Sartre'a Göre Özgürlük Ve Sorumluluk Nedir 
İnsan Neden Seçimlerinin Ağırlığını Taşımak Zorundadır
Jean-Paul Sartre'a göre özgürlük, insanın en temel varoluş hakikatidir. İnsan dünyaya hazır bir özle, önceden çizilmiş değişmez bir kaderle veya dışarıdan tamamlanmış bir anlamla gelmez. İnsan önce var olur, sonra seçimleriyle, eylemleriyle, kaçışlarıyla, cesaretiyle, sorumluluklarıyla ve dünyaya karşı aldığı tavırla kendini kurar.
Fakat Sartre'ın özgürlük anlayışı, basit bir “istediğini yapma” düşüncesi değildir. Ona göre özgürlük, insanın içinde bulunduğu koşullar karşısında daima bir tavır alma zorunluluğu taşımasıdır. İnsan seçmekten kaçamaz. Çünkü seçmemek bile bir seçimdir. Susmak, beklemek, ertelemek, boyun eğmek, direnmek, kaçmak, kabullenmek veya değiştirmeye çalışmak, insanın dünyaya verdiği farklı cevaplardır.
Bu nedenle Sartre felsefesinde özgürlük, sorumluluktan ayrı düşünülemez. İnsan özgür olduğu için sorumludur; sorumlu olduğu için de kendi varoluşunun ağırlığını taşımak zorundadır.
Sartre'a Göre Özgürlük Ne Demektir
Sartre'a göre özgürlük, insanın kendi varoluşunu seçimleriyle kurma zorunluluğudur. İnsan bir nesne gibi tamamlanmış, kapalı ve değişmez değildir. İnsan, geleceğe doğru açılan, kendini aşan, karar veren ve kendi anlamını oluşturan bir varlıktır.
Bir taş ne ise odur. Bir masa belirli bir işlev için yapılmıştır. Fakat insan, önceden belirlenmiş bir işleve indirgenemez. İnsan kendini yaşarken belirler.
| Nesne | İnsan |
|---|---|
| Önceden belirlenmiş yapıya sahiptir. | Kendi varoluşunu seçimleriyle kurar. |
| Kendini aşmaz. | Geleceğe doğru kendini aşar. |
| Sorumluluk taşımaz. | Seçimlerinin anlamını taşır. |
| Kapalıdır. | Açık bir imkândır. |
Bu yüzden Sartre için özgürlük, insanın dışarıdan aldığı bir izin değil; insan olmanın yapısında bulunan kaçınılmaz açıklıktır.
İnsan, ne olacağını seçmek zorundadır. İşte Sartre'ın özgürlük anlayışındaki büyüklük ve ağırlık burada başlar.
İnsan Neden Özgür Olmaya Mahkûmdur
Sartre'ın en meşhur ifadelerinden biri şudur: İnsan özgür olmaya mahkûmdur.
Bu cümle ilk bakışta çelişkili görünür. Çünkü özgürlük genellikle arzu edilen, ferahlatıcı ve güzel bir şey gibi düşünülür. Fakat Sartre'a göre özgürlük aynı zamanda kaçınılmaz bir yüktür. İnsan kendini özgürlüğün içinde bulur ve bu özgürlükten tamamen kaçamaz.
İnsan seçmek zorundadır. Seçmeyi reddetmek de bir seçimdir. Beklemek de bir seçimdir. Susmak da bir seçimdir. “Ben karışmıyorum” demek bile dünyaya karşı alınmış bir tavırdır.
Kaçmak, kaçışı seçmektir.
Beklemek, beklemeyi seçmektir.
Susmak, suskunlukla tavır almaktır.
Direnmek, özgürlüğü eyleme dönüştürmektir. Kabullenmek, bir durumu kendi tavrınla üstlenmektir.Bu yüzden insan, özgürlükten çıkamaz. İnsan ancak özgürlüğünü inkâr edebilir; fakat inkâr etmek bile özgürlüğün bir kullanımıdır.
