Alak Suresi 18. Ayette “Biz de Zebânileri Çağıracağız” Buyrulması Ne Anlama Gelir Ve Zebâniler, İlahi Kudret, Cehennem Görevlileri, Hesap, Dünyevi Gücün Sınırı, Kibir, Adalet Ve İnsanın Dayanaklarının Çöküşü Açısından Nasıl Anlaşılmalıdır 
“سَنَدْعُ الزَّبَانِيَةَ — Sened‘u’z Zebâniyeh” Ne Demektir
Alak Suresi’nin on sekizinci ayetinde şöyle buyrulur:
سَنَدْعُ الزَّبَانِيَةَ
Anlam olarak:
“Biz de zebânileri çağıracağız.”
(Alak Suresi, 96/18)
Bir önceki ayette:
“Haydi, meclisini çağırsın.”
denilmişti.
Şimdi buna karşılık çok güçlü bir cevap gelir:
“Biz de zebânileri çağıracağız.”
Böylece insanın güvendiği dünyevi çevre ile ilahi hüküm karşısındaki gerçek güç dengesi karşılaştırılır.
“Zebâniye” Kelimesi Ne Anlama Gelmektedir
Zebâniye, klasik tefsir geleneğinde cehennemin görevlileri olan güçlü melekler şeklinde açıklanmıştır.
Kelimenin kökü:
itmek,
yakalamak,
sert biçimde sevk etmek
gibi anlamlarla ilişkilendirilmiştir.
Dolayısıyla burada sıradan yardımcılar değil, ilahi hükmün uygulanmasıyla görevli varlıklar anlatılır.
“Meclisini Çağırsın” İle “Zebânileri Çağıracağız” Arasında Nasıl Bir Karşıtlık Vardır
On yedinci ayette kişi:
kabilesine,
çevresine,
taraftarlarına
güvenmektedir.
On sekizinci ayette ise bu güvenin karşısına ilahi güç çıkarılır.
Bir tarafta:
insan topluluğu.Diğer tarafta:
ilahi emrin görevlileri.Bu karşılaştırmanın temel mesajı açıktır:
Hiçbir dünyevi destek mutlak değildir.
İnsan Neden Çevresindeki Gücü Mutlaklaştırabilir
Çünkü destek görmek kişiye psikolojik güven verir.
İnsan:
“Arkamda insanlar var.”
“Bana kimse dokunamaz.”
“Benim bağlantılarım güçlü.”
diye düşünebilir.
Bu düşünce bir süre sonra:
hesap vermeme,
sınır tanımama,
başkalarının hakkını küçümseme
eğilimine dönüşebilir.
Ayet bu sahte dokunulmazlık duygusunu kırar.
İlahi Güç İle İnsan Gücü Arasındaki Temel Fark Nedir
İnsan gücü:
geçicidir,
sınırlıdır,
başka güçlere bağlıdır.
Bir insan bugün güçlü olabilir.
Yarın makamını kaybedebilir.
Serveti azalabilir.
Çevresi dağılabilir.
İlahi kudret anlayışında ise güç:
başkasından alınmış,
geçici,
kırılgan
değildir.
Bu nedenle ayet insanın kendi gücünü mutlaklaştırmamasını ister.
Zebâniler Cehennemle Nasıl İlişkilendirilir
İslam geleneğinde zebâniler, cehennemle ilgili görevleri bulunan melekler olarak anlaşılmıştır.
Kur’an’ın başka yerlerinde de cehennemin görevlilerinden söz edilir.
Buradaki vurgu ayrıntılı bir tasvirden çok:
hesabın ve cezanın uygulanacağı
gerçeğidir.
Yani insanın dünyada kaçabildiği sonuçlardan ahirette de kaçabileceği düşüncesi reddedilir.
Ayetin Amacı Yalnız Korkutmak mıdır
Hayır.
Ayetin sertliği bağlamdan gelir.
Söz konusu kişi:
bir kulun ibadetini engelliyor,
hakikati yalanlıyor,
yüz çeviriyor,
uyarıya rağmen vazgeçmiyor
ve çevresine güveniyor.
Bu nedenle sert uyarı, zulmü durdurmaya yönelik ahlaki sınır işlevi görür.
