Félix Guattari'ye Göre Şizoanaliz Nedir 
Arzu, Bilinçdışı, Kapitalizm Ve Özgürleşme Nasıl Açıklanır
Félix Guattari'ye göre şizoanaliz, insanın ruhsal dünyasını yalnızca bireysel geçmiş, aile ilişkileri, bastırılmış arzular ya da klasik psikanalitik semboller üzerinden açıklamaya çalışan dar bakışa karşı geliştirilmiş çok daha geniş, çok daha toplumsal ve çok daha yaratıcı bir analiz biçimidir.
Guattari, özellikle Gilles Deleuze ile birlikte geliştirdiği bu yaklaşımda, bilinçdışını kapalı bir sır deposu gibi değil; arzu üreten, bağlantılar kuran, toplumsal makinelerle çalışan, kapitalizm tarafından biçimlendirilen ve yeni özgürleşme hatları açabilen canlı bir alan olarak düşünür.
Bu yüzden şizoanaliz, yalnızca “insanın içinde ne bastırıldı
” sorusunu sormaz. Daha derin sorular sorar:Arzu nerede akıyor
Nerede kesiliyor
Hangi toplumsal düzeneklerden geçiyor
Hangi kurumlar tarafından kodlanıyor
Hangi ekonomik ve kültürel güçler tarafından yönlendiriliyor
İnsan hangi arzuları kendisinin sanıyor ama aslında toplumdan devralıyor
Hangi kaçış çizgileri insanı yeni bir yaşama açabilir
Şizoanaliz, bu yönüyle yalnızca psikolojik değil; aynı zamanda felsefi, politik, toplumsal, ekolojik, kültürel ve varoluşsal bir düşünme biçimidir.
Şizoanaliz Nedir
Şizoanaliz, Guattari'nin klasik psikanalize karşı geliştirdiği ve Deleuze ile birlikte sistemleştirdiği bir düşünce yöntemidir. Bu yöntem, bilinçdışını yalnızca yorumlanacak sembollerle dolu bir alan olarak değil; üretim yapan, bağlantılar kuran ve toplumsal gerçeklikle iç içe çalışan bir arzu düzlemi olarak görür.
Klasik psikanaliz çoğu zaman şunu sorar:
Bu semptom neyi temsil ediyor
Bu arzu hangi bastırılmış aile ilişkisine dayanıyor
Bu davranış hangi çocukluk çatışmasının sonucudur
Şizoanaliz ise daha geniş sorar:
Bu arzu hangi toplumsal makinelerle çalışıyor
Bu bilinçdışı hangi ekonomik, politik ve kültürel akışlardan etkileniyor
Bu insanın arzusu nerede tıkanıyor, nerede üretkenleşiyor
Şizoanaliz, bilinçdışını sadece çözülmesi gereken bir bilmece değil; haritalanması gereken canlı bir üretim alanı olarak görür.
Guattari Neden Psikanalizi Eleştirdi
Guattari'nin psikanalize yönelttiği temel eleştiri, arzunun çok dar bir çerçeveye hapsedilmesidir. Ona göre klasik psikanaliz, özellikle Oedipus kompleksi üzerinden arzuyu aile üçgenine sıkıştırır: anne, baba, çocuk, yasak, bastırma ve eksiklik.
Guattari bu modeli yetersiz bulur. Çünkü insanın arzuları yalnızca aile içinde oluşmaz. İnsan; toplumun, ekonominin, medyanın, okulun, devletin, kültürün, teknolojinin, şehrin, dilin ve kapitalizmin içinde şekillenir.
Guattari'ye göre insan ruhunu sadece aile sahnesinde açıklamak, arzunun dünyayla kurduğu büyük bağlantıları görünmez hale getirir.Bu yüzden onun eleştirisi psikanalizi tamamen reddetmek değil; psikanalizin sınırlarını aşmak ve bilinçdışını toplumsal gerçekliğe açmaktır.
Oedipus Eleştirisi Nedir
Guattari ve Deleuze'ün en güçlü çıkışlarından biri Oedipus eleştirisidir. Onlara göre psikanaliz, arzuyu sürekli anne-baba-çocuk üçgenine döndürdüğünde, insanın toplumsal ve politik dünyasını yeterince göremez.