Özgürlük Neden İstediğini Yapmak Değildir
Sartre'ın özgürlük anlayışı, “insan her istediğini yapabilir” anlamına gelmez. İnsan her zaman bir durum içinde yaşar. Bedeni, geçmişi, ailesi, toplumu, ekonomik koşulları, tarihi, dili, korkuları ve imkânları vardır.
Fakat Sartre'a göre bu koşullar insanı tamamen nesneye dönüştürmez. İnsan, koşulların içinde de bir tavır alır.
| Yanlış Özgürlük Anlayışı | Sartre'ın Özgürlük Anlayışı |
|---|---|
| Her istediğini yapabilmek | Durum içinde tavır alabilmek |
| Sınırsız imkân sahibi olmak | Sınırlara rağmen seçim yapmak |
| Koşullardan tamamen bağımsız olmak | Koşullar karşısında kendini belirlemek |
| Keyfi hareket etmek | Seçimin sorumluluğunu üstlenmek |
Bir insan her koşulu seçmez; fakat koşulları karşısında nasıl yaşayacağını, neyi kabul edeceğini, neye karşı duracağını, neyi anlamlı bulacağını ve hangi tavrı alacağını belirlemek zorunda kalır.
Bu yüzden Sartre'ın özgürlüğü kolay bir rahatlık değil; sınırlar içinde bile insanın kendine hesap vermesidir.
Sorumluluk Sartre İçin Ne Anlama Gelir
Sartre'a göre sorumluluk, insanın yaptığı seçimlerin anlamını üstlenmesidir. İnsan özgürse, seçtiklerinden de sorumludur. Çünkü seçimler insanın kim olduğunu yalnızca açıklamaz; aynı zamanda onu kurar.
İnsan bir davranışı seçtiğinde, o davranışla kendisi hakkında bir hüküm verir. “Ben böyle biri olmayı seçiyorum” demiş olur.
Sorumluluk, seçimin gölgesidir. Sorumluluk, özgürlüğün yön pusulasıdır. Sorumluluk, insanın kendi eyleminin arkasında durmasıdır.
Sorumluluk, dünyaya karşı alınan tavrın hesabıdır.Sartre'ın felsefesinde insan yalnızca niyetlerinden değil; eylemlerinden, suskunluklarından, kaçışlarından ve kabullenişlerinden de sorumludur.
Bu yüzden sorumluluk, insanın omuzlarına dışarıdan yüklenmiş bir ceza değil; özgürlüğün içinden doğan doğal sonuçtur.
Seçim Neden İnsan Kimliğinin Temelidir
Sartre'a göre insan, önceden tamamlanmış bir kimlik değildir. İnsan, seçimleriyle kendini oluşturur. Bu yüzden seçim, basit bir tercih değil; insanın kendi varoluşunu yazdığı yerdir.
Bir insanın kim olduğu yalnızca söylediği sözlerle değil, hangi tavrı seçtiğiyle, hangi riskleri aldığıyla, neyi reddettiğiyle, neyi savunduğuyla ve hangi sorumluluğu üstlendiğiyle anlaşılır.
| Seçim Alanı | Varoluşsal Anlamı |
|---|---|
| Dürüstlük | Kendini hakikate açmak |
| Kaçış | Özgürlüğün yükünden uzaklaşmak |
| Direniş | Sorumluluğu eyleme dönüştürmek |
| Suskunluk | Sessiz bir tavır almak |
| Fedakârlık | Bir değeri kendi yaşamında gerçek kılmak |
İnsan, seçimlerinden ayrı bir yerde saklı duran “gerçek ben” değildir. Sartre'a göre insan, büyük ölçüde yaptığı seçimlerin toplamı ve yönüdür.
Bu düşünce insanı sarsar; çünkü artık insan kendini yalnızca niyetlerle temize çıkaramaz. Sartre için varoluş, eylemde görünür.
İnsan Seçimlerinden Kaçabilir mi
İnsan seçim yapmaktan kaçamaz; fakat seçim yaptığını inkâr edebilir. Sartre'ın kendini aldatma ve kötü niyet dediği şey de burada ortaya çıkar.
