Jean-Paul Sartre'a Göre İnsan Nedir 
Bilinç, Özgürlük, Hiçlik Ve Kendini Aşma Nasıl Açıklanır
Jean-Paul Sartre'a göre insan, önceden belirlenmiş bir özle, değişmez bir kaderle veya tamamlanmış bir kimlikle dünyaya gelen kapalı bir varlık değildir. İnsan, önce var olur; sonra seçimleriyle, eylemleriyle, sorumluluklarıyla, kaçışlarıyla, projeleriyle ve dünyaya karşı aldığı tavırlarla kendini kurar.
Sartre'ın insan anlayışı, modern felsefenin en sarsıcı insan yorumlarından biridir. Çünkü bu anlayışta insan, hazır bir anlamın rahatlığına sığınamaz. İnsan, kendi varoluşunun yükünü taşımak zorundadır. O, yalnızca yaşayan bir canlı değil; kendini sorgulayan, kendi üzerine düşünen, olduğu şeyi aşan, henüz olmadığı şeye yönelen ve kendi anlamını kurmak zorunda kalan bir bilinçtir.
Bu yüzden Sartre'a göre insan, yalnızca “ne ise o” olan bir varlık değildir. İnsan, her zaman ne değilse ona doğru açılan, olduğundan fazlasını isteyen, kendini aşan ve geleceğe doğru atılmış bir varlıktır.
Jean-Paul Sartre'a Göre İnsan Ne Demektir
Jean-Paul Sartre'a göre insan, kendisine önceden verilmiş bir özle tanımlanamaz. İnsan bir nesne gibi yapılmış, tamamlanmış ve amacı belirlenmiş değildir. İnsan, dünyaya geldikten sonra kendini seçimleriyle kurar.
Bir masa, yapılmadan önce ne işe yarayacağı belli olan bir nesnedir. Fakat insan böyle değildir. İnsan, varoluşunun başında tamamlanmış bir tanım taşımaz.
| Nesne | İnsan |
|---|---|
| Önceden tasarlanır. | Kendini yaşayarak kurar. |
| İşlevi bellidir. | Anlamını seçimleriyle oluşturur. |
| Ne ise odur. | Olduğunu aşabilir. |
| Kapalıdır. | Geleceğe açıktır. |
Sartre'ın insan anlayışında insan, sabit bir varlık değil; açık bir imkândır. İnsan kendini yalnızca geçmişiyle, karakteriyle, toplumuyla veya rolüyle açıklayamaz. Bunların hepsi insanı etkiler; fakat insanı tamamen tüketmez.
Çünkü insan, her zaman kendisi hakkında yeniden karar verebilen bir varlıktır.
İnsan Neden Hazır Bir Özle Doğmaz
Sartre'ın en temel düşüncesi şudur: Varoluş özden önce gelir. Bu, insanın önce var olduğunu, sonra kendi özünü eylemleriyle ve seçimleriyle oluşturduğunu anlatır.
İnsan doğduğunda onun kim olacağı, nasıl biri haline geleceği, nasıl yaşayacağı, hangi değerleri seçeceği ve hayatını hangi anlam etrafında kuracağı önceden kesin biçimde belirlenmiş değildir.
İnsan hazır bir kalıp değildir.
İnsan, yolunu yürürken kendini yapar.
İnsan, kararlarıyla kendi varlığını biçimlendirir.
İnsan, seçtiklerinin sorumluluğunu taşır.Bu nedenle Sartre'a göre insan, kendini “doğam böyle”, “kaderim bu”, “ben zaten buyum” diyerek tamamen açıklayamaz. Çünkü insan, yalnızca olduğu şey değil; olmayı seçtiği şeydir.
İnsan, kendi varoluşunu sonradan yazan bir bilinçtir.