Oysa insanın arzusu şunlardan etkilenir:
Ekonomik düzen
Sınıfsal konum
Toplumsal normlar
Cinsiyet rolleri
Medya imgeleri
Dil yapıları
Aile dışı ilişkiler
Çalışma koşulları
Kapitalist tüketim kültürü
Kurumlar ve iktidar biçimleri
Aile önemlidir; fakat arzu yalnızca ailede doğup ailede biten kapalı bir hikaye değildir.Şizoanaliz, Oedipus modelini aşarak arzunun bütün toplumsal evrende nasıl üretildiğini anlamaya çalışır.
Bilinçdışı Neden Üretim Alanıdır
Guattari'ye göre bilinçdışı, pasif bir depo değildir. Yalnızca bastırılmış anıların, unutulmuş travmaların ya da sembolik imgelerin saklandığı karanlık bir bodrum gibi düşünülmemelidir.
Bilinçdışı üretir:
Arzu üretir.
Korku üretir.
Bağlantı üretir.
Fantezi üretir.
Kaçış çizgileri üretir.
Toplumsal kodları işler.
Bedenle ilişki kurar.
Dille ve imgelerle çalışır.
Bilinçdışı, geçmişin suskun arşivi değil; arzunun durmadan işleyen görünmez atölyesidir.Bu nedenle şizoanaliz, bilinçdışını yorumlamaktan çok, onun nasıl çalıştığını, hangi bağlantılar kurduğunu ve hangi düzeneklerde tıkandığını inceler.
Arzu Neden Eksiklik Değildir
Klasik düşüncede arzu çoğu zaman eksiklik olarak açıklanır. İnsan bir şeye sahip değildir, bu yüzden onu ister. Guattari ve Deleuze ise bu anlayışı tersine çevirir.
Onlara göre arzu eksiklik değil, üretimdir.
İnsan arzuladığında yalnızca bir boşluğu doldurmaya çalışmaz. Aynı zamanda bir ilişki, bir dünya, bir bağ, bir anlam, bir yönelim ve bir yaşam biçimi üretir.
Bir insan öğrenmeyi arzuladığında yalnızca bilgi eksikliğini kapatmaz; yeni düşünce yolları üretir.
Bir insan sevmeyi arzuladığında yalnızca yalnızlığını gidermek istemez; ortak bir dünya kurar.
Bir insan özgürlüğü arzuladığında yalnızca baskıdan kaçmaz; başka bir yaşam biçimi icat etmeye çalışır.
Arzu, insanın içindeki boşluk değil; hayatın kendini çoğaltma gücüdür.
Arzu Makineleri Şizoanalizde Ne Anlama Gelir
Arzu makineleri, Guattari'nin düşüncesinde arzunun sürekli bağlantılar kurarak çalıştığını anlatan temel kavramlardan biridir. Buradaki “makine” kelimesi mekanik ve ruhsuz bir cihaz anlamına gelmez. Daha çok işleyen bağlantı düzeni anlamına gelir.
Bir göz görüntülere bağlanır.
Bir ağız tada, söze ve nefese bağlanır.
Bir kulak seslere bağlanır.
Bir beden ritme, dokunuşa ve mekana bağlanır.
Bir zihin hatıralara, imgelerle dolu arzulara ve toplumsal kodlara bağlanır.
Arzu makinesi, insanın iç dünyası ile dış dünyanın birbirine bağlandığı üretici düzenektir.Şizoanaliz, bu makinelerin nerede çalıştığını, nerede bozulduğunu, nerede tıkandığını ve nerede yeni yaşam imkanları oluşturduğunu araştırır.
Şizoanaliz Ve Akışlar Nasıl Bağlantılıdır
Guattari'nin düşüncesinde hayat sabit yapılardan çok akışlar üzerinden anlaşılır. Arzu akar, para akar, bilgi akar, duygu akar, dil akar, medya imgeleri akar, toplumsal güçler akar.
İnsan da bu akışların kesişiminde yaşar.
Bir reklam arzu akışı üretir.
Bir aile beklenti akışı üretir.
Bir ekonomik kriz kaygı akışı üretir.
Bir medya görüntüsü beden algısını etkiler.
