Âl-i İmrân Suresi 112. Ayette “Nerede Bulunurlarsa Bulunsunlar Üzerlerine Zillet Vurulmuştur; Ancak Allah’tan Bir Ahde ve İnsanlardan Bir Ahde Sığınanlar Başkadır” İfadesi Ne Anlama Gelir 
Âl-i İmrân Suresinin 112. ayetinde şöyle buyrulur:
“Nerede bulunurlarsa bulunsunlar üzerlerine zillet vurulmuştur; ancak Allah’tan bir ahde ve insanlardan bir ahde sığınanlar müstesna. Allah’ın gazabına uğramışlar ve üzerlerine miskinlik vurulmuştur. Bunun sebebi, Allah’ın ayetlerini inkâr etmeleri ve peygamberleri haksız yere öldürmeleridir. Bu da onların isyan etmeleri ve sınırı aşmaları sebebiyledir.”
Bu ayet oldukça sert ifadeler içerdiği için:
bağlamından koparılmadan
okunması gerekir.
Özellikle burada yapılan eleştiriyi:
bütün Yahudilere,
bütün zamanlara,
bütün bireylere
yönelik değişmez ve biyolojik bir hüküm gibi okumak doğru değildir.
Çünkü Kur’an’ın hemen önceki ve sonraki ayetlerinde Kitap Ehlinin:
aynı olmadığı
açıkça belirtilir.
Nitekim birkaç ayet sonra:
“Hepsi bir değildir.”
denilecektir.
Dolayısıyla Âl-i İmrân 112’nin merkezindeki mesele:
bir etnik kimlik değil;
inkâr, peygamberlere düşmanlık, isyan ve sınır aşımıdır.
Ayetin sonunda da bunun nedenleri açıkça sayılır.
“Üzerlerine Zillet Vurulmuştur” Ne Demektir
Ayette:
“duribet aleyhimu’z-zilletu”
ifadesi kullanılır.
“Zillet”:
aşağılanma,
güçsüzlük,
itibar kaybı,
bağımlı duruma düşme
gibi anlamlara gelebilir.
“Vurulmuştur” ifadesi ise Arapçada:
bir durumun üzerlerine yerleşmesi,
onları kuşatması
anlamında güçlü bir anlatımdır.
Burada söz konusu olan:
ahlaki ve tarihsel bir düşüş hâlidir.
Bu Ayet Yahudilerin Sonsuza Kadar Aşağılanacağını mı Söylüyor
Hayır.
Böyle bir yorum hem Kur’an’ın kendi içindeki ayrımları hem de tarihsel gerçekliği görmezden gelir.
Ayetin sonunda zilletin nedenleri açıkça belirtilmektedir:
Allah’ın ayetlerini inkâr etmek,
peygamberlere haksızlık etmek,
isyan etmek,
sınırları aşmak.
Dolayısıyla mesele:
soy değil davranıştır.
Bir insanın Yahudi olarak doğmuş olması onu otomatik biçimde bu ayetin mahkûm ettiği davranışların sahibi yapmaz.
“Nerede Bulunurlarsa Bulunsunlar” İfadesi Neden Bu Kadar Keskin
Ayette:
“eyne mâ sukifû”
ifadesi vardır.
Yaklaşık anlamıyla:
“Nerede ele geçirilirler / nerede bulunurlarsa…”
Bu ifade bağlamdaki düşmanlık içindeki kesimin:
kendi başına güçlü ve dokunulmaz bir hâkimiyet kuramayacağı
anlamında yorumlanmıştır.
Fakat bu söz:
her çağdaki her Yahudi bireyin mutlaka aşağılanacağı
şeklinde okunamaz.
Çünkü ayetin devamında zaten:
istisnalar ve güvence ilişkileri
zikredilmektedir.
“Allah’tan Bir Ahde Sığınmak” Ne Demektir
Ayette:
“illâ bi-hablin minallâh”
denir.
