Jean-Paul Sartre'a Göre Özgür Olmaya Mahkûm Olmak Ne Demektir 
İnsan Neden Seçmekten Kaçamaz
Jean-Paul Sartre'ın en sarsıcı ifadelerinden biri şudur: İnsan özgür olmaya mahkûmdur. Bu cümle, ilk bakışta çelişkili görünür. Çünkü özgürlük genellikle ferahlık, imkân, seçim hakkı ve rahatlama olarak düşünülür. Fakat Sartre için özgürlük yalnızca insana verilmiş güzel bir imkân değil; insanın kaçamayacağı varoluşsal bir yükümlülüktür.
İnsan dünyaya hazır bir özle gelmez. Kim olacağı, nasıl yaşayacağı, hangi anlamı seçeceği, hangi değerlerin arkasında duracağı, hangi tavrı alacağı önceden kesin biçimde belirlenmiş değildir. İnsan kendini dünyada bulur; sonra yaptığı seçimlerle, kaçışlarla, sorumluluklarla ve eylemlerle kendi varoluşunu kurar.
Bu yüzden Sartre'ın “özgür olmaya mahkûm olmak” düşüncesi, insanın şunu fark etmesidir:
Seçmemek bile bir seçimdir.
Susmak bile bir tavırdır.
Kaçmak bile bir yöneliştir.
Beklemek bile dünyaya verilmiş bir cevaptır.
Kendini kandırmak bile özgürlüğün inkâr edilerek kullanılmasıdır.
Jean-Paul Sartre'a Göre Özgür Olmaya Mahkûm Olmak Ne Demektir
Jean-Paul Sartre'a göre özgür olmaya mahkûm olmak, insanın kendi varoluşunu seçmekten, tavır almaktan ve seçimlerinin sorumluluğunu taşımaktan kaçamaması demektir.
İnsan, özgürlüğü kendisi icat etmiş gibi görünmez; insan kendini özgürlük içinde bulur. Bu nedenle Sartre “mahkûm” kelimesini özellikle kullanır. Çünkü insan, özgürlüğünü seçmeden önce zaten özgürlük durumunun içine atılmıştır.
| Kavram | Sartre Açısından Anlamı |
|---|---|
| Özgürlük | İnsanın kendi tavrını seçmek zorunda olması |
| Mahkûmiyet | Bu seçim zorunluluğundan kaçamaması |
| Sorumluluk | Seçtiği tavrın anlamını üstlenmesi |
| Kaygı | Özgürlüğün ağırlığını fark etmesi |
| Kötü Niyet | Özgürlüğünü inkâr ederek kendini aldatması |
Bu yüzden Sartre'ın özgürlüğü, hafif bir ayrıcalık değil; insanın varoluş yapısına kazınmış ağır bir hakikattir.
İnsan özgürdür; çünkü her durumda bir tavır almak zorundadır. İnsan mahkûmdur; çünkü bu tavır alma zorunluluğundan tamamen çıkamaz.
Özgürlük Neden Bir Hediye Değil, Bir Yük Gibi Görünür
Gündelik düşüncede özgürlük çoğu zaman “istediğini yapabilmek” anlamında anlaşılır. Sartre ise özgürlüğü daha derin ve daha ağır bir düzlemde ele alır. Ona göre özgürlük, insanın kendini ve hayatını seçimleriyle kurmak zorunda olmasıdır.
Bu yüzden özgürlük insana yalnızca imkân vermez; aynı zamanda onu sorumlu kılar.
Özgürlük, insanı açar.
Sorumluluk, bu açıklığın bedelidir.
Seçim, insanın kendini dünyada görünür kılmasıdır.
Kaygı, bu görünürlüğün içimizde bıraktığı sarsıntıdır.İnsan özgür olduğu için hayatını tamamen başkalarına, kadere, geçmişe, topluma, karakterine veya koşullarına devredemez. Elbette bunların hepsi insanı etkiler; fakat Sartre'a göre insan yine de bu etkiler karşısında aldığı tavırdan bütünüyle kaçamaz.
Bu yüzden özgürlük bazen kanat gibi değil, omuzda taşınan ağır bir taş gibi hissedilir.
