Âl-i İmrân Suresi 97. Ayette “Orada Apaçık İşaretler ve İbrahim’in Makamı Vardır; Oraya Giren Güvende Olur. Gücü Yetenlerin Kâbe’yi Haccetmesi Allah’ın İnsanlar Üzerindeki Bir Hakkıdır” İfadesi Ne Anlama Gelir 
Âl-i İmrân Suresinin 97. ayetinde şöyle buyrulur:
“Orada apaçık işaretler, İbrahim’in makamı vardır. Oraya giren güven içinde olur. Yoluna gücü yetenlerin o evi haccetmesi Allah’ın insanlar üzerindeki bir hakkıdır. Kim inkâr ederse bilsin ki Allah âlemlerden müstağnidir.”
Bu ayet, 96. ayette Kâbe’nin:
insanlar için kurulan ilk ev, bereketli ve âlemler için hidayet kaynağı
olarak tanıtılmasının hemen ardından gelir.
- ayet ise bu kutsallığın içeriğini açar.
Kâbe yalnız geçmişten kalan bir bina değildir.
Orada:
ayetler vardır.
İbrahim’in makamı vardır.
güven ilkesi vardır.
Ve en önemlisi:
hac sorumluluğu vardır.
Ayet böylece kutsal mekânı üç boyutta ele alır:
Hatıra.
Hidayet.
Sorumluluk.
İnsan Kâbe’ye yalnız bakmaz.
Ona yönelir.
Onu ziyaret eder.
Ve orada kendi hayatını Allah’ın huzurunda yeniden sorgular.
“Orada Apaçık İşaretler Vardır” Ne Demektir
Ayet:
“fîhi âyâtun beyyinât”
ifadesini kullanır.
Yani:
“Orada apaçık işaretler vardır.”
“Ayet” kelimesi yalnız Kur’an cümlesi anlamına gelmez.
İşaret,
delil,
anlam taşıyan gösterge
anlamlarına da gelir.
Kâbe ve çevresi:
İbrahimî tarih,
hac ibadetleri,
tevhid hafızası
gibi birçok güçlü anlamın birleştiği bir merkezdir.
Bu nedenle mekân:
sadece görülmez;
okunur.
Bu “Apaçık İşaretler” Tam Olarak Nelerdir
Ayet hemen ardından açık bir örnek verir:
“Makâm-ı İbrahim.”
Klasik tefsirlerde bunun yanında:
Kâbe,
Hacerülesved,
Safa ve Merve,
Zemzem,
hac menâsiki
gibi unsurların da bu işaretler çerçevesinde düşünüldüğü olmuştur.
Ancak ayetin açıkça isim verdiği unsur:
İbrahim’in makamıdır.
Bu nedenle diğer ayrıntıları ayetin doğrudan lafzı ile geleneksel yorum arasında ayırmak gerekir.
“Makâm-ı İbrahim” Nedir
Makâm-ı İbrahim, Kâbe’nin yakınında bulunan ve İslam geleneğinde Hz. İbrahim’le ilişkilendirilen kutsal noktadır.
Kur’an’da başka bir yerde:
“İbrahim’in makamını namaz yeri edinin.”
buyrulur.
Geleneksel anlatımda Hz. İbrahim’in Kâbe’yi yükseltirken üzerinde durduğu taşla ilişkilendirilir.
Burada önemli olan sadece taşın fiziksel varlığı değildir.
O taş:
İbrahim’in tevhid mirasını
hatırlatan sembolik bir hafızadır.
Bir Taş Nasıl “Ayet” Olabilir
Çünkü bir nesnenin değeri sadece maddesinde değildir.
Bir yüzük:
metal olabilir.
Ama bir aile için hatıra taşıyabilir.
Bir bayrak:
kumaştır.
Ama tarih ve kimlik anlamı taşıyabilir.
Makâm-ı İbrahim de:
taş olarak taş olabilir;
fakat taşıdığı anlam:
İbrahim’in kulluğu,
Kâbe’nin inşası,
Allah’a teslimiyet
ile ilişkilidir.
Bu nedenle kutsallık:
maddenin ilahlaştırılması değil, taşıdığı anlamın korunmasıdır.
“Oraya Giren Güvende Olur” Ne Anlama Gelir
Ayette:
“ve men dehalehû kâne âminen”
denir.
Yani:
“Oraya giren güven içinde olur.”
Bu ifade Kâbe ve Harem bölgesinin:
güvenli alan
olma ilkesini vurgular.
Mekke’nin kutsallığı içinde:
şiddetin,
kan dökmenin,
saldırının
yasaklanması fikri güçlüdür.
İnsan kutsal alana girdiğinde:
tehdit değil,
eman
bulmalıdır.
Bu, Mekke’de Tarih Boyunca Hiç Şiddet Yaşanmadığı Anlamına mı Gelir
Hayır.
Ayetin normatif kutsallığı ile tarihte yaşanan bütün olayları birbirine karıştırmamak gerekir.
Mekke tarih boyunca çeşitli çatışmalar yaşamıştır.
