Alak Suresi 7. Ayette “Kendisini İhtiyaçsız Gördüğü İçin” Buyrulması Ne Anlama Gelir Ve İstiğna, Sahte Yeterlilik, Kibir, Bağımsızlık Yanılsaması, Servet, Güç, Nefs, Şükür, Tevazu Ve İnsan Sınırları Açısından Nasıl Anlaşılmalıdır 
“أَنْ رَآهُ اسْتَغْنَىٰ — En Raâhu’stağnâ” Ne Demektir
Alak Suresi’nin yedinci ayetinde şöyle buyrulur:
أَنْ رَآهُ اسْتَغْنَىٰ
Anlam olarak:
“Kendisini ihtiyaçsız gördüğü için.”
(Alak Suresi, 96/7)
Bir önceki ayette:
“Gerçekten insan azar.”
buyrulmuştu.
Şimdi bu taşkınlığın psikolojik kökü açıklanır:
İnsan kendisini yeterli, bağımsız ve muhtaç değilmiş gibi gördüğünde haddini aşabilir.
“İstağnâ” Kelimesi Ne Anlama Gelmektedir
İstiğna:
ihtiyaçsız görmek,
kendini yeterli saymak,
başkasına muhtaç olmadığını düşünmek
anlamlarını taşır.
Burada dikkat çekici olan, insanın gerçekten mutlak anlamda ihtiyaçsız olması değil, kendisini öyle görmesidir.
Yani sorun gerçek bağımsızlıktan çok bağımsızlık yanılsamasıdır.
“Kendisini Öyle Görmek” Neden Ayetin En Kritik Noktalarından Biridir
Çünkü insanın algısı gerçeğin kendisi olmayabilir.
Bir insan:
parası olduğu için,
gücü olduğu için,
sağlıklı olduğu için
şöyle düşünebilir:
“Ben kimseye muhtaç değilim.”
Oysa tek bir hastalık, kriz veya kayıp bu duyguyu değiştirebilir.
Ayet insanın kendisi hakkında kurduğu yanlış yeterlilik algısını sorgular.
Servet İnsanda Neden İstiğna Duygusu Oluşturabilir
Çünkü para birçok ihtiyacı kolayca karşılayabilir.
İnsan:
hizmet satın alabilir,
seyahat edebilir,
barınabilir,
rahat yaşayabilir.
Bu durum zamanla şöyle bir psikoloji oluşturabilir:
“Her şeyi kendim çözebilirim.”
Ama servet:
ölümü,
hastalığı,
zamanı,
her ilişkiyi
kontrol edemez.
Bu nedenle maddi yeterlilik ile varoluşsal yeterlilik aynı şey değildir.
Güç Sahibi İnsan Neden Kendini Daha Az Muhtaç Hissedebilir
Çünkü güçlü insanın çevresinde:
yardımcılar,
çalışanlar,
destekçiler
olabilir.
İnsanlar ona itiraz etmekten çekinebilir.
Bu durumda kişi kendi sınırlılığını daha az görmeye başlayabilir.
Güç, eğer öz eleştiriyle dengelenmezse insanın:
“Ben yanlış yapmam.”
yanılsamasını büyütebilir.
İstiğna Tuğyana Nasıl Dönüşür
Mantık zinciri şöyledir:
“Kimseye ihtiyacım yok.”
ardından:
“Kimseye hesap vermem.”
sonra:
“İstediğimi yapabilirim.”
ve nihayet:
“Sınır benim.”
düşüncesine dönüşebilir.
İşte istiğna ile tuğyan arasındaki ilişki budur.
İnsan kendini mutlak yeterli gördükçe sınır duygusu zayıflayabilir.
Tevazu İstiğnanın Karşıtı Olarak Nasıl Anlaşılabilir
Tevazu:
kendi değerini inkâr etmek
değildir.
Şunu bilmektir:
Gücüm var ama sınırlıyım.
Bilgim var ama bilmediğim şeyler de var.
Param var ama her şeyi satın alamam.
İşte tevazu, insanın kendi kapasitesini kabul ederken mutlaklaştırmamasıdır.