Bilinç Sartre'a Göre Nedir
Sartre'a göre bilinç, kapalı bir kutu, içimizde duran sabit bir ruhsal madde veya kendi içine kapanmış bir varlık değildir. Bilinç, her zaman bir şeye yönelir. İnsan bir şeyi düşünür, bir şeyi ister, bir şeyden kaçar, bir şeye yönelir, bir şeyi hatırlar, bir şeyi hayal eder.
Bilinç, boşlukta duran bir nesne değildir; dünyaya açılan bir hareket gibidir.
| Bilincin Özelliği | Sartre Açısından Anlamı |
|---|---|
| Yönelimsellik | Bilinç her zaman bir şeye yönelir. |
| Açıklık | Bilinç kendi dışındaki dünyaya açıktır. |
| Eksiklik | Bilinç tamamlanmış değil, arayan bir yapıdır. |
| Aşma | Bilinç olduğu şeyi aşarak geleceğe yönelir. |
Bir taş yalnızca vardır. Fakat insan, var olduğunu bilir. Dahası, insan nasıl var olduğunu, ne olmak istediğini, neyi seçtiğini ve neyi reddettiğini de sorgular.
Bu yüzden Sartre'da bilinç, insanı nesnelerden ayıran en temel yapıdır. İnsan yalnızca var olmaz; varoluşunu fark eder.
Kendinde Varlık Ve Kendi İçin Varlık Nedir
Sartre insanı anlamak için iki önemli varlık biçiminden söz eder: kendinde varlık ve kendi için varlık.
Kendinde varlık, nesnelerin varlığıdır. Taş, masa, sandalye, ağaç gibi şeyler ne iseler odurlar. Kendilerini sorgulamazlar, kendilerini aşmazlar, geleceğe doğru proje kurmazlar.
Kendi için varlık ise bilincin varlığıdır. İnsan kendini sorgular, eksikliğini hisseder, henüz olmadığı şeye yönelir ve kendi varoluşunu kurmaya çalışır.
| Kavram | Anlamı |
|---|---|
| Kendinde Varlık | Nesnelerin kapalı, dolu ve kendisiyle özdeş varlığı |
| Kendi İçin Varlık | Bilincin açık, eksik, kendini aşan varlığı |
İnsan taş gibi dolu ve tamamlanmış değildir. İnsan kendisiyle mesafe kurabilir. “Ben buyum” dediği anda bile “başka türlü olabilir miyim
” diye sorabilir.Bu yüzden insan, kendinde varlık gibi kapanamaz. İnsan, kendi için varlık olarak daima kendini aşan bir bilinçtir.
İnsan Neden Eksik Bir Varlıktır
Sartre'a göre insanın eksikliği bir zayıflık değildir; insan olmanın temel yapısıdır. İnsan, tamamlanmış olmadığı için ister, arar, seçer, yönelir, değişir ve kendini kurar.
Bir nesne kendinde tamamlanmıştır. Fakat insan, kendini hiçbir zaman tamamen bitmiş hissetmez. İnsan daha iyi, daha başka, daha gerçek, daha özgür veya daha anlamlı bir yaşama doğru yönelir.
Eksiklik, insanı huzursuz eder. Fakat aynı eksiklik, insanı harekete geçirir. İnsan eksik olduğu için yön arar. İnsan tamamlanmamış olduğu için seçim yapar.Bu yüzden insanın eksikliği yalnızca acı kaynağı değildir. Eksiklik, özgürlüğün de kaynağıdır. Çünkü insan tamamlanmış olsaydı, kendini değiştiremezdi.
Sartre için insan, eksik olduğu için özgürdür; özgür olduğu için de kendini sürekli aşmak zorundadır.
Hiçlik Sartre Felsefesinde Ne Anlama Gelir
Sartre'ın insan anlayışında hiçlik çok önemli bir kavramdır. Hiçlik, basitçe yokluk anlamına gelmez. Sartre'da hiçlik, bilincin var olan şeylerle arasına mesafe koyabilme gücüdür.