Buradaki “habl” kelimesi:
ip,
bağ,
ahd,
güvence
anlamlarına gelebilir.
“Allah’tan bir bağ” ifadesi:
Allah’ın verdiği güvence,
ilahî ahit,
Allah’ın koyduğu hukukî ve ahlaki koruma
şeklinde açıklanmıştır.
Yani ayet mutlak ve istisnasız bir düşmanlık düzeni kurmaz.
Tam tersine:
ahit ve güvence
kavramlarını kabul eder.
“İnsanlardan Bir Ahit” Ne Anlama Gelir
Ayet devamında:
“ve hablin mine’n-nâs”
der.
Yani:
“İnsanlardan bir bağ/ahit.”
Bu ifade klasik yorumlarda:
antlaşma,
güvence,
himaye,
siyasi veya toplumsal sözleşme
gibi anlamlarla açıklanmıştır.
Burada çok önemli bir hukuk ilkesi vardır:
Bir toplulukla yapılmış güvence veya antlaşma:
keyfî biçimde yok sayılamaz.
İnsan ilişkileri ahitlerle korunabilir.
Bu Ayet Gayrimüslimlerle Antlaşmayı Kabul Ediyor mu
Evet, ayetin kendisi:
“insanlardan bir ahit”
ifadesini kullanmaktadır.
Kur’an’ın başka ayetlerinde de:
antlaşmalara sadakat,
sözleşmeleri yerine getirmek,
barış ilişkileri
önemsenir.
Dolayısıyla İslam’ın bütün gayrimüslimlerle sürekli çatışma istediği düşüncesi:
Kur’an’ın bütünüyle uyuşmaz.
Barış ve güvence:
meşru ilişki biçimleridir.
“Allah’ın Gazabına Uğradılar” Ne Anlama Gelir
Ayette:
“ve bâû bi-gadabin minallâh”
ifadesi bulunur.
Bu:
Allah’ın hoşnutsuzluğunu,
ilahî hüküm karşısında sorumluluğu
ifade eder.
Buradaki gazabı:
insandaki kontrolsüz öfke
gibi düşünmemek gerekir.
Allah’ın gazabı:
ahlaki kötülüğün ilahî olarak reddedilmesi
anlamındadır.
Yani keyfî duygusal patlama değil;
adaletle ilişkili bir hükümdür.
“Üzerlerine Miskinlik Vurulmuştur” Ne Demektir
Ayette:
“ve duribet aleyhimu’l-meskenetu”
denir.
“Meskenet”:
yoksunluk,
güçsüzlük,
muhtaçlık,
düşkünlük
gibi anlamlar taşıyabilir.
Bu ifade her Yahudinin ekonomik olarak fakir olacağı anlamına gelemez.
Tarihsel olarak da böyle bir şey doğru değildir.
Burada daha geniş anlamıyla:
bağımlılık ve güç kaybı hâli
öne çıkar.
Dolayısıyla ayeti ekonomik servet hesabına indirgemek doğru değildir.
Zillet ve Miskinlik Aynı Şey midir
Tam olarak değil.
Zillet daha çok:
itibar kaybı,
aşağılanma,
güçsüz konum
boyutuna işaret eder.
Meskenet ise:
muhtaçlık,
bağımlılık,
düşkünlük
hissini güçlendirir.
İki kelimenin birlikte kullanılması:
toplumsal ve psikolojik bir çözülme
tablosu oluşturur.
Fakat yine:
bunun biyolojik veya ırksal kader olmadığı
unutulmamalıdır.
Ayet Bu Sonucun Sebebini Kendisi Açıklıyor mu
Evet.
Bu çok önemlidir.
Ayet:
“Bu böyledir çünkü Allah’ın ayetlerini inkâr ediyorlardı…”
diye devam eder.
Yani sonuç:
nedensiz değildir.
Soydan kaynaklanmaz.
Etnik kimlikten kaynaklanmaz.