Bir okul sistemi başarı arzusunu biçimlendirir.
Bir politik söylem korku ya da umut akışı oluşturur.
Şizoanaliz, insanın iç dünyasını anlamak için içinden geçtiği akışları da okumak zorundadır.Çünkü ruh yalnızca içeride değildir; ruh, dış dünyanın akışlarıyla sürekli temas halindedir.
Kodlama Ve Arzu Arasındaki İlişki Nedir
Toplumlar arzuyu başıboş bırakmaz. Onu belirli kurallara, değerlere, ahlaklara, rollere ve yasaklara bağlar. Buna kodlama denebilir.
Toplum insana şunu öğretir:
Bunu istemelisin.
Bunu istememelisin.
Böyle başarılı olmalısın.
Böyle sevmelisin.
Böyle görünmelisin.
Böyle konuşmalısın.
Böyle biri olmalısın.
Kodlama, arzuyu toplumsal olarak anlaşılır hale getirir; fakat bazen arzunun yaratıcı gücünü daraltır.Şizoanaliz, insanın kendi arzusu sandığı şeylerin ne kadarının toplumsal kodlardan geldiğini sorgular.
Kapitalizm Arzuyu Nasıl Biçimlendirir
Guattari'ye göre kapitalizm yalnızca ekonomik bir sistem değildir. Kapitalizm, arzuları da üretir, yönlendirir ve tüketime bağlar.
Kapitalizm insana sürekli yeni hedefler sunar:
Daha fazlasına sahip ol.
Daha görünür ol.
Daha hızlı yaşa.
Daha başarılı görün.
Daha güzel görün.
Daha genç kal.
Daha çok tüket.
Kendini pazarlanabilir hale getir.
Kapitalizm arzuyu yok etmez; arzuyu sürekli çalıştırır ve onu tüketim düzenine bağlar.Şizoanaliz bu nedenle modern insanın arzularını anlamak için kapitalizmin ruhsal etkilerini de analiz eder.
Modern Bilinçdışı Neden Kapitalisttir
Guattari açısından modern insanın bilinçdışı yalnızca çocukluk anılarından oluşmaz. Bugünün bilinçdışı reklamlarla, sosyal medya görüntüleriyle, başarı baskısıyla, para kaygısıyla, beden idealleriyle, hız kültürüyle ve rekabetle şekillenir.
Modern bilinçdışı şunlarla beslenir:
Reklam imgeleri
Sosyal medya beğenileri
Tüketim arzuları
Başarı hikayeleri
Kariyer baskısı
Güzellik standartları
Dijital görünürlük
Ekonomik endişe
Sürekli performans zorunluluğu
Modern insanın bilinçdışı, yalnızca ailesinin sesiyle değil; ekranların, piyasanın ve algoritmaların sesiyle de konuşur.Bu yüzden Guattari'nin şizoanalizi, bugün dijital çağda daha da anlamlı hale gelir.
Mikropolitika Şizoanalizde Neden Önemlidir
Guattari'nin düşüncesinde politika yalnızca devlet, seçim, parti ya da büyük ideolojik mücadelelerden ibaret değildir. Politika, gündelik hayatın küçük ilişkilerinde de çalışır. Buna mikropolitika denir.
Mikropolitika şuralarda görülür:
Aile içi roller
Okul disiplini
İş yerindeki hiyerarşi
Cinsiyet beklentileri
Dil kullanımı
Beden üzerindeki normlar
Arzuların yönlendirilmesi
Medyanın duygu üretimi
Kurumların insanı biçimlendirmesi
Mikropolitika, insanın nasıl yaşadığı, nasıl arzuladığı, nasıl korktuğu ve nasıl özneleştiğiyle ilgilenir.Şizoanaliz bu küçük güç ilişkilerinin bilinçdışına nasıl işlediğini anlamaya çalışır.
Özneleşme Şizoanalizde Nasıl Açıklanır
Özneleşme, insanın nasıl “ben” haline geldiğini anlatır. Guattari'ye göre insan hazır ve sabit bir özne olarak doğmaz. İnsan; aile, dil, okul, medya, ekonomi, kültür, beden deneyimleri, arzular ve kurumlar içinde sürekli üretilir.