İnsan “hayır” diyebilir. İnsan mevcut olanı reddedebilir. İnsan olanla yetinmeyebilir. İnsan “böyle olmak zorunda değil” diyebilir. İşte bu reddetme, mesafe koyma ve aşma gücü hiçlikle ilgilidir.
| Hiçlik Deneyimi | Anlamı |
|---|---|
| Reddetmek | Var olanı zorunlu kabul etmemek |
| Sorgulamak | Mevcut anlamlara mesafe koymak |
| Eksikliği fark etmek | Olmayanı düşünmek |
| Geleceğe yönelmek | Henüz olmayanı hedeflemek |
Bir insan “Ben böyle yaşamak istemiyorum” dediğinde, var olan duruma hiçlik sokar. Çünkü mevcut olanı mutlak kabul etmez.
Bu yüzden hiçlik, insanın özgürlüğünün derin kaynağıdır. İnsan, olanı aşabildiği için insan olur.
İnsan Neden Kendini Aşan Bir Varlıktır
Sartre'a göre insan, ne ise ona kapanmaz. İnsan her zaman kendini aşar. Bugünkü halinden gelecekteki bir imkâna doğru uzanır. Bu nedenle insan yalnızca geçmişiyle veya mevcut haliyle tanımlanamaz.
Bir insan bugün korkak davranmış olabilir; fakat bu onun sonsuza kadar korkak bir öz taşıdığı anlamına gelmez. Bir insan hata yapmış olabilir; fakat o hataya tamamen indirgenemez. Bir insan geçmişinden etkilenir; fakat yalnızca geçmişinin tutsağı değildir.
İnsan, geçmişini taşır. Fakat geleceğe doğru kendini aşar. İnsan, mevcut halinden fazlasını isteyebilir. İnsan, kendisi hakkında yeniden karar verebilir.Kendini aşma, insanın varoluşsal yapısıdır. İnsan her zaman bir proje, bir hedef, bir anlam ve bir gelecek doğrultusunda yaşar.
Bu yüzden Sartre için insan, tamamlanmış bir şey değil; devam eden bir oluştur.
İnsan Bir Proje midir
Sartre'a göre insan, kendi geleceğine doğru atılmış bir projedir. Bu proje, önceden yazılmış bir plan değildir. İnsan, seçimleriyle kendi projesini kurar.
Bir insan neye yöneliyorsa, neyi seçiyorsa, neyi önemsiyorsa, ne için risk alıyorsa, neyi reddediyorsa, kendi varoluş projesini de orada açığa çıkarır.
| Proje Unsuru | Sartre Açısından Anlamı |
|---|---|
| Hedef | İnsanın geleceğe doğru yönelimi |
| Seçim | Projenin somutlaşması |
| Eylem | Varoluşun dünyada görünür hale gelmesi |
| Sorumluluk | Projenin sahiplenilmesi |
İnsan yalnızca “şu an ne olduğu” ile değil, ne olmak istediğiyle de anlaşılır. Çünkü insan geleceğe doğru yaşayan bir varlıktır.
Bu yüzden Sartre için insan, bitmiş bir tanım değil; kendini gelecekte kuran açık bir projedir.
Özgürlük İnsan Olmanın Temeli midir
Sartre'a göre insanın en temel özelliği özgürlüktür. Fakat bu özgürlük, kolay ve hafif bir özgürlük değildir. İnsan özgür olmaya mahkûmdur; çünkü insan seçmekten kaçamaz.
Seçmemek bile bir seçimdir. Susmak bile bir tavırdır. Beklemek bile bir yöneliştir. Kaçmak bile bir özgürlük kullanımıdır.