İnsan Neden Seçmekten Kaçamaz
Sartre'a göre insan seçmekten kaçamaz; çünkü insanın dünyada bulunma biçimi zaten bir tavır alma biçimidir. Bir insan hiçbir şey yapmadığını sandığında bile, aslında “hiçbir şey yapmamayı” seçmiş olur.
Bekleyen insan beklemeyi seçer.
Suskun kalan insan suskunluğu seçer.
Boyun eğen insan boyun eğmeyi seçer.
Kaçan insan kaçışı seçer.
Direnen insan direnişi seçer.
| Durum | Sartre'a Göre Anlamı |
|---|---|
| Susmak | Sessiz kalmayı seçmek |
| Beklemek | Ertelemeyi ya da zamanı kullanmayı seçmek |
| Kaçmak | Yüzleşmemeyi seçmek |
| Uyum sağlamak | Kalabalığın yönünü kabul etmek |
| Direnmek | Kendi tavrını eyleme dönüştürmek |
Bu düşünce insanı rahatsız eder; çünkü insan çoğu zaman seçimlerini “mecburiyet” gibi görmek ister. Sartre ise insanı bu rahatlatıcı perdeden çıkarır ve şunu sorar:
Gerçekten seçmedin mi, yoksa seçimini seçim olarak görmek mi istemiyorsun
Seçmemek Nasıl Bir Seçim Olabilir
Sartre'ın özgürlük anlayışında en çarpıcı noktalardan biri, seçmemek bile bir seçimdir düşüncesidir. Çünkü insan bir durum karşısında eylemden kaçındığında, aslında o duruma karşı belirli bir tavır almış olur.
Bir haksızlık karşısında susmak, haksızlığı doğrudan yapmakla aynı şey olmayabilir; fakat suskunluk yine de bir tavırdır. Bir ilişki içinde karar vermekten kaçmak, ilişkiyi belirsizlikte bırakmayı seçmek olabilir. Bir fırsatı sürekli ertelemek, o fırsat karşısında pasifliği seçmek anlamına gelebilir.
Kararsızlık bile bir konumdur.
Erteleme bile bir yöneliştir. Suskunluk bile bir sorumluluk taşır. Pasiflik bile dünyaya verilmiş bir cevaptır.Bu yüzden Sartre'a göre insan, “Ben hiçbir şey seçmedim” diyerek kendini tamamen temize çıkaramaz. Çünkü hiçbir şey yapmamak bile, dünyanın akışına belirli bir şekilde katılmaktır.
Özgürlük Koşulsuz Sınırsızlık mıdır
Hayır. Sartre'ın özgürlüğü, insanın sınırsız güç sahibi olduğu anlamına gelmez. İnsan her zaman belirli bir durum içinde yaşar. Bu durum; beden, tarih, toplum, aile, ekonomi, kültür, dil, geçmiş, korkular ve imkânlarla örülüdür.
Fakat Sartre'a göre bu durumlar insanın özgürlüğünü tamamen ortadan kaldırmaz. Özgürlük, koşulların dışında değil; koşulların içinde alınan tavırda belirir.
| Yanlış Anlayış | Sartre'ın Anlayışı |
|---|---|
| Özgürlük her şeyi yapabilmektir. | Özgürlük, durum içinde tavır alabilmektir. |
| Özgür insanın sınırı yoktur. | Özgür insan, sınırları içinde seçim yapar. |
| Koşullar varsa özgürlük yoktur. | Koşullar özgürlüğün alanını daraltır ama tamamen yok etmez. |
| Özgürlük kolaydır. | Özgürlük sorumluluk doğurduğu için ağırdır. |
Bu yüzden Sartre'ın özgürlük anlayışı hayalci bir sınırsızlık değildir. O, insanın sınırlı koşullar içinde bile kendi tavrının hesabını vermesi gerektiğini savunur.
Durum İçinde Özgürlük Ne Anlama Gelir
Durum içinde özgürlük, insanın içinde bulunduğu gerçek koşulları inkâr etmeden, bu koşullar karşısında aldığı tavrın sorumluluğunu kabul etmesidir.