Korku burada amaç değil, sonuçların ciddiyetini fark ettiren bir uyarıdır.
Uyarının Sertleşmesi Neden Aşamalı Olarak Gerçekleşmektedir
Sure önce:
“Allah’ın gördüğünü bilmiyor mu?”diye sorar.
Sonra:
“Vazgeçmezse…”uyarısı gelir.
Ardından:
“Meclisini çağırsın.”denilir.
Şimdi ise:
“Biz de zebânileri çağıracağız.”buyrulur.
Bu aşamalılık önemlidir.
İnsan önce düşünmeye çağrılır.
Sonuç ancak ısrar ve tuğyan devam ettiğinde sertleşir.
İnsan Neden Sonuçları Uzak Görünce Daha Kolay Sınırı Aşabilir
Çünkü insan zihni yakın sonuçlara daha fazla önem verebilir.
Ceza hemen gelmiyorsa:
“Demek ki sorun yok.”
diye düşünebilir.
Fakat gecikmiş sonuç ile sonuçsuzluk aynı şey değildir.
Ayet insanın şu yanılgısını kırar:
“Şimdi bana bir şey olmuyorsa hiçbir zaman olmayacak.”
Dünyevi Otorite İnsanı Hesaptan Koruyabilir mi
Hayır.
Makam:
hukuki,
siyasi,
ekonomik
bir güç sağlayabilir.
Ama bu güç insanı ahlaki açıdan otomatik olarak haklı yapmaz.
Bir kişi dünyada:
korunabilir,
cezadan kaçabilir,
hesap vermeyebilir.
Fakat Kur’an’ın perspektifinde bu durum nihai beraat anlamına gelmez.
Taraftarların Bir İnsanın Yanlışını Savunması Onların da Sorumluluğunu Doğurur mu
Ahlaki açıdan evet.
Bir insan başkasının haksızlığını:
biliyor,
destekliyor,
güçlendiriyorsa
kendi davranışından da sorumludur.
Grup aidiyeti:
vicdanı iptal etmez.
“Ben sadece onun tarafındaydım.”
demek her durumda yeterli bir mazeret olmayabilir.
İnsan, kimin yanında durduğunu da sorgulamalıdır.
Bu Ayet Günümüz Güç Ağlarına Nasıl Uyarlanabilir
Bugün bir insan:
siyasi bağlantısına,
şirket gücüne,
servetine,
medya etkisine,
sosyal medya kitlesine
güvenebilir.
Bunların her biri gerçek güç araçlarıdır.
Ama hiçbiri:
hakikati değiştirme,
yanlışı doğruya çevirme,
nihai hesabı ortadan kaldırma
yeteneğine sahip değildir.
Modern “meclisler” değişebilir; ahlaki sınır değişmez.
Mazlum Açısından “Biz de Zebânileri Çağıracağız” Sözü Ne İfade Edebilir
Mazlum için bu ifade:
zulmün unutulmadığını,
güçlü olanın sonsuza kadar dokunulmaz olmadığını,
adaletin nihai olarak gerçekleşeceğini
hatırlatabilir.
Dünyadaki güç dengesi bazen son derece eşitsizdir.
Fakat ayet:
“Bugünkü güç dağılımını nihai sonuç sanma.”
mesajı taşır.
Bu yönüyle tehdit, zalim için uyarı olduğu kadar mazlum için adalet ümididir.
İlahi Ceza İle Adalet Arasında Nasıl Bir Bağ Kurulur
Ceza, tek başına intikam olarak düşünülmemelidir.
Adaletin bir yönü:
hakkı korumak,
zulmü sınırlandırmak,
sorumluluğu görünür kılmaktır.
Eğer hiçbir zulmün hiçbir karşılığı olmasaydı, mağdurun hakkı eksik kalabilirdi.
Bu nedenle ilahi ceza fikri, ahlaki düzenin sonuç boyutuyla ilişkilidir.
Bu Sert Uyarının İçinde Hâlâ Bir Dönüş İmkânı Var mıdır
Bağlamın önceki ayeti çok önemliydi:
“Eğer vazgeçmezse…”
Bu ifade dönüş kapısının uyarıdan önce açık tutulduğunu göstermişti.
Yani kişi:
durabilir,
yanlışını bırakabilir,
baskıdan vazgeçebilir.