İnsan özgürdür; çünkü kendini seçmek zorundadır. İnsan sorumludur; çünkü seçiminin anlamını taşır. İnsan açıktır; çünkü geleceği hazır değildir. İnsan kaygılıdır; çünkü özgürlüğünün yükünü hisseder.Sartre'ın özgürlük anlayışı, insanı bahanelerden çıkarır. İnsan her şeyi seçmez; fakat başına gelenler karşısında aldığı tavırdan bütünüyle kaçamaz.
Bu yüzden özgürlük, insanın onuru olduğu kadar en ağır yüküdür.
İnsan Neden Sorumluluktan Kaçamaz
Sartre'a göre insan, seçim yaptığı için sorumludur. Sorumluluk, özgürlüğün kaçınılmaz sonucudur.
İnsan “ben sadece böyle yapmak zorundaydım” dediğinde bile, Sartre bu cümleyi sorgular. Çünkü insan çoğu zaman kendi seçimlerini zorunluluk gibi göstermeye çalışır.
| Kaçış Cümlesi | Sartre'ın Sorusu |
|---|---|
| Başka seçeneğim yoktu. | Gerçekten mi, yoksa zor olan seçeneği mi reddettin |
| Herkes böyle yapıyor. | Sen kalabalığa uymayı neden seçtin |
| Ben zaten böyleyim. | Kendini neden değişmez bir nesne gibi görüyorsun |
| Şartlar beni belirledi. | Bu şartlar içinde aldığın tavır neydi |
Sorumluluk, insanın her şeyi kontrol ettiği anlamına gelmez. Fakat insanın kendi tavrını tamamen görünmez kılmasına da izin vermez.
Sartre için insan, kendi varoluşunun hesabından kaçamaz.
Kaygı İnsan Olmanın Bir Parçası mıdır
Evet, Sartre'a göre kaygı, insan olmanın derin bir parçasıdır. Çünkü insan kendi özgürlüğünü fark ettiğinde kaygı duyar.
Kaygı, sıradan korkudan farklıdır. Korku, belirli bir tehlikeye yönelir. Kaygı ise insanın kendi seçim imkânının sınırsız açıklığı karşısında hissettiği sarsıntıdır.
İnsan kaygılanır; çünkü seçmek zorundadır. İnsan kaygılanır; çünkü seçimin sonucu kendisine aittir. İnsan kaygılanır; çünkü geleceği hazır değildir. İnsan kaygılanır; çünkü kim olacağını yaşayarak belirler.Kaygı, Sartre için yalnızca olumsuz bir duygu değildir. Kaygı, insanın özgür olduğunun işaretidir. Çünkü yalnızca özgür bir varlık, kendi seçimlerinin ağırlığı altında titrer.
Bu nedenle kaygıdan tamamen kaçmak, çoğu zaman özgürlükten kaçmak anlamına gelir.
İnsan Kendini Nasıl Aldatır
Sartre'a göre insan, özgürlüğünün ağırlığından kaçmak için kendini aldatabilir. Bu duruma kötü niyet denir.
Kötü niyette insan, hem özgür olduğunu bilir hem de özgür değilmiş gibi davranır. Kendini rolüne, karakterine, geçmişine, topluma veya koşullara hapseder.
“Ben sadece görevimi yapıyorum.” “Ben değişemem.” “Sorumluluk bana ait değil.” “Herkes böyle yaptığı için ben de böyle yaptım.”Kendini aldatma, insanın kendi özgürlüğünü yok etmez; yalnızca onu saklamaya çalışır. Fakat saklanan özgürlük, huzursuzluk olarak geri döner.
Sartre'a göre insan, kendini nesne gibi yaşadığında kendi insanlığını daraltır. Çünkü insan hiçbir zaman yalnızca bir rol, karakter veya geçmiş değildir.
Başkaları İnsan Varlığını Nasıl Etkiler
Sartre'a göre insan yalnız değildir. Başkalarıyla aynı dünyada yaşar. Fakat başkaları, insanın özgürlüğü için hem ihtiyaç hem tehdit olabilir.