Açıkça:
ahlaki ve dinî davranışlara
bağlanır.
Bu, ayeti anlamak için anahtardır.
“Allah’ın Ayetlerini İnkâr Etmeleri” Ne Anlama Gelir
Buradaki inkâr:
ilahî mesajı reddetmek,
Allah’ın işaretlerini örtmek,
vahiy karşısında direnmek
anlamındadır.
Önceki ayetlerde de:
hakikatin bilinmesi,
delillerin gelmesi,
buna rağmen reddediş
teması vardı.
Kur’an’ın eleştirisi özellikle:
bilinçli hakikat karşıtlığı
üzerine yoğunlaşır.
Sırf soru sormak veya tereddüt etmekle aynı şey değildir.
“Peygamberleri Haksız Yere Öldürüyorlardı” İfadesi Ne Anlama Gelir
Ayette:
“ve yaktulûne’l-enbiyâe bi-gayri hakk”
denir.
Yani:
“Peygamberleri haksız yere öldürüyorlardı.”
Kur’an geçmiş vahiy topluluklarının tarihinde bazı peygamberlerin:
öldürüldüğünü,
zulme uğradığını
hatırlatır.
Buradaki eleştiri son derece ağırdır:
Toplum yalnız vahyi reddetmekle kalmamış;
onu taşıyan peygamberlere karşı da:
şiddete
başvurmuştur.
“Haksız Yere” Denmesi, Peygamber Öldürmenin Haklı Bir Şekli Olabileceği Anlamına mı Gelir
Hayır.
Arapçada:
“bi-gayri hakk”
ifadesi yapılan eylemin:
tamamen haksız,
meşruiyetsiz
olduğunu kuvvetle vurgular.
Bu:
“Başka durumda peygamber öldürmek haklı olabilir.”
demek değildir.
Tam tersine:
eylemin ahlaki çirkinliğini
pekiştirir.
Kur’an Bu Cinayetleri Sonraki Nesillere mi Yüklüyor
Bunu dikkatli anlamak gerekir.
Bir insan:
atalarının suçundan otomatik olarak
sorumlu değildir.
Kur’an’ın temel adalet ilkesi:
hiç kimsenin başkasının yükünü taşımayacağıdır.
Ancak sonraki nesiller:
geçmişteki zulmü onaylıyor,
aynı davranış kalıbını sürdürüyor,
onu haklılaştırıyorsa;
o geleneğin ahlaki devamına katılabilir.
Dolayısıyla soy bağı değil:
onay ve davranış devamlılığı
belirleyicidir.
“Bu, İsyan Etmeleri Sebebiyledir” Ne Demektir
Ayet:
“zâlike bimâ asav”
der.
Yani:
“Bu, onların isyan etmeleri sebebiyledir.”
Buradaki isyan:
bir defalık hata
değil;
Allah’ın sınırlarını bilinçli biçimde çiğneme
tavrıdır.
Ayet böylece büyük tarihsel sonuçların arkasına:
gündelik ahlaki bozulmayı
yerleştirir.
Çünkü toplumlar bir gecede çökmez.
Çöküş:
küçük itaatsizliklerin normalleşmesiyle
başlayabilir.
“Sınırı Aşmaları” Ne Anlama Gelir
Ayette:
“ve kânû ya‘tedûn”
ifadesi vardır.
“İ‘tidâ”:
haddi aşmak,
başkasının hakkına saldırmak,
meşru sınırı çiğnemek
anlamına gelir.
Bu son derece geniş bir ahlaki kavramdır.
İnsan:
güç kullanırken,
ticarette,
hukukta,
din adına hüküm verirken
sınırı aşabilir.
Ayet böylece zulmün kökünü:
haddi aşma alışkanlığına
bağlar.
Bu Ayetin Uyarısı Müslümanlar İçin de Geçerli midir
Ahlaki ilke açısından kesinlikle.