Bir insan doğduğu aileyi seçmemiş olabilir. Yaşadığı ülkeyi, ekonomik şartlarını, geçmiş travmalarını, bedenini veya tarihsel dönemini seçmemiş olabilir. Fakat Sartre'a göre insan, bunlarla ne yapacağı konusunda tamamen sıfırlanmış bir nesne değildir.
Koşullar insanın alanını daraltabilir. Fakat dar alan içinde bile tavır mümkündür. Tavır, insanın özgürlüğünün somutlaştığı yerdir. Sorumluluk, bu tavrın anlamını üstlenmektir.Durum içinde özgürlük, insanı gerçeklikten koparmaz. Tam tersine, insanı gerçekliğin tam ortasında daha dürüst bir soruya götürür:
Bu koşullar içinde ben nasıl biri olmayı seçiyorum
Sartre'a Göre Bahane Neden Tehlikelidir
Bahane, insanın kendi özgürlüğünü görünmez kılmak için kullandığı en güçlü araçlardan biridir. Bahane her zaman yalan değildir; bazen gerçek koşullara dayanır. Fakat bahane, gerçek koşulları insanın bütün sorumluluğunu yok eden mutlak bir kalkan haline getirdiğinde kötü niyete dönüşür.
“Herkes böyle yapıyor.”
“Başka çarem yoktu.”
“Ben zaten böyleyim.”
“Sistem böyle.”
“Benden beklenen buydu.”
Bu cümleler bazen anlaşılabilir zorlukları anlatabilir. Fakat Sartre'a göre insan bu cümlelerin arkasına saklanarak kendi seçimini tamamen görünmez kılmaya çalıştığında kendini aldatır.
| Bahane | Sartre'ın Sorusu |
|---|---|
| Herkes böyle yapıyor. | Sen kalabalığa uymayı neden seçtin |
| Başka çarem yoktu. | Gerçekten hiç mi tavır alanın yoktu |
| Ben böyleyim. | Kendini neden değişmez nesne gibi görüyorsun |
| Sistem böyle. | Bu sistem içinde sen ne yapıyorsun |
Bahane insanı rahatlatır; fakat özgürlüğünü küçültür. Sahicilik ise insanı zorlar; fakat kendi varlığına yaklaştırır.
Özgür Olmaya Mahkûmiyet Ve Kaygı Arasında Nasıl Bir Bağ Vardır
Sartre'a göre kaygı, insanın özgürlüğünü fark ettiğinde yaşadığı derin sarsıntıdır. İnsan kendini seçmek zorunda olduğunu, hiçbir hazır özün arkasına tamamen saklanamayacağını ve kararlarının anlamını taşımak zorunda olduğunu fark ettiğinde kaygı duyar.
Kaygı, yalnızca dışarıdaki tehlikeden korkmak değildir. Kaygı, insanın kendi özgürlüğünün uçurumunu hissetmesidir.
İnsan kaygılanır; çünkü seçmek zorundadır. İnsan kaygılanır; çünkü seçimin sonucunu taşır. İnsan kaygılanır; çünkü kendini bahanelerle tamamen temize çıkaramaz. İnsan kaygılanır; çünkü geleceği hazır değildir.Bu nedenle kaygı, Sartre için yalnızca hastalıklı bir duygu değildir. Kaygı, insanın özgür olduğunu anlamasının bedensel ve ruhsal titreşimidir.
Kaygıdan kaçmak, çoğu zaman özgürlükten kaçmak anlamına gelir.
İnsan Özgürlüğünü Neden İnkâr Etmek İster
İnsan özgürlüğünü inkâr etmek ister; çünkü özgürlük, sorumluluğu da beraberinde getirir. Kendi seçimini görmek, bazen insanın kendisiyle yüzleşmesini gerektirir. Bu yüzleşme kolay değildir.
İnsan bazen şunu kabul etmek istemez:
Ben bu hayatın içinde pasif değildim.
Ben bazı şeylere sustum.
Ben bazı şeyleri erteledim.
Ben bazı rollere saklandım.
Ben bazı korkuları kader diye anlattım.
Bu gerçekler acı verici olabilir. Bu yüzden insan kendi özgürlüğünü inkâr ederek kendini daha rahat hissetmek ister.