Yani “ben” dediğimiz şey, tek bir merkezden doğmaz. Birçok bağlantının sonucudur.
Guattari'ye göre özne, tamamlanmış bir heykel değil; sürekli kurulan, bozulan ve yeniden şekillenen canlı bir oluş sürecidir.Bu yüzden şizoanaliz, insanın sadece ne olduğunu değil, nasıl üretildiğini ve başka türlü nasıl üretilebileceğini araştırır.
Şizoanaliz Ve Kaçış Çizgileri Nedir
Kaçış çizgisi, insanın ya da arzunun tıkandığı, bastırıldığı veya fazla kodlandığı bir yerden yeni bir oluş imkanına doğru açılmasıdır. Bu kaçış, basit bir kaçma değildir. Daha çok yeni bir yaşam hattı kurma girişimidir.
Bir insan ona dayatılan kimlikten kaçabilir.
Bir sanatçı alışılmış estetikten kaçabilir.
Bir düşünür eski kavramlardan kaçabilir.
Bir toplum merkezi baskıdan yatay dayanışmaya kaçabilir.
Bir arzu tüketimden yaratıcı üretime kaçabilir.
Kaçış çizgisi, tutsak arzunun yeni bir yaşam yolu aramasıdır.Şizoanaliz, bu kaçış çizgilerinin yıkıcı mı, yaratıcı mı, özgürleştirici mi olduğunu anlamaya çalışır.
Şizoanaliz Ve Ruhsal Acı Nasıl Anlaşılır
Guattari, ruhsal acıyı yalnızca bireyin içindeki kişisel bir bozukluk olarak görmez. Elbette bireysel acılar, travmalar ve iç çatışmalar vardır. Fakat bu acılar çoğu zaman toplumsal düzenlerden, çalışma koşullarından, aile kodlarından, ekonomik baskıdan, yalnızlıktan, kent yaşamından ve kültürel normlardan ayrı düşünülemez.
Bir insanın kaygısı yalnızca kişisel zayıflık olmayabilir.
Bir insanın tükenmişliği yalnızca karakter meselesi olmayabilir.
Bir insanın yabancılaşması yalnızca bireysel boşluk olmayabilir.
Bir insanın depresif hali yalnızca iç dünyasıyla açıklanamayabilir.
Şizoanaliz, insanın acısını yalnızca bireyin içine kapatmaz; o acının geçtiği toplumsal, ekonomik ve arzusal hatları da görür. Şizoanaliz Ve Sanat Arasında Nasıl Bir Bağ Vardır
Sanat, Guattari'nin düşüncesinde arzunun özgürleşebildiği en güçlü alanlardan biridir. Çünkü sanat, alışılmış temsil düzenlerini kırabilir, yeni duyumlar üretebilir, dili başka türlü çalıştırabilir ve insanı sabit kimliklerin dışına taşıyabilir.
Bir şiir bilinçdışındaki tıkalı akışı açabilir.
Bir resim görünmeyen duyumu görünür kılabilir.
Bir müzik bedenin ritmini değiştirebilir.
Bir film izleyicinin algı düzenini sarsabilir.
Bir roman kimliklerin çatlaklarında dolaşabilir.
Sanat, şizoanalitik anlamda arzunun yeni bir ifade alanı bulmasıdır.Bu yüzden sanat yalnızca estetik değil; aynı zamanda varoluşsal ve politik bir güçtür.
Şizoanaliz Ve Ekoloji Nasıl Birleşir
Guattari'nin düşüncesinde ekoloji yalnızca doğayla ilgili değildir. O, Üç Ekoloji yaklaşımında çevresel, toplumsal ve zihinsel ekolojiyi birlikte düşünür.
Bu üç alan birbirinden ayrı değildir:
Doğa bozulursa toplum etkilenir.
Toplum bozulursa insan zihni etkilenir.
Zihin bozulursa insan doğayla sağlıklı ilişki kuramaz.
Kapitalizm doğayı tüketirken insanın arzusunu da tüketir.
Şizoanaliz, insan ruhunun ekolojik bağlamını da görür; çünkü zihinsel kirlilik ile çevresel kirlilik aynı çağın farklı yüzleri olabilir.Bu bakımdan Guattari, ruh sağlığını dünya sağlığından ayırmayan çok derin bir düşünürdür.