Başkasının bakışı altında insan kendini dışarıdan görünür bir varlık olarak fark eder. Bu bakış insanı tanıyabilir, ama aynı zamanda nesneleştirebilir.
| Başkasının Etkisi | Anlamı |
|---|---|
| Tanınma | İnsan kendini başkasının gözünde fark eder. |
| Nesneleşme | Başkası insanı sabit bir imgeye indirebilir. |
| Utanç | İnsan kendini başkasının bakışında yakalar. |
| Gerilim | İki özgürlük birbiriyle karşılaşır. |
Sartre'ın insan anlayışında başkası çok önemlidir; çünkü insan yalnızca kendi içinden anlaşılmaz. İnsan, başkalarının bakışıyla da şekillenir.
Fakat insan, başkasının tanımına bütünüyle teslim olursa, kendi özgürlüğünü kaybetmiş gibi yaşar.
İnsan Neden Nesne Değildir
Sartre'a göre insan, nesne değildir; çünkü kendisini sorgulayabilir, kendisine mesafe koyabilir ve kendisi hakkında karar verebilir.
Bir taş “Ben taş olmak istemiyorum” diyemez. Bir masa kendi işlevini sorgulamaz. Fakat insan, “Ben böyle yaşamak istemiyorum”, “Ben başka biri olmak istiyorum”, “Bu hayat bana ait değil” diyebilir.
İnsan kendini aşabilir. İnsan mevcut haline karşı çıkabilir. İnsan geleceğe doğru yön kurabilir. İnsan kendisinden sorumlu olabilir.Nesne olmak, kapalı olmaktır. İnsan ise açıktır. İnsan eksiktir, fakat bu eksiklik ona özgürlük verir.
Sartre'ın insanı, tamamlanmış bir madde değil; kendini sürekli kuran ve aşan bir bilinçtir.
İnsan Neden Anlam Arayan Bir Varlıktır
Sartre'a göre dünya insana hazır bir anlam sunmaz. İnsan, anlamı kendi seçimleriyle, değerleriyle, eylemleriyle ve projeleriyle kurar.
Bu durum insanı hem özgürleştirir hem de yalnız bırakır. Çünkü artık insan, anlamı tamamen dışarıdan bekleyemez.
Dünya hazır cevaplar vermeyebilir. İnsan anlam üretmek zorunda kalır. Seçimler, anlamın yönünü belirler. Sorumluluk, kurulan anlamın bedelidir.İnsan, anlam arayan bir varlıktır; çünkü bilinç yalnızca var olanı görmez, var olanın ne anlama geldiğini de sorar.
Bu yüzden Sartre'ın insanı, anlamın tüketicisi değil; anlamın kurucusudur.
Ölüm İnsan Varlığını Nasıl Etkiler
Sartre'ın felsefesinde ölüm, insanın projelerini dışarıdan kapatan bir sınırdır. İnsan yaşarken kendini seçer, aşar, projeler kurar ve geleceğe yönelir. Fakat ölüm, bu açık projeyi sona erdirir.
Ölüm, insanın kendi yaşamını tamamlaması değil; başkalarının gözünde kapanmış bir hikâyeye dönüşmesi anlamına da gelir.
| Yaşam | Ölüm |
|---|---|
| Açık projedir. | Projeyi dışarıdan kapatır. |
| Seçim sürer. | Seçim imkânı biter. |
| İnsan kendini aşar. | İnsan başkalarının anlatısına kalır. |
| Gelecek açıktır. | Gelecek kapanır. |
Bu yüzden Sartre için insan yaşarken kendini kurmak zorundadır. Çünkü insanın varoluşu, ancak yaşanan seçimler içinde anlam kazanır.
Ölüm, insanı anlamlı kılan hazır bir sonuç değil; insanın açık projesinin kesilmesidir.
