Âl-i İmrân Suresi 92. Ayette “Sevdiğiniz Şeylerden Allah Yolunda Harcamadıkça İyiliğin Gerçek Derecesine Ulaşamazsınız” İfadesi Ne Anlama Gelir 
Âl-i İmrân Suresinin 92. ayetinde şöyle buyrulur:
“Sevdiğiniz şeylerden Allah yolunda harcamadıkça birre erişemezsiniz. Her ne harcarsanız şüphesiz Allah onu bilir.”
Bu ayet, Kur’an’ın infak ve ahlak anlayışının en çarpıcı cümlelerinden biridir.
Çünkü ayet sadece:
“Bir şeyler verin.”
demez.
Çok daha zor bir ölçü koyar:
“Sevdiğiniz şeylerden verin.”
İnsan elinde değersiz gördüğü bir şeyi çıkardığında da bir şey vermiş olur.
Ama sevdiği,
değer verdiği,
kaybetmek istemediği
bir şeyden vazgeçtiğinde başka bir boyut ortaya çıkar:
Kalbin bağlılığı sınanır.
Ayetin merkezindeki ikinci önemli kelime ise:
“birr”
dir.
Birr yalnız sıradan “iyilik” değildir.
Doğruluk,
erdem,
Allah’a bağlılık,
ahlaki bütünlük
gibi geniş bir anlam alanına sahiptir.
Dolayısıyla ayetin mesajı sadece sadaka miktarıyla ilgili değildir.
Asıl mesele:
İnsanın sahip olduklarıyla kurduğu ilişkinin ahlaki niteliğidir.
Ayetteki “Birr” Kelimesi Ne Anlama Gelir
Ayet:
“len tenâlü’l-birre…”
ifadesiyle başlar.
“Birr” kelimesi:
iyilik,
erdem,
doğruluk,
takvaya yakın ahlaki bütünlük
anlamlarını taşıyabilir.
Bu nedenle ayeti yalnız:
“Sevdiğin şeyi vermezsen iyi insan olamazsın.”
şeklinde daraltmak eksik olur.
Burada çok daha yüksek bir erdem seviyesinden söz edilir:
İmanın insanın karakterine dönüşmesi.
“Birre Ulaşamazsınız” İfadesi Neden Bu Kadar Güçlüdür
Ayette:
“len tenâlû”
ifadesi kullanılır.
Yani:
“Asla erişemezsiniz / gerçek anlamda ulaşamazsınız.”
Bu güçlü ifade iyiliğin sadece:
dilde,
niyette,
kimlikte
kalmaması gerektiğini gösterir.
İnsan:
cömert olduğunu söyleyebilir.
Ama gerçek sınav:
sevdiği şeye dokunulduğunda
başlar.
“Sevdiğiniz Şeylerden” Ne Demektir
Ayette:
“mimmâ tuhibbûn”
denir.
Yani:
“Sevdiğiniz şeylerden.”
Bu:
para olabilir.
Mal olabilir.
Zaman olabilir.
Konfor olabilir.
Sahip olunan başka bir değer olabilir.
Ayetin vurucu tarafı şudur:
İnsanın:
“Bunu zaten istemiyordum.”
dediği şeyi vermesiyle,
“Bunu seviyorum ama yine de paylaşacağım.”
demesi aynı ahlaki derinliğe sahip değildir.
Allah Neden Özellikle Sevdiğimiz Şeylerden Vermemizi İstiyor
Çünkü insanın gerçek bağlılığı:
kaybetmek istemediği şeylerde
ortaya çıkar.
İnsan:
Allah’ı sevdiğini söyleyebilir.
Ama mal sevgisiyle Allah’ın emri karşı karşıya geldiğinde:
hangisi daha güçlü?
İnfak burada sadece ekonomik davranış değildir.
Kalbin önceliklerini ortaya çıkaran bir sınavdır.
Sevdiğimiz Her Şeyi Vermek Zorunda mıyız
Hayır.
Ayet:
bütün malınızı dağıtın
demiyor.
“Sevdiğiniz şeylerden harcamadıkça…”
diyor.
Yani sevilen maldan:
bir pay ayırmak,
cömertliği gerçek bir fedakârlık boyutuna taşımak
vurgulanmaktadır.
İslam’ın genel ekonomik anlayışında insanın:
kendisine,
ailesine,
sorumlu olduğu kişilere
bakması da önemlidir.
Cömertlik:
sorumsuzluk
değildir.
Eski veya İşe Yaramayan Şeyleri Vermek Sadaka Sayılmaz mı
Sayılabilir.
Bir eşya başkasının işine yarayacaksa onu vermek değerli olabilir.
Fakat ayetin hedeflediği seviye bundan daha yüksektir.