Bir Müslüman:
“Bu ayet başkalarını anlatıyor.”
deyip kendisini bütünüyle dışarı çıkaramaz.
Eğer Müslüman toplum:
Allah’ın ayetlerini çıkarına göre görmezden geliyor,
adaleti çiğniyor,
haksızlık yapıyor,
sınırı aşıyor
ise aynı ahlaki çöküş mekanizmaları onun için de çalışabilir.
Kur’an geçmiş toplulukları:
başkalarını küçümsemek için değil, ibret almak için
anlatır.
Toplumların Çöküşü Gerçekten Ahlaki Bozulmayla İlişkili Olabilir mi
Tarih elbette:
ekonomi,
savaş,
coğrafya,
teknoloji,
siyaset
gibi birçok faktörden etkilenir.
Bir ayeti kullanıp bütün tarihsel çöküşleri tek nedene bağlamak bilimsel olmaz.
Ancak ahlaki bozulmanın:
yolsuzluk,
kurumlara güvensizlik,
hukuksuzluk,
şiddet,
toplumsal çözülme
üzerinden devletleri ve toplumları zayıflatabileceği açıktır.
Âl-i İmrân 112’nin ahlaki ilkesi bu açıdan son derece güçlüdür:
Sınır aşımı uzun vadede toplumu içeriden çürütür.
Bir Toplumu Gerçekten Düşüren Dış Düşmanları mı, Yoksa İçeride Normalleşen Adaletsizlikleri mi
Âl-i İmrân 112’nin insanın önüne koyduğu en derin sorulardan biri budur.
Toplumlar çoğu zaman:
düşmanlarından
korkar.
Dış tehditleri konuşur.
Başka devletleri,
başka milletleri,
başka dinleri
suçlar.
Ama Kur’an bu ayette çok dikkat çekici biçimde sonucu:
yalnız dış düşmana
bağlamaz.
Şöyle der:
“Bu, Allah’ın ayetlerini inkâr etmeleri, peygamberleri haksız yere öldürmeleri, isyan etmeleri ve sınırı aşmaları sebebiyledir.”
Yani çöküşün:
içerideki ahlaki sebeplerine
bakmamızı ister.
Bir toplum:
adaleti kaybederse,
hakikati susturursa,
kendisini eleştiren herkesi düşmanlaştırırsa,
gücün sınırlarını kaldırırsa,
yalanı normalleştirirse;
dışarıdan kimse onu yıkmadan önce:
içeriden zayıflamaya
başlayabilir.
Belki bu yüzden ayetin en önemli kelimelerinden biri:
“ya‘tedûn”
yani:
“sınırı aşıyorlardı”
ifadesidir.
Sınırlar bir anda yıkılmaz.
Önce küçük ihlaller:
normalleşir.
Bir haksızlık:
“Bu seferlik.”
denir.
Sonra başka biri yapılır.
Ardından toplum:
haksızlığa alışır.
Bir süre sonra insanlar:
yanlışa yanlış bile dememeye
başlar.
İşte ahlaki çöküş burada derinleşir.
Bu ayeti sadece geçmişte yaşamış bir topluluğun üzerine bırakmak:
onun bize yönelttiği aynadan
kaçmak olabilir.
Çünkü Kur’an’ın asıl sorusu şudur:
Aynı sebepleri siz üretirseniz, neden farklı sonuç bekliyorsunuz?
İman etiketi:
adaletsizliğin sonuçlarını
otomatik olarak ortadan kaldırmaz.
Hiçbir toplum:
Allah’ın ahlaki ölçülerinden bağımsız bir dokunulmazlığa
sahip değildir.
Ve belki Âl-i İmrân 112’nin bize bıraktığı en ağır soru şudur:
Toplumumuzun başına gelen sorunlarda sürekli dışarıdaki düşmanları ararken, kendi içimizde normalleştirdiğimiz haksızlıkları, isyanı ve sınır aşımını görmezden geliyor olabilir miyiz?