Role saklanır. Koşulları mutlaklaştırır. Sorumluluğu başkasına devreder. Kendi tavrını görünmez kılar. Böylece özgürlüğün ağırlığından kaçtığını sanır.Fakat Sartre'a göre özgürlük inkâr edilince yok olmaz. Sadece kendini aldatma biçiminde geri döner.
Kötü Niyet Özgür Olmaya Mahkûmiyetten Nasıl Doğar
Kötü niyet, insanın kendi özgürlüğünü bildiği halde, bu özgürlüğü inkâr ederek kendini tamamen belirlenmiş gibi yaşamasıdır. Özgür olmaya mahkûm olmak insana ağır geldiğinde, insan kötü niyete sığınabilir.
Kötü niyetin mantığı şudur:
“Ben seçmiyorum; sadece bana verilen rolü oynuyorum.”
“Ben özgür değilim; şartlar beni tamamen belirliyor.”
“Sorumluluk bana ait değil; sistem, toplum, geçmiş veya kader bunu yaptı.”
| Özgürlük Gerçeği | Kötü Niyetin Perdesi |
|---|---|
| Seçiyorum. | Mecburdum. |
| Tavır alıyorum. | Başka türlü olamazdı. |
| Sorumluyum. | Benim suçum değil. |
| Değişebilirim. | Ben böyleyim. |
Kötü niyet insanın özgürlüğünü ortadan kaldırmaz. Sadece insanın kendi özgürlüğüne karşı sis oluşturur.
Sartre'ın felsefesi bu sisi dağıtmaya çalışır.
“Ben Böyleyim” Demek Özgürlükten Kaçış Olabilir mi
Evet, bazı durumlarda “ben böyleyim” demek özgürlükten kaçış olabilir. Çünkü insan bu cümleyle kendini sabit, değişmez ve kapalı bir nesne gibi göstermeye çalışabilir.
“Ben kıskanç biriyim.”
“Ben cesur değilim.”
“Ben başarısızım.”
“Ben değişemem.”
“Benim huyum bu.”
Bu cümleler insanın kendini tanıma çabası olabilir; fakat aynı zamanda değişim sorumluluğundan kaçmanın yolu da olabilir.
Kendini tanımak değerlidir. Fakat kendini hapsetmek değildir. İnsan eğilimlerinden ibaret değildir. İnsan, eğilimlerine karşı aldığı tavırdan da sorumludur.Sartre'a göre insan geçmişinden, karakterinden ve alışkanlıklarından etkilenir; fakat onları mutlak kader haline getirdiğinde kendi özgürlüğünü küçültür.
İnsan “ben böyleyim” derken bile, aslında kendisi hakkında bir yorum yapmaktadır. Yorum yapabilen bilinç, kendisiyle mesafe kurabilen bilinçtir.
Özgür Olmaya Mahkûmiyet İnsanı Yalnızlaştırır mı
Sartre'ın özgürlük anlayışı insanı belirli anlamda yalnızlaştırır. Çünkü insan seçimlerinin nihai sorumluluğunu tamamen başkasına devredemez. Başkaları tavsiye edebilir, toplum baskı kurabilir, gelenek yön verebilir, koşullar sınırlayabilir. Fakat son tavır insanın kendi varoluşuna aittir.
Bu yalnızlık, sosyal yalnızlık olmak zorunda değildir. Daha çok varoluşsal yalnızlıktır.
Kimse senin yerine tamamen seçemez. Kimse senin sorumluluğunu bütünüyle taşıyamaz. Kimse senin hayatının anlamını senin yerine yaşayamaz. Kimse senin özgürlüğünün ağırlığını tamamen ortadan kaldıramaz.Bu yalnızlık ürkütücüdür. Fakat aynı zamanda insanı ciddiye alan bir yalnızlıktır. Çünkü Sartre'a göre insan, kendi varoluşunun öznesi olmaya çağrılmıştır.
İnsan Sadece Kendi İçin mi Seçer
Sartre'a göre insan yalnızca kendisi için seçmez. Bir insan seçim yaptığında, aynı zamanda insanın ne olabileceğine dair bir örnek de ortaya koyar. Bu yüzden seçim, yalnızca bireysel bir tercih değil; insanlık hakkında da bir anlam taşır.