Dolayısıyla sert sonuç kaçınılmaz bir kader olarak değil, ısrar edilen yanlışın sonucu olarak sunulur.
İnsan Gerçek Dayanağını Nasıl Belirlemelidir
İnsanların desteği değerlidir.
Aile,
dost,
toplum
insanı güçlendirebilir.
Ama bunları mutlaklaştırmak tehlikelidir.
Çünkü insanların desteği:
değişebilir,
bitebilir,
yetersiz kalabilir.
İnanç perspektifinde insan sebeplere başvurur fakat nihai güvenini Allah’a bağlar.
Böylece sosyal desteği putlaştırmadan kullanabilir.
Alak Suresinin 17. Ve 18. Ayetleri Birlikte Nasıl Okunmalıdır
17. Ayet:
“Haydi, meclisini çağırsın.”İnsanın güvendiği dünyevi güç.
18. Ayet:
“Biz de zebânileri çağıracağız.”İlahi hükmün karşılığı.
Bu iki ayet arasında neredeyse dramatik bir meydan okuma vardır.
İnsan:
“Benim arkam güçlü.”
der.
Sure ise:
“Bu gücün sınırını unutma.”
diye cevap verir.
Bir Sonraki Ayette Ne Anlatılacaktır
Alak Suresi’nin on dokuzuncu ve son ayetinde şöyle buyrulacaktır:
كَلَّا لَا تُطِعْهُ وَاسْجُدْ وَاقْتَرِبْ
Anlam olarak:
“Hayır! Ona itaat etme; secde et ve yaklaş.”
Bu, surenin olağanüstü finalidir.
Bütün tehdit ve baskının ardından Hz. Muhammed’e:
“Ona itaat etme.”
“Secde et.” “Ve yaklaş.”buyrulacaktır.
Böylece sure korkuyla değil, özgürleşme, secde ve Allah’a yakınlaşma çağrısıyla tamamlanacaktır.
Sonuç: “Biz de Zebânileri Çağıracağız” İfadesi, İnsanın Kabile, Çevre, Statü, Servet Ve Taraftar Gücünü Mutlaklaştırmasının Büyük Bir Yanılsama Olduğunu Ve Zulümde Israr Eden Hiçbir Dünyevi Gücün Nihai Hesaptan Kaçamayacağını Hatırlatan Sert Bir Adalet Uyarısıdır
Alak Suresi’nin on sekizinci ayeti yalnız:
“Zebânileri çağıracağız.”
demekle kalmaz.
Bir güç yanılsamasını parçalar.
İnsan şöyle düşünebilir:
Arkamda kalabalık var.
Param var. Statüm var. Nüfuzum var.Öyleyse:
“Kim bana ne yapabilir?”
Alak Suresi tam bu noktada cevap verir:
Dünyevi güç, nihai güç değildir.
İnsanların seni desteklemesi:
yalanı doğru yapmaz.
Kalabalığın seni alkışlaması:
zulmü adalete dönüştürmez.
Statünün seni koruması:
ahlaki sorumluluğunu ortadan kaldırmaz.
Çünkü bütün dünyevi güçler:
geçicidir.
Bugün yanında olanlar yarın olmayabilir.
Bugün sahip olduğun makam yarın başkasına geçebilir.
Bugün korkulan kişi yarın unutulabilir.
Bu yüzden sure, insanın toplumsal gücünü ilahi adalet karşısında yeniden ölçer.
Ama bu bölümün en çarpıcı yönü henüz son sözün söylenmemiş olmasıdır.
Çünkü Alak Suresi cezalandırma tehdidiyle bitmeyecektir.
Son ayet çok daha farklı bir yön gösterecektir:
“Hayır! Ona itaat etme; secde et ve yaklaş.”
Yani baskı yapan insanın karşısında:
baskıya teslim olmak değil,
Rabbine yönelmek vardır.
Tuğyanın karşısında:
secde.
Kibrin karşısında:
kulluk.
Uzaklaşmanın karşısında:
yaklaşmak.
Ve böylece surenin başındaki:
“Oku!”
emri ile sonundaki:
“Secde et ve yaklaş!”
çağrısı arasında insanın bilgi, ahlak ve kulluk yolculuğu tamamlanacaktır.