Sartre'ın İnsan Anlayışı Modern Dünyada Neden Önemlidir
Sartre'ın insan anlayışı bugün hâlâ çok güçlüdür. Çünkü modern insan da kimlik, özgürlük, sorumluluk, anlam, yabancılaşma ve başkalarının bakışı arasında sıkışmaktadır.
Bugünün insanı çoğu zaman kendini rollerle tanımlar:
Mesleğim buyum.
İmajım bu.
Toplum benden bunu bekliyor.
Algoritma bana bunu gösteriyor.
Herkes böyle yaşıyor.
Sartre ise modern insana şunu sorar:
Sen gerçekten seçiyor musun, yoksa sana verilmiş rolleri mi tekrar ediyorsun
Sosyal medya benliği imaja çevirebilir. Toplumsal roller özgürlüğü gizleyebilir. Kalabalık, sorumluluğu dağıtıyor gibi görünebilir. Fakat insan, yine de kendi tavrının hesabından kaçamaz.Sartre'ın insan anlayışı, modern bireyi kendi özgürlüğünü ve sorumluluğunu yeniden düşünmeye çağırır.
Jean-Paul Sartre'ın İnsan Düşüncesi Bize Ne Öğretir
Sartre'ın insan düşüncesi, bize insanın kolay tanımlanamayacak kadar derin, açık ve sorumlu bir varlık olduğunu öğretir.
Bu düşünce bize şunu söyler:
İnsan hazır bir öz değildir. İnsan seçimleriyle kendini kurar. İnsan özgür olduğu için sorumludur. İnsan kendini aldatabilir; fakat bu aldanışı fark edebilir. İnsan geçmişinden etkilenir; fakat yalnızca geçmişi değildir.
İnsan başkalarının bakışında görünür; fakat yalnızca o bakıştan ibaret değildir.
İnsan eksiktir; fakat bu eksiklik onu geleceğe açar.Sartre'ın insanı, güvenli bir tanımın içine saklanamaz. Çünkü insan, her tanımın ötesine geçebilen bir varlıktır.
Bu yüzden Sartre'ın felsefesi insanı rahatlatmaktan çok uyandırır. İnsana şunu hatırlatır:
Kendini olduğun şeye hapsetme; çünkü sen, hâlâ seçebilen bir bilinçsin.
Son Söz İnsan, Kendi Eksikliğinden Özgürlüğünü Doğuran Varlıktır
Jean-Paul Sartre'a göre insan, tamamlanmış bir öz, hazır bir kader, değişmez bir karakter veya dışarıdan belirlenmiş bir amaç değildir. İnsan, önce var olur; sonra seçimleriyle, eylemleriyle, projeleriyle ve sorumluluklarıyla kendini kurar.
İnsan nesne değildir; çünkü kendisini sorgulayabilir.
İnsan taş değildir; çünkü olduğu şeyle yetinmez.
İnsan kader değildir; çünkü kendine tavır alabilir.
İnsan geçmiş değildir; çünkü geleceğe doğru açılır.
İnsan yalnızca rol değildir; çünkü rolünü nasıl yaşayacağını seçer.
Sartre'ın insanı, eksik olduğu için acı çeker; fakat aynı eksiklik sayesinde özgür olur. İnsan tamamlanmamış olduğu için kaygılanır; fakat yine bu tamamlanmamışlık sayesinde kendini yeniden kurabilir.
Bilinç, insanın dünyaya açılan yarığıdır.
Hiçlik, insanın mevcut olana mesafe koyma gücüdür.
Özgürlük, insanın kendini seçme zorunluluğudur.
Sorumluluk, bu seçimin altına atılan imzadır.
Kendini aşma ise insanın varoluşsal kaderidir.
Sartre bize kolay bir insan tanımı vermez. Tam tersine, insanı bütün çıplaklığıyla kendi önüne çıkarır ve şunu söyler:
Sen, yalnızca sana olan şey değilsin. Sen, sana olanlar karşısında seçtiğin tavırsın.