Bir insan adaleti seçtiğinde, insanın adil olabileceğini gösterir. Bir insan korkuya teslim olduğunda, insanın korkuyla yaşayabileceğini de kabul etmiş olur. Bir insan direnirse, teslimiyetin tek yol olmadığını gösterir.
Seçim, dünyaya insan hakkında bir imge bırakır. Her tavır, insanlık adına küçük bir öneridir. Eylem, insanın ne olabileceğini görünür kılar. İnsan, kendini seçerken insanlık fikrine de dokunur.Bu nedenle Sartre'ın sorumluluk anlayışı ağırdır. Çünkü insan yalnızca kendi hayatının değil, seçimiyle dünyaya sunduğu insan örneğinin de sorumluluğunu taşır.
Özgürlük Ve Ahlak Arasında Nasıl Bir Bağ Vardır
Sartre'a göre ahlak, insanın özgürlüğünden ayrı düşünülemez. Eğer insan tamamen belirlenmiş bir nesne olsaydı, ahlaki sorumluluk da anlamını kaybederdi. İnsan seçebildiği için ahlaki anlamda sorumludur.
Ahlak, yalnızca dış kurallar listesi değildir. Sartre açısından ahlak, insanın seçimlerinin anlamını üstlenmesi ve bu seçimlerin başkalarıyla paylaşılan dünyada neye yol açtığını görmesidir.
| Özgürlük | Ahlaki Sonuç |
|---|---|
| Tavır alabilirim. | Tavrımın etkisinden sorumluyum. |
| Seçebilirim. | Seçtiğimin anlamını taşırım. |
| Başkalarına davranırım. | Onların özgürlüğüne karşı sorumluyum. |
| Değer oluştururum. | Değerimi eylemle sınarım. |
Bu nedenle özgürlük, sadece kişisel alan değil; aynı zamanda ahlaki bir yükümlülüktür.
Sartre'ın özgür insanı, yalnızca “ben seçtim” diyen değil; seçiminin dünyadaki anlamını da görebilen insandır.
Özgür Olmaya Mahkûmiyet Modern Hayatta Nasıl Görünür
Modern hayatta insan, özgürlüğünü çoğu zaman dış güçlere devretme eğilimindedir. Algoritmalar, sosyal medya, kariyer baskısı, piyasa düzeni, aile beklentileri, politik kutuplaşmalar ve tüketim kültürü insanın seçimlerini yönlendirebilir.
Modern insan bazen şöyle der:
“Algoritma bunu gösteriyor.”
“Piyasa bunu istiyor.”
“Herkes böyle yaşıyor.”
“İmajım bunu gerektiriyor.”
“Bu çağda başka türlü olunmaz.”
Bu cümleler bazen gerçek baskıları gösterir. Fakat Sartre açısından şu soru hâlâ geçerlidir:
Sen bu baskılar içinde neyi seçiyorsun
Görünürlük baskısı, seçimi zorlaştırır. İmaj, sahici tavrın yerine geçebilir.
Kalabalık, sorumluluğu dağıtıyor gibi gösterebilir. Hız, yüzleşmeyi erteletebilir. Fakat insan yine de tavrından tamamen kaçamaz.Sartre'ın düşüncesi bugün hâlâ güçlüdür; çünkü modern insan da seçtiğini inkâr etmenin yeni yollarını bulmuştur.
Özgür Olmaya Mahkûm Olmak İnsanı Güçlendirir mi
Evet, ama kolay bir şekilde değil. Sartre'ın özgürlük anlayışı insanı önce sarsar. Çünkü insana güvenli bahaneler bırakmaz. Fakat bu sarsıntı, insanı kendi hayatının öznesi olmaya da çağırır.
Özgürlüğün ağırlığını kabul eden insan, artık kendini tamamen kurban, nesne, rol veya kader olarak görmez. Kendi tavrını daha bilinçli taşımaya başlar.
Özgürlük, insanı uyandırır. Sorumluluk, insanı derinleştirir. Seçim, insanı ciddileştirir. Sahicilik, insanı kendine yaklaştırır.Bu güçlenme rahat bir mutluluk değildir. Daha çok varoluşsal bir olgunlaşmadır.