İnsan yalnız:
artık istemediği,
kullanmadığı,
değersiz gördüğü
şeyleri veriyorsa;
gerçek fedakârlık duygusu sınırlı kalabilir.
Ayet şöyle sorar:
“Senin için değerli olan şeyden de paylaşabiliyor musun?”
İnfak Sadece Para Vermek midir
Hayır.
“İnfak” geniş anlamda:
insanın sahip olduğu imkânları hayır için kullanmasıdır.
Bu:
para,
yiyecek,
mal,
bilgi,
emek,
zaman
şeklinde olabilir.
Örneğin çok yoğun bir insanın bir başkasına zaman ayırması:
onun için ciddi bir fedakârlık olabilir.
Çünkü bazen insanın en sevdiği ve en kıymetli şeyi:
zamanıdır.
İnsan Neden Sevdiği Şeyi Vermekte Zorlanır
Çünkü sahiplik insanın güven duygusuyla ilişkilidir.
İnsan şöyle düşünebilir:
Ya sonra bana lazım olursa?
Ya azalırsa?
Ya bir daha elde edemezsem?
Bu nedenle cömertlik:
yalnız mal kaybı korkusuyla değil,
gelecek kaygısıyla
da mücadele eder.
İnfak eden insan bir ölçüde:
“Sahip olduğum şey benim mutlak güvencem değildir.”
demeyi öğrenir.
Mal Sevgisi Kötü müdür
Hayır.
İnsanın:
evini,
malını,
emeğiyle kazandığını
sevmesi doğal olabilir.
Kur’an’ın eleştirdiği şey sevginin varlığı değil:
sevginin insanı yönetmesi
dir.
Mal insanın elinde bulunabilir.
Problem:
malın insanın kalbini ele geçirmesidir.
Âl-i İmrân 92 bu sınırı görünür hâle getirir.
Sevdiğimiz Bir Şeyi Vermek Neden İnsanı Özgürleştirebilir
Çünkü insan bazen sahip olduğu şeyi yönettiğini sanır.
Oysa gerçekte:
sahip olduğu şey onu yönetiyor olabilir.
Bir malı kaybetme düşüncesi bile kişiyi:
kaygı,
korku,
hırs
içine sokabilir.
İnsan sevdiği bir şeyden bilinçli biçimde vazgeçebildiğinde:
“Ben bunun kölesi değilim.”
demiş olur.
Bu nedenle cömertlik:
başkasına yardım olduğu kadar
insanın kendi iç özgürlüğü
de olabilir.
Bu Ayetin Sahâbe Hayatında Önemli Örnekleri Var mıdır
Klasik İslam kaynaklarında bu ayetle ilişkilendirilen meşhur örneklerden biri Ebû Talha’nın çok sevdiği bir bahçesini Allah yolunda vermesidir.
Rivayetlerde ayeti işittikten sonra:
en sevdiği mallarından birini hayır için ayırdığı anlatılır.
Bu örneğin temel mesajı:
ayetin ilk Müslümanlar tarafından yalnız teorik bir öğüt olarak değil,
doğrudan davranış çağrısı
olarak anlaşılmış olmasıdır.
Verdiğimiz Şeyin Kalitesi Önemli midir
Evet.
Kur’an’ın başka ayetlerinde de insanın kendisinin almak istemeyeceği kadar kötü şeyleri sadaka olarak seçmesi eleştirilir.
Bu ahlaki olarak da anlaşılırdır.
Kendimize:
kaliteli,
iyi,
değerli
olanı ayırıp;
başkasına:
değersiz olanı
vermek cömertliğin ruhunu zayıflatabilir.
Gerçek paylaşım:
karşımızdaki insanın onurunu da
korur.
İnfakın Değeri Verilen Miktarla mı Ölçülür
Her zaman değil.
Bir milyon lirası olanın bin lira vermesiyle,
bin lirası olanın yüz lira vermesi
aynı fedakârlık olmayabilir.
Bu nedenle ahlaki değer:
sadece rakamla
ölçülemez.
Ne kadarımızı verdik?
Ne kadar sevdiğimizden vazgeçtik?
Niyetimiz neydi?
Bunların hepsi önemlidir.
Bazen küçük bir miktar:
çok büyük bir fedakârlık
olabilir.
Gösteriş İçin Vermek Bu Ayetin Ruhuyla Bağdaşır mı
Hayır.
İnsan çok değerli bir şey verebilir ama amacı:
takdir edilmek,
isim yapmak,
üstün görünmek
olabilir.
Kur’an’ın infak anlayışında niyet önemlidir.
Ayetin sonunda:
“Her ne harcarsanız Allah onu bilir.”
denmesi bununla da ilişkilidir.