Kişi kendini sanki hiçbir seçeneği yokmuş gibi anlatabilir. “Ben sadece emir aldım”, “herkes böyle yapıyor”, “ben böyleyim”, “başka çarem yoktu” gibi sözlerle kendi özgürlüğünü görünmez kılmaya çalışabilir.
İnsan, özgürlüğünden kaçamaz.
Fakat özgür değilmiş gibi rol yapabilir. İnsan, sorumluluğunu yok edemez.
Fakat sorumluluğunu başkasına devretmeye çalışabilir.Sartre'a göre bu kaçış insanı rahatlatıyor gibi görünür; fakat aslında insanı kendine yabancılaştırır. Çünkü insan kendi özgürlüğünü inkâr ettikçe, kendi varoluşunun öznesi olmaktan uzaklaşır.
Özgürlük Neden Kaygı Doğurur
Sartre'a göre kaygı, insanın kendi özgürlüğünü fark ettiğinde yaşadığı derin sarsıntıdır. Bu kaygı sıradan bir korku değildir. Korku, dışarıdaki belirli bir şeye yönelir. Kaygı ise insanın kendi seçim imkânının açıklığı karşısında hissettiği içsel ürpertidir.
Bir insan geleceğini düşündüğünde, yalnızca başına ne geleceğinden korkmaz; aynı zamanda ne yapacağına karar vermek zorunda olduğunu hisseder. İşte bu, kaygının Sartre'daki derin anlamıdır.
| Korku | Kaygı |
|---|---|
| Dışsal bir tehlikeye yönelir. | İnsanın kendi özgürlüğünden doğar. |
| Belirli bir nesnesi vardır. | Varoluşsal açıklıkla ilgilidir. |
| Kaçma isteği doğurur. | Sorumluluk bilinci doğurur. |
| Daha sınırlıdır. | İnsanın kendini seçmesiyle ilgilidir. |
Kaygı, özgürlüğün karanlık yüzü değildir yalnızca; aynı zamanda insanın gerçekten özgür olduğunu fark etmesinin işaretidir.
Çünkü ancak özgür olan bir varlık, kendi seçimlerinin ağırlığı altında titrer.
İnsan Sadece Kendinden mi Sorumludur
Sartre'a göre insan, seçimleriyle yalnızca kendisini değil, aynı zamanda insanlık hakkında bir imgeyi de kurar. İnsan bir davranışı seçtiğinde, aslında “insan böyle davranabilir” demiş olur.
Bu yüzden Sartre'ın sorumluluk anlayışı yalnızca bireysel değildir. Her seçim, insanın kendisine dair olduğu kadar insanlığa dair de bir anlam taşır.
Dürüstlüğü seçen insan, dürüst bir insanlık imkânını gösterir. Adaleti seçen insan, adaletli bir yaşamın mümkün olduğunu ortaya koyar. Direnişi seçen insan, teslimiyetin tek seçenek olmadığını gösterir. İhaneti seçen insan, ihanetin de insan eliyle dünyaya sokulduğunu kabul eder.Bu nedenle seçimler yalnızca özel hayatın küçük kararları değildir. Sartre'a göre seçim, dünyada insan olmanın ne anlama gelebileceğine dair bir örnektir.
İnsan kendini seçerken, insanlık için de bir ölçü kurar.
“Herkes Böyle Yapıyor” Demek Neden Yeterli Değildir
Sartre açısından “herkes böyle yapıyor” demek, insanın sorumluluğunu ortadan kaldırmaz. Çünkü kalabalık, bireyin seçimini tamamen yok eden büyülü bir güç değildir. İnsan kalabalığa uymayı da seçer.
Toplumun baskısı gerçek olabilir. Gelenek, çevre, aile, iş hayatı, politika ve ekonomi insanın seçeneklerini daraltabilir. Fakat Sartre'a göre insan yine de bu baskılar karşısında aldığı tavırdan tamamen kaçamaz.
| Bahane | Sartre'ın Sorusu |
|---|---|
| Herkes böyle yapıyor. | Sen neden bunu seçtin |
| Böyle gelmiş böyle gider. | Sen bu gidişe nasıl katılıyorsun |
| Ben tek başıma ne yapabilirim | Susmayı mı, denemeyi mi seçiyorsun |
| Sistem böyle. | Sen sistem içinde nasıl bir tavır alıyorsun |
Sartre'ın felsefesi insana rahat bir kalabalık bahanesi bırakmaz. Çünkü insan, başkalarıyla aynı şeyi yaptığı zaman bile kendi seçiminin sorumluluğunu taşır.
