sahip olduğun her şey senden ayrılsa, geriye seni değerli kılan ne kalır?”
Para mı?
Ünvan mı?
Çevre mi?
Yoksa:
karakter,
iyilik,
dürüstlük,
vicdan
mı?
Mesed Suresi ilk iki ayette iki büyük yanılsamayı art arda yıkar:
Gücün seni kurtarmaz.
Malın seni kurtarmaz.
Bir sonraki ayette ise bu hüsranın son derece sert sonucu gelecektir:
“O, alevli bir ateşe girecektir.”
Ve orada çok çarpıcı bir kelime karşılaşması yaşanacaktır:
Ebû Leheb — alev sahibi.
Nâran zâte leheb — alevli ateş.
Böylece kişinin dünyadaki lakabı ile ayetteki akıbet anlatımı arasında unutulması zor bir edebî karşılık kurulacaktır.