Şizoanaliz Özgürleşmeyi Nasıl Anlar
Şizoanaliz için özgürleşme, yalnızca bastırılmış arzuyu serbest bırakmak değildir. Çünkü her arzu özgürleştirici değildir. Bazı arzular kapitalizm tarafından üretilmiş olabilir. Bazı arzular bağımlılık yaratabilir. Bazı kaçışlar insanı daha büyük bir dağılmaya götürebilir.
Gerçek özgürleşme şudur:
Arzunun nasıl üretildiğini görmek.
Seni tüketen bağlantıları fark etmek.
Sana ait olmayan arzuları tanımak.
Yeni yaşam biçimleri kurmak.
Tüketim yerine yaratıcı üretime yönelmek.
Korku yerine bilinç geliştirmek.
Kimliği hapishane değil, geçiş alanı olarak görmek.
Şizoanalitik özgürlük, sadece istediğini yapmak değil; neyi neden istediğini ve bu isteğin hangi makinelerden geçtiğini görebilmektir. Guattari'nin Şizoanalizi Bize Ne Öğretir
Guattari'nin şizoanalizi bize insanı çok daha geniş bir çerçevede anlamayı öğretir. İnsan yalnızca kişisel geçmişin sonucu değildir. İnsan, arzuların, toplumsal kodların, ekonomik düzenlerin, medya imgelerinin, aile yapıların, beden deneyimlerinin ve bilinçdışı bağlantıların kesişiminde oluşur.
Şizoanaliz bize şunu söyler:
Kendi arzunu sorgula.
Bilinçdışını yalnızca geçmişin deposu sanma.
Kapitalizmin ruhunu nasıl biçimlendirdiğini gör.
Aileyi önemse ama her şeyi aileyle açıklama.
Toplumun içinde çalışan küçük güç ilişkilerini fark et.
Seni tüketen akışlarla seni çoğaltan akışları ayırt et.
Özgürlüğü hazır bir alan değil, kurulması gereken bir bağlantılar ağı olarak düşün.
Şizoanaliz, insanın yalnızca içindeki sesi değil; o sesi üreten bütün görünmez düzenekleri de duymaya çağırır. Son Söz Arzunun, Bilinçdışının Ve Özgürleşmenin Görünmez Haritası
Félix Guattari'ye göre şizoanaliz, insan ruhunu dar kalıplardan çıkaran, bilinçdışını topluma açan ve arzuyu eksiklikten üretime taşıyan derin bir düşünce biçimidir. Bu yaklaşımda insan yalnızca geçmişinin, ailesinin, semptomlarının ya da kişisel tercihlerinin toplamı değildir. İnsan, içinden geçen akışların, onu biçimlendiren kurumların, arzularını yönlendiren kapitalist makinelerin ve kendisini kuran toplumsal kodların içinde oluşur.
Guattari'nin büyük uyarısı şudur: İnsan bazen kendisini özgür sanır, fakat arzuları çoktan toplumun, piyasanın, medyanın ve korkuların makinelerinde üretilmiştir.
Bu yüzden şizoanaliz bize yalnızca terapi odasını değil; sınıfı, aileyi, fabrikayı, ekranı, sokağı, şehri, devleti, reklamı, dili, bedeni ve doğayı da düşünmeyi öğretir.
Çünkü insanın bilinçdışı yalnızca kendi içinde konuşmaz. Bazen anne babanın sesiyle, bazen piyasanın diliyle, bazen medyanın görüntüsüyle, bazen kurumların emriyle, bazen de özgürleşmek isteyen arzunun fısıltısıyla konuşur.Şizoanaliz bu sesleri birbirinden ayırmaya çalışır. İnsana şunu sordurur:
İçimde konuşan gerçekten ben miyim, yoksa bende konuşan çağın, toplumun ve kapitalizmin sesi mi
Bu soruya cesaretle bakabilen insan, kendi arzusunu yeniden kurmaya başlayabilir. Çünkü gerçek özgürleşme, sadece zinciri kırmak değildir; insanın kendisini zincire bağlayan arzunun nasıl üretildiğini görmesidir.