Koşullar Sorumluluğu Ortadan Kaldırır mı
Sartre'ın düşüncesi bazen yanlış anlaşılır. O, insanın tüm koşullardan bağımsız olduğunu söylemez. İnsan elbette tarihsel, toplumsal, ekonomik, bedensel ve psikolojik koşullar içinde yaşar.
Fakat Sartre'a göre koşullar, insanın bütün varoluşunu tamamen kapatmaz. İnsan, koşullara mahkûm olsa bile, o koşullar içinde nasıl bir anlam kuracağını ve nasıl bir tavır alacağını seçme yüküyle karşı karşıyadır.
Zor koşullar, özgürlüğü daraltabilir. Fakat daralma, sorumluluğu tamamen yok etmez. İnsan, koşulların içinde yön arar. Sorumluluk, tam da bu sıkışmışlık içinde belirir.Bir insanın bütün seçenekleri eşit değildir. Bazı insanlar daha ağır koşullarda yaşar. Ancak Sartre'ın sert sorusu şudur:
Bu koşullar içinde sen ne yapıyorsun
Bu soru kolay değildir. Fakat Sartre'ın felsefesi zaten kolay cevapların değil, dürüst yüzleşmenin felsefesidir.
Özgürlük Ve Kader Arasında Nasıl Bir Gerilim Vardır
Sartre'ın felsefesi, insanın değişmez bir kader tarafından tamamen belirlenmediğini savunur. Fakat bu, insanın boşlukta, sınırsız ve hiçbir geçmişe bağlı olmadan yaşadığı anlamına gelmez.
İnsan bir geçmişe sahiptir. Fakat geçmiş, Sartre'a göre insanı bütünüyle kilitleyen mutlak bir kader değildir. İnsan geçmişini yorumlar, ona anlam verir, onu taşır, onunla hesaplaşır veya onu aşmaya çalışır.
| Kaderci Bakış | Sartre'ın Bakışı |
|---|---|
| Geçmiş beni tamamen belirler. | Geçmiş beni etkiler, ama geleceğimi kapatmaz. |
| Ben değişemem. | Ben kendimi yeniden kurabilirim. |
| Her şey önceden yazılmıştır. | Ben seçimlerimle anlam üretirim. |
| Sorumluluk dışarıdadır. | Tavır bana aittir. |
Sartre için insan, geçmişinin esiri değil; geçmişiyle birlikte geleceğe doğru atılan bir varlıktır.
Bu yüzden insanın kaderi, yalnızca başına gelenlerde değil; başına gelenlere verdiği cevapta da şekillenir.
Sahici Özgürlük Nedir
Sartre'a göre sahici özgürlük, insanın kendi seçim yaptığını bilerek yaşamasıdır. Sahici insan, koşullarını yok saymaz; fakat onları kendi özgürlüğünü inkâr etmek için perde yapmaz.
Sahici özgürlük, “ben her şeyi yapabilirim” demek değildir. Sahici özgürlük, “ben bu durum içindeyim ve aldığım tavrın sorumluluğu bana ait” diyebilmektir.
Sahici özgürlük, kendine karşı dürüstlüktür. Sahici özgürlük, sorumluluğu üstlenmektir. Sahici özgürlük, bahaneleri azaltmaktır. Sahici özgürlük, kendi yönünü seçtiğini bilmektir.Sahici insan hatasız değildir. Hatta çoğu zaman korkar, yanılır, kaygılanır, başarısız olur. Fakat sahici insan, seçimlerini tamamen başkalarının, kaderin veya rollerin arkasına saklamaz.
Sahicilik, kusursuzluk değil; varoluşsal dürüstlüktür.