İnsanlar yalnız dışarıdaki miktarı görebilir.
Allah ise:
niyeti de bilir.
“Her Ne Harcarsanız Allah Onu Bilir” İfadesi Neden Ayetin Sonunda Geliyor
Çünkü insanın yaptığı iyilik bazen:
kimse tarafından görülmez.
Kimse teşekkür etmez.
İnsanlar miktarı küçümseyebilir.
Fakat ayet:
Allah biliyor
der.
Bu hem:
teselli
hem de:
sorumluluk
taşır.
Gizli iyilik kaybolmaz.
Ama gösteriş ve yanlış niyet de:
Allah’tan gizlenmez.
Gizli Verilen Sadakanın Özel Bir Değeri Var mıdır
Kur’an’ın genel öğretisinde gizli sadaka özellikle övülen davranışlardan biridir.
Çünkü gizlilik:
riya riskini
azaltabilir.
Ayrıca yardım alan kişinin:
onurunu
koruyabilir.
Ancak bazen açıkça vermek de başkalarını teşvik etmek gibi iyi amaçlarla anlamlı olabilir.
Dolayısıyla mesele:
yalnız gizli veya açık olmak değildir.
Asıl ölçü:
niyet ve hikmettir.
Sevdiğimiz Şeyden Vermek Sadece Fakirlere Yardımla mı Sınırlıdır
Hayır.
İnfakın birçok hayırlı alanı olabilir:
muhtaçlar,
yetimler,
eğitim,
sağlık,
toplumsal yarar,
aile sorumlulukları,
zor durumda olan insanlar.
Önemli olan:
malın veya imkânın
hak ve hayır doğrultusunda
kullanılmasıdır.
Ayet cömertliği:
dar bir yardım hareketinden çıkarıp
karakter özelliğine
dönüştürür.
Bu Ayet Sahip Olmayı mı, Bağlanmayı mı Sorguluyor
Daha çok:
bağlanmayı.
İnsan zengin olabilir.
Ama malı kalbinde değil:
elinde
tutabilir.
Başka biri daha az mala sahip olduğu hâlde:
sahip olduklarına aşırı derecede bağımlı
olabilir.
Bu nedenle Kur’an’ın sınavı yalnız:
“Ne kadar malın var?”
değildir.
Daha derin soru:
“Malın senin üzerinde ne kadar güce sahip?”
tır.
Gerçekten Neyi Sevdiğimizi, Ondan Vazgeçmemiz Gerektiğinde mi Anlarız
Âl-i İmrân 92’nin insanın önüne koyduğu en derin sorulardan biri budur.
İnsan:
“Ben paraya bağlı değilim.”
diyebilir.
Ama vermesi gerektiğinde eli kapanıyorsa:
söz ile gerçeklik arasında fark olabilir.
“Ben eşyaya değer vermem.”
diyebilir.
Ama sevdiği bir şeyi paylaşması gerektiğinde öfke duyabilir.
“Ben zamanımı insanlara ayırırım.”
diyebilir.
Ama bir yakını gerçekten ihtiyaç duyduğunda:
beş dakika bile vermek istemeyebilir.
Ayet insanı tam burada sınar:
Senin için değerli olan nedir?
Ve daha önemlisi:
O şey senden istendiğinde kalbin ne yapıyor?
Belki insanın gerçek putları:
söylediklerinde değil,
vazgeçemediklerinde
görünür.
Bir şeyden vazgeçmek elbette onu kötü görmek anlamına gelmez.
Tam tersine:
onu sevdiğin hâlde,
daha yüksek bir değer uğruna paylaşabilmek
demektir.
İşte bu nedenle ayet:
“Sevmediğiniz şeylerden verin.”
demiyor.
“Sevdiğiniz şeylerden…”
diyor.
Çünkü gerçek cömertlik:
fazlalığın boşaltılması değil;
kalbin:
“Bu benim.”
dediği yerde bile paylaşmayı öğrenmesidir.
Ayetin sonunda:
“Allah onu bilir.”
ifadesi gelir.
Belki verdiğin şeyi kimse görmeyecek.
Belki teşekkür bile edilmeyecek.
Belki insanlar:
“Ne var bunda?”
diyecek.
Ama Allah:
senin ne kadar sevdiğini,
ne kadar zorlandığını,
neden verdiğini
bilir.
Bu yüzden iyiliğin gerçek değeri:
insanların alkışında değil,
Allah’ın bilgisindedir.
Ve belki Âl-i İmrân 92’nin bize bıraktığı en zor soru şudur:
Allah yolunda vermemiz istendiğinde elimizi en çok kapatan şey neyse, acaba kalbimizde en fazla onun mu egemenliği vardır?