İnsan artık “hayat bana ne yaptı” sorusunun yanında şunu da sorar:
Ben hayat karşısında ne yaptım
Sartre'a Göre Sahici İnsan Özgürlüğünü Nasıl Taşır
Sahici insan, özgürlüğünden kaçmayan insandır. Bu, onun korkusuz, hatasız veya kusursuz olduğu anlamına gelmez. Sahici insan da korkar, yanılır, pişman olur, zorlanır. Fakat seçimlerini tamamen başkalarının, kaderin, geçmişin veya rollerin arkasına saklamaz.
Sahici insan şöyle diyebilir:
“Koşullar zordu, fakat aldığım tavır bana ait.”
“Korktum, fakat korkumu kader diye anlatmayacağım.”
“Rolüm var, fakat rolümden ibaret değilim.”
“Seçim yaptım ve bu seçimin sorumluluğunu taşıyorum.”
| Kaçış | Sahicilik |
|---|---|
| Özgürlüğü inkâr etmek | Özgürlüğü kabul etmek |
| Bahane üretmek | Tavrını görmek |
| Role saklanmak | Rolün içinde seçim yaptığını bilmek |
| Sorumluluğu devretmek | Sorumluluğu üstlenmek |
Sahici insanın büyüklüğü kusursuzluğunda değil; kendi özgürlüğüne karşı dürüstlüğündedir.
Jean-Paul Sartre'ın Bu Düşüncesi Bize Ne Öğretir
Jean-Paul Sartre'ın özgür olmaya mahkûm olmak düşüncesi, insanın hayatına karşı daha dürüst bakmasını sağlar. Bu düşünce, insanı kolay tesellilerden çıkarır; fakat ona daha derin bir insanlık bilinci verir.
Bize şunu öğretir:
Seçimden kaçmak bile seçimdir. Sorumluluk, özgürlüğün gölgesidir. Özgürlük, sadece imkân değil; yükümlülüktür. İnsan, koşullar içinde bile tavır alır. Bahaneler insanı rahatlatabilir; fakat kendine yabancılaştırabilir.
Sahicilik, kendi özgürlüğünü inkâr etmeden yaşamaktır.Sartre'ın felsefesi insana şunu sorar:
Hayatını gerçekten üstleniyor musun, yoksa başkalarının, koşulların ve bahanelerin arkasında mı yaşıyorsun
Bu soru rahatsız edicidir. Fakat bazen insanın en çok ihtiyaç duyduğu şey, rahat cevap değil; doğru sorudur.
Son Söz Özgürlük, İnsanın Kaçamayacağı En Ağır Aynadır
Jean-Paul Sartre'a göre özgür olmaya mahkûm olmak, insanın seçmekten, tavır almaktan ve seçimlerinin sorumluluğunu taşımaktan kaçamaması demektir. İnsan dünyaya hazır bir özle gelmez. İnsan kendi özünü seçimleriyle, eylemleriyle, suskunluklarıyla, kaçışlarıyla ve cesaretleriyle kurar.
Bu özgürlük kolay değildir. Çünkü insan ne kadar çok özgürse, o kadar çok sorumludur. Seçmemek bile seçimdir. Susmak bile tavırdır. Beklemek bile bir varoluş biçimidir. Kaçmak bile özgürlüğün inkâr edilerek kullanılmasıdır.
Sartre'ın düşüncesi insanı bahanelerinden soyar. İnsana şunu hatırlatır:
Sen yalnızca başına gelenlerin sonucu değilsin.
Sen, başına gelenler karşısında aldığın tavırsın.
Bu tavır bazen korkuyla, bazen cesaretle, bazen kaçışla, bazen direnişle, bazen suskunlukla, bazen açıklıkla ortaya çıkar. Fakat her durumda insan kendi varoluşunun hesabından tamamen kaçamaz.
Özgürlük, insanın elindeki hafif bir süs değildir. Özgürlük, insanın içindeki en ağır aynadır. O aynaya bakmak zordur; fakat insan ancak baktığında kendi hayatının öznesi olmaya yaklaşır.