Sorumluluktan Kaçmak İnsanı Nasıl Yabancılaştırır
İnsan sorumluluktan kaçtığında kısa süreli bir rahatlama yaşayabilir. Çünkü seçimlerinin yükünü başkasına, topluma, sisteme, geçmişe veya kadere atmak kolay görünebilir.
Fakat Sartre'a göre bu kaçış insanı kendisine yabancılaştırır. Çünkü insan kendi özgürlüğünü inkâr ettiği anda, kendi hayatının öznesi olmaktan uzaklaşır.
Bahane çoğalırsa, benlik zayıflar. Rol büyürse, insan rolünün arkasında kaybolur. Sorumluluk devredilirse, özgürlük de devredilmiş gibi yaşanır. Kendini aldatma derinleşirse, insan kendi hakikatine yabancılaşır.Sorumluluktan kaçmak, insanı nesne gibi yaşamaya iter. İnsan artık kendi hayatını seçen biri değil, hayatın içinde sürüklenen biri gibi davranmaya başlar.
Sartre'ın uyarısı açıktır: Özgürlüğünü inkâr eden insan, kendi varoluşunu küçültür.
Başkasının Özgürlüğü Karşısında Sorumluluk Var mıdır
Sartre'ın felsefesinde başkaları çok önemli bir yer tutar. İnsan yalnız değildir; başkalarıyla aynı dünyada yaşar. Bu nedenle özgürlük yalnızca bireysel bir iç mesele değildir. Bir insanın seçimi, başkalarının dünyasını da etkiler.
Bir insan başkasını nesneleştirdiğinde, onun özgürlüğünü görmezden geldiğinde veya onu yalnızca kendi amacına hizmet eden bir araç gibi kullandığında, ahlaki bir sorun ortaya çıkar.
Başkası yalnızca görülen bir nesne değildir.
Başkası da özgür bir bilinçtir. Benim seçimim, başkasının dünyasına dokunur. Sorumluluk, ortak dünyada daha da derinleşir.Sartre insan ilişkilerini çoğu zaman gerilimli analiz etmiştir. Çünkü özgürlükler karşılaşınca çatışma doğabilir. Fakat bu çatışma, başkasına karşı sorumluluğu ortadan kaldırmaz.
Tam tersine, başkasının özgürlüğünü fark etmek, insanın kendi özgürlüğünü daha ciddi taşımasını gerektirir.
Özgürlük Neden Ahlaki Bir Ağırlık Taşır
Sartre'a göre insanın özgür olması, ahlaki sorumluluğun da temelidir. Eğer insan tamamen belirlenmiş bir nesne olsaydı, ahlaki anlamda sorumlu olmazdı. Fakat insan seçebildiği için, seçiminin hesabını vermek zorundadır.
Ahlak Sartre'da hazır kurallar listesi olmaktan çok, insanın kendi seçimini ve o seçimin insanlık için taşıdığı anlamı üstlenmesiyle ilgilidir.
| Özgürlük | Ahlaki Ağırlık |
|---|---|
| Seçebilirim. | Seçtiğimin anlamını taşırım. |
| Tavır alabilirim. | Tavrım dünyayı etkiler. |
| Kendimi kurarım. | Kurduğum benlikten sorumluyum. |
| Başkasına davranırım. | Başkasının özgürlüğüne karşı sorumluyum. |
Bu yüzden özgürlük yalnızca kişisel hak değil; aynı zamanda ahlaki bir yükümlülüktür.
Sartre için insanın büyüklüğü, bu yükümlülüğü görmezden gelmemesinde yatar.
Modern Dünyada Özgürlükten Kaçış Nasıl Görünür
Modern dünyada insan çoğu zaman özgür olduğunu düşünür; fakat seçimlerini algoritmalara, trendlere, toplumsal beklentilere, tüketim kalıplarına, kariyer baskılarına veya imaj yönetimine devredebilir.
Bugünün insanı bazen şöyle der:
“Piyasa böyle istiyor.”
“Sosyal medya böyle çalışıyor.”
“Herkes böyle yaşıyor.”
“İmajım bunu gerektiriyor.”
“Benim başka şansım yok.”
Bu cümleler bazen gerçek baskıları anlatır. Fakat bazen de özgürlükten kaçışın modern maskeleri olur.