İnsan Gerçekten Başkalarına Muhtaç mıdır
Evet.
İnsan daha doğduğu anda:
bakıma,
korunmaya,
beslenmeye
muhtaçtır.
Daha sonra:
öğretmene,
doktora,
çiftçiye,
işçiye,
topluma
ihtiyaç duyar.
Modern hayat özellikle bunu görünmez hâle getirebilir.
Bir düğmeye basarız ama arkasındaki binlerce insanın emeğini görmeyiz.
Bu nedenle insanın bağımsızlığı çoğu zaman görünmez bir karşılıklı bağımlılık ağına dayanır.
İnsan Doğaya da Muhtaç mıdır
Kesinlikle.
İnsan:
havaya,
suya,
toprağa,
besine,
istikrarlı ekosistemlere
muhtaçtır.
Teknoloji gelişse bile insan biyolojik bir varlık olmaktan çıkmaz.
Bu nedenle kendini doğadan tamamen bağımsız görmek de bir istiğna biçimi olabilir.
İnsan doğayı yok ederken aslında kendi yaşam temelini de zayıflatır.
İstiğna Duygusu Şükrü Nasıl Zayıflatabilir
Çünkü insan her şeyi yalnız kendi başarısı olarak gördüğünde teşekkür ihtiyacı azalabilir.
Şöyle düşünebilir:
“Bunu tamamen ben yaptım.”
Oysa başarının arkasında:
eğitim,
fırsat,
sağlık,
başkalarının emeği
olabilir.
Şükür, insanın başarısını inkâr etmek değildir.
Onu daha geniş bir nedenler ağı içinde doğru yere yerleştirmektir.
Başarı Neden Bazen İnsanın Gerçeklik Algısını Bozar
Çünkü birkaç başarılı sonuçtan sonra insan:
“Ben ne yaparsam olur.”
diye düşünebilir.
Bu psikoloji:
riskleri küçümsemesine,
eleştiriyi reddetmesine,
hatalarını görmemesine
yol açabilir.
Başarı bu nedenle yalnız ödül değil, aynı zamanda karakter sınavıdır.
Eleştiriyi Kabul Edememek İstiğna Belirtisi Olabilir mi
Evet.
İnsan kendisini tamamen yeterli görürse başkasından gelecek düzeltmeye ihtiyaç duymadığını düşünebilir.
Eleştiriyi:
tehdit,
hakaret,
saygısızlık
olarak algılayabilir.
Oysa olgun insan:
her eleştiriyi kabul etmek zorunda değildir,
ama doğru eleştiriden öğrenebilir.
Düzeltilebilir olmak, insan olmanın önemli parçasıdır.
Zenginlik Kötü müdür
Hayır.
Ayet zenginliği doğrudan kötülemez.
Sorun:
mal sahibi olmak değil,
malın insanın kendisi hakkındaki algısını bozmasıdır.
Zenginlik:
hayır,
üretim,
yardım,
toplumsal fayda
için kullanılabilir.
Ama servet kişinin:
“Artık kimseye ihtiyacım yok.”
yanılsamasına dönüşürse ahlaki risk başlar.
Gerçek Yeterlilik İle Sahte Yeterlilik Arasında Nasıl Bir Fark Vardır
Gerçek yeterlilik:
beceri kazanmak,
sorumluluk almak,
kendi ayakları üzerinde durabilmek
demektir.
Sahte yeterlilik ise:
hiç kimseye,
hiçbir değere,
hiçbir sınıra
ihtiyaç duymadığını düşünmektir.
Birincisi olgunluktur.
İkincisi ise kibir ve kopuşa dönüşebilir.
Allah’a Muhtaçlık Ne Anlama Gelir
İslami düşüncede insanın varlığı:
hayatı,
rızkı,
zamanı,
imkânları
nihai olarak Allah’a bağlı kabul edilir.
Bu muhtaçlık insanı değersizleştirmez.
Tam tersine insanın kendi yerini fark etmesini sağlar.
İnsan çalışır.
Üretir.
Plan yapar.