Dolayısıyla:
“Orada hiçbir zaman hiçbir şiddet olmamıştır.”
demek tarihsel olarak doğru olmaz.
Ayet daha çok:
Kâbe ve Harem’in Allah tarafından:
güvenlik dokunulmazlığına sahip bir kutsal alan
olarak belirlenmesini ifade eder.
İnsanların bu ilkeyi ihlal etmesi:
ilkenin olmadığı anlamına gelmez.
Kutsal Bir Mekânın Güvenli Olması Neden Bu Kadar Önemlidir
Çünkü ibadet:
korkunun değil,
emanın
içinde gelişmelidir.
İnsan Allah’a yönelmek için geldiği yerde:
can korkusu,
intikam korkusu,
saldırı tehdidi
yaşamamalıdır.
Kutsal mekân:
insanların düşmanlıklarını geçici olarak bırakabilecekleri
bir alan oluşturur.
Bu anlamda Harem:
yalnız dinî değil;
ahlaki bir barış fikri
taşır.
“Hac Allah’ın İnsanlar Üzerindeki Hakkıdır” Ne Demektir
Ayette:
“ve lillâhi ale’n-nâsi hiccu’l-beyt”
denir.
Yaklaşık anlamıyla:
“O evi haccetmek Allah’ın insanlar üzerindeki bir hakkıdır.”
Bu ifade haccın:
isteğe bağlı sıradan bir ziyaret
olmadığını gösterir.
İslam’da şartları oluşan kişi için hac:
temel dinî yükümlülüklerden biri
olarak kabul edilir.
Dolayısıyla Kâbe yalnız yönelinen kıble değil;
belirli şartlarda:
ziyaret edilmesi gereken kutsal merkezdir.
Hac Her Müslümana Her Yıl Farz mıdır
Hayır.
İslam hukukunda hac:
gerekli şartları taşıyan Müslümana
hayatında bir kez
farz kabul edilir.
Her yıl hac yapmak zorunlu değildir.
Tekrar yapılan haclar:
nafile ibadet
niteliğinde olabilir.
Bu ayrım önemlidir.
Çünkü ayetin yükümlülüğü:
gücü yeten kişi için temel hac sorumluluğudur.
“Gücü Yeten” Ne Demektir
Ayet:
“men istetâ‘a ileyhi sebîlâ”
ifadesini kullanır.
Yani:
“Oraya bir yol bulmaya/gidebilmeye gücü yeten.”
Buradaki güç yetirme yalnız:
bedensel güç
demek değildir.
Klasik fıkıhta:
maddi imkân,
fiziksel sağlık,
yol güvenliği,
seyahatin mümkün oluşu
gibi şartlar değerlendirilmiştir.
Yani Allah insana:
yapamayacağı bir yolculuğu zorla yüklememektedir.
Parası Olmayan Birine Hac Farz mıdır
Genel fıkıh yaklaşımına göre hac için gerekli maddi imkâna sahip olmayan kişi:
istitâat
şartını taşımıyor olabilir.
İnsan hac yapacağım diye:
ailesini aç bırakmak,
temel ihtiyaçlarını ortadan kaldırmak,
ağır borca girmek
zorunda değildir.
İbadetin şartlarından biri zaten:
gerçek imkân
dır.
Bu da dinî yükümlülüğün:
insanın kapasitesiyle
ilişkili olduğunu gösterir.
Sağlığı Elvermeyen Bir İnsan İçin Hac Sorumluluğu Nasıl Değerlendirilir
Bu durum fıkıhta ayrıntılı biçimde ele alınmıştır.
Geçici hastalık,
kalıcı sağlık engeli,
yaşlılık,
seyahat riski
gibi durumlar yükümlülüğün uygulanışını etkileyebilir.
Bazı şartlarda vekâletle hac gibi hükümler tartışılmıştır.
Ancak temel ilke açıktır:
Ayet:
“gücü yeteni”
sorumlu tutar.
Dolayısıyla insanın gerçek kapasitesi göz ardı edilmez.
Haccın Asıl Amacı Kâbe’yi Görmek midir
Hayır.
Kâbe’yi görmek çok güçlü manevi bir deneyim olabilir.
Ama hac:
turistik ziyaret
değildir.
Hacda:
ihram,
tavaf,
Arafat,
sa‘y,
dua,
zikir,
kurban
gibi ibadetler vardır.
Bunların tamamı insanı:
tevhide,
eşitliğe,
ölümü hatırlamaya,
Allah’a teslimiyete
çağırır.
Kâbe’yi görmek:
hac yolculuğunun tamamı değildir.
İhramın Hacdaki Anlamı Nedir
İhram:
yalnız belirli kıyafetleri giymek
değildir.
İnsanın günlük kimliklerinden bazılarını geride bırakmasının da sembolüdür.
Zenginle fakir:
benzer görünür.
Statüler azalır.
Gösteriş geriye çekilir.
İnsan:
“Ben Allah’ın huzurunda yalnız bir kulum.”
fikriyle yüzleşir.
Bu nedenle ihram:
eşitliğin ve faniliğin
çok güçlü sembollerinden biridir.