Algoritma, seçimi görünmez kılabilir. İmaj, sahici benliğin yerine geçebilir. Trend, kişinin kendi yönünü unutturabilir. Kalabalık, bireysel sorumluluğu eritiyor gibi görünebilir.Sartre bugün yaşasaydı belki de şunu sorardı:
Sen gerçekten mi seçiyorsun, yoksa seçimini başkalarının ritmine mi teslim ediyorsun
Özgürlüğün Ağırlığı İnsanı Güçlendirir mi
Özgürlük ağırdır; fakat bu ağırlık insanı ezmek zorunda değildir. Sartre'ın felsefesinde özgürlüğün ağırlığı, insanı olgunlaştıran ve kendi varoluşunun sahibi olmaya çağıran bir güçtür.
İnsan sorumluluğunu üstlendiğinde, artık yalnızca koşulların sürüklediği biri gibi yaşamaz. Kendi tavrını, yönünü, anlamını ve değerlerini daha bilinçli kurmaya başlar.
Sorumluluk, insanı derinleştirir. Seçim, insanı görünür kılar. Özgürlüğün ağırlığı, insanı ciddileştirir. Sahici tavır, insanı kendi yoluna yaklaştırır.Bu yüzden Sartre'ın özgürlük anlayışı yalnızca korkutucu değildir. Aynı zamanda insanı büyük bir ciddiyetle onurlandırır. Çünkü Sartre insana şunu söyler:
Sen yalnızca başına gelenlerin toplamı değilsin; sen, onlara verdiğin cevapsın.
Sartre'ın Özgürlük Ve Sorumluluk Düşüncesi Bize Ne Öğretir
Sartre'ın özgürlük ve sorumluluk düşüncesi, insana kolay bir teselli sunmaz. Fakat çok güçlü bir uyanış sunar.
Bu düşünce bize şunu öğretir:
Bahaneler bazen gerçekliği değil, kaçışı gizler. Sorumluluk, özgürlüğün kaçınılmaz sonucudur. Seçim, insanın kendi varlığını yazdığı yerdir. İnsan, koşullar içinde bile bir tavır alır. Her seçim, dünyaya bir insanlık imgesi bırakır. Sahici yaşam, insanın kendi seçimini üstlenmesidir.Sartre'ın felsefesi insanı rahatlatmak için değil, uyandırmak için vardır. Çünkü insan kendi özgürlüğünü fark etmeden, kendi hayatının gerçek öznesi olamaz.
Ve insan kendi sorumluluğunu üstlenmeden, özgürlüğü yalnızca güzel bir kelime olarak kalır.
Son Söz İnsan, Seçtiği Hayatın Sorumluluğudur
Sartre'a göre özgürlük ve sorumluluk, insan varoluşunun birbirinden ayrılmaz iki yüzüdür. İnsan özgürdür; çünkü kendi hayatına anlam vermek, kendi tavrını seçmek ve kendi varoluşunu kurmak zorundadır. İnsan sorumludur; çünkü bu seçimlerin anlamından kaçamaz.
Özgürlük, insanın başına gelen her şeyi seçtiği anlamına gelmez. Fakat insan, başına gelenler karşısında aldığı tavırdan tamamen kaçamaz.
Sorumluluk, insanın kusursuz olması demek değildir. Sorumluluk, insanın kendi seçimini başkasının gölgesine saklamadan üstlenmesidir.
Sartre'ın felsefesinde insan, hazır bir kaderin pasif taşıyıcısı değildir. İnsan, koşullar içinde bile yön arayan, anlam kuran, karar veren, hata yapan, kaçan, dönen, direnen ve yeniden seçen bir varlıktır.
Bu yüzden insan kendi özgürlüğünden korktuğunda kendini aldatır; fakat özgürlüğünü üstlendiğinde kendi varoluşunun kapısını açar.
Ve belki de Sartre'ın en sert ama en derin çağrısı şudur:
Hayatını başkalarının, kaderin, kalabalığın veya bahanelerin arkasına saklama. Çünkü sen, seçtiğin hayatın sorumluluğusun.