Ama kendisini varlığın mutlak sahibi olarak görmez.
İnsan Kriz Anlarında İstiğna Yanılsamasını Daha Kolay Fark Eder mi
Evet.
Bir hastalık,
ekonomik kayıp,
doğal afet,
beklenmedik ölüm
insanın kontrol sınırını görünür hâle getirebilir.
Normal zamanlarda güçlü görünen yapıların ne kadar kırılgan olduğu ortaya çıkabilir.
Bu tecrübeler insanı yalnız korkutmak zorunda değildir.
Aynı zamanda ölçü ve şükür bilinci de kazandırabilir.
Alak Suresinin 6. Ve 7. Ayetleri Birlikte Nasıl Okunmalıdır
6. Ayet:
“Gerçekten insan azar.”Sonuç.
7. Ayet:
“Kendisini ihtiyaçsız gördüğü için.”Sebep.
Bu iki ayet birlikte çok güçlü bir psikolojik analiz kurar:
İnsan çoğu zaman yalnız kötü olduğu için sınırı aşmaz.
Bazen asıl sorun:
kendi sınırlarını artık görememesidir.
Bir Sonraki Ayette Ne Anlatılacaktır
Alak Suresi’nin sekizinci ayetinde şöyle buyrulacaktır:
إِنَّ إِلَىٰ رَبِّكَ الرُّجْعَىٰ
“Şüphesiz dönüş yalnız Rabbinedir.”
Yedinci ayette insan:
“Ben yeterliyim.”
sanıyordu.
Sekizinci ayet ise çok güçlü bir karşılık verecektir:
Sonunda dönüş Rabbinedir.
Yani insan ne kadar güçlü olursa olsun:
zamanı,
hayatı,
sonucu
sonsuz biçimde kontrol edemez.
İstiğna yanılsamasının karşısına nihai dönüş gerçeği konulacaktır.
Sonuç: “Kendisini İhtiyaçsız Gördüğü İçin” İfadesi, İnsanın Tuğyanının Derinlerinde Çoğu Zaman Mutlak Yeterlilik Yanılsamasının Bulunduğunu Ve Gerçek Olgunluğun Güçsüzlükte Değil, Güç Sahibiyken Bile Kendi Sınırlarını Görebilmekte Olduğunu Gösterir
Alak Suresi’nin yedinci ayeti yalnız bir davranışı değil, davranışın içindeki psikolojiyi gösterir:
“Kendisini ihtiyaçsız gördüğü için.”
İnsan gerçekten ihtiyaçsız değildir.
Fakat kendisini öyle görebilir.
Para kazanır.
Güç kazanır.
Bilgi kazanır.
Çevresi büyür.
Ve zamanla şöyle düşünmeye başlayabilir:
“Benim kimseye ihtiyacım yok.”
İşte bu düşünce çok tehlikeli bir dönüşüm başlatabilir.
Çünkü muhtaç olmadığını düşünen kişi:
şükrü unutabilir.
Eleştiriyi reddedebilir.
Hesap vermek istemeyebilir.
Başkalarının hakkını küçümseyebilir.
Ve en sonunda:
kendi gücünü kendi ölçüsü hâline getirebilir.
Oysa insanın bütün hayatı bağımlılıklar üzerine kuruludur.
Bir zamanlar:
tamamen başkalarının bakımına muhtaçtı.Bugün:
doğaya, topluma, bilgiye, ilişkileremuhtaçtır.
Ve inanç perspektifinde bütün bunların ötesinde:
Rabbine muhtaçtır.Bu nedenle gerçek olgunluk:
“Hiç kimseye ihtiyacım yok.”
demek değildir.
Daha derin cümle şudur:
“Neye, kime ve hangi ölçüde bağlı olduğumu biliyorum.”
Bir sonraki ayet bu sahte bağımsızlık duygusunu tek cümleyle sarsacaktır:
“Şüphesiz dönüş Rabbinedir.”
İnsan ne kadar yükseğe çıkarsa çıksın, nihai olarak:
nereden geldiğini ve nereye döneceğini
unutmamalıdır.