Arafat Neden Haccın En Önemli Duraklarından Biridir
İslam geleneğinde Arafat vakfesi:
haccın temel rükünlerinden biridir.
Orada insan:
kalabalık içinde ama bireysel olarak
Allah’ın huzurunda durur.
Bu görüntü çoğu zaman:
mahşer,
hesap,
insan eşitliği
ile ilişkilendirilir.
Hac böylece yalnız geçmişi hatırlatan bir ibadet değildir.
İnsana:
gelecekteki nihai buluşmayı
da düşündürür.
Hacca Gitmek İnsanı Otomatik Olarak Günahsız ve Üstün Biri Yapar mı
Hayır.
Hac büyük bir ibadettir.
Ama ritüel tek başına:
ahlaki dönüşüm garantisi
değildir.
Bir insan hacdan dönüp:
yalan söylemeye,
hak yemeye,
zulmetmeye,
kibirlenmeye
devam edebilir.
Bu durumda ibadetin insan hayatındaki dönüştürücü amacı sorgulanmalıdır.
Gerçek hac:
yalnız bedeni Mekke’ye götürmek değil;
kalbi de dönüşe götürmektir.
“Kim İnkâr Ederse Allah Âlemlerden Müstağnidir” Ne Demektir
Ayetin sonunda:
“ve men kefera fe innallâhe ganiyyun ani’l-âlemîn”
denir.
Yani:
“Kim inkâr ederse bilsin ki Allah âlemlerden müstağnidir.”
“Ganiyy”:
hiçbir şeye muhtaç olmayan,
kendi kendine yeterli,
mutlak zengin
anlamındadır.
Bu ifade çok önemlidir.
Allah’ın hacca:
ihtiyacı yoktur.
İnsan hac yapınca Allah bir şey kazanmaz.
Hac yapmayınca Allah bir şey kaybetmez.
İbadete muhtaç olan:
insandır.
Allah İbadetimize Muhtaç Değilse Neden İbadet İstiyor
Çünkü ibadetin faydası Allah’a değil:
insana
döner.
Namaz:
Allah’ın büyüklüğünü artırmaz.
Hac:
Allah’ın egemenliğine yeni bir şey eklemez.
Oruç:
Allah’a enerji kazandırmaz.
İbadet:
insanı eğitir.
Kibrini kırar.
Arzularını disipline eder.
Şükür bilinci oluşturur.
Allah’a olan bağı hatırlatır.
Dolayısıyla kulluk:
Allah’ın ihtiyacının değil, insanın ihtiyacının sonucudur.
Kâbe’ye Ulaşmak İçin Binlerce Kilometre Yol Gidebiliyoruz; Peki Allah’a Yaklaşmak İçin İçimizde Ne Kadar Yol Alıyoruz
Âl-i İmrân 97’nin insanın önüne koyduğu en derin sorulardan biri budur.
Hac olağanüstü bir yolculuktur.
İnsan:
evinden çıkar.
Ülkesini terk eder.
Saatlerce yol gider.
Mekke’ye ulaşır.
İhrama girer.
Kâbe’yi görür.
Tavaf eder.
Arafat’ta durur.
Dua eder.
Belki ağlar.
Bütün bunlar çok güçlü deneyimlerdir.
Ama sonra insan:
evine geri döner.
İşte belki asıl hac tam burada sınanmaya başlar.
Kâbe’nin çevresinde dönmek kolay olabilir.
Peki hayatın merkezini:
Allah’ın etrafında
kurmak?
İhramda kibri bırakmak mümkün olabilir.
Peki eve dönünce:
makam,
para,
soy,
statü
kibri yeniden başladığında ne olacak?
Arafat’ta bütün insanların eşit olduğunu hissetmek mümkündür.
Peki günlük hayatta:
fakire,
yabancıya,
farklı milletten insana
aynı gözle bakabiliyor muyuz?
Hacerülesved’e yaklaşmak için çaba gösterebiliriz.
Peki kırdığımız bir insanın gönlüne yaklaşmak için:
aynı çabayı
gösteriyor muyuz?
Belki haccın en büyük sırrı:
Mekke’ye gitmekten daha çok;
Mekke’den nasıl döndüğümüzde
ortaya çıkar.
Çünkü Allah’ın Kâbe’ye ihtiyacı yoktur.
Allah’ın tavafımıza da ihtiyacı yoktur.
Ayet bunu çok sert biçimde söyler:
“Allah âlemlerden müstağnidir.”
Demek ki hac:
Allah için değil;
bizim için
vardır.
Biz değişelim diye.
Biz hatırlayalım diye.
Biz küçülelim diye.
Biz dünyadaki sahte üstünlüklerimizi çıkarıp:
kul olduğumuzu
yeniden fark edelim diye.
Ve belki Âl-i İmrân 97’nin bize bıraktığı en ağır soru şudur:
Kâbe’ye ulaşmak için gereken yolu planlıyoruz; peki Allah’a gerçekten yaklaşmak için hangi kibri, hangi haksızlığı ve hangi bağımlılığı geride bırakmamız gerektiğini de planlıyor muyuz?
