Jean-Paul Sartre'a Göre Varoluşçuluk Nedir 
Özgürlük, Seçim, Kaygı Ve Sorumluluk Nasıl Açıklanır
Jean-Paul Sartre'a göre varoluşçuluk, insanın önceden belirlenmiş bir özle, değişmez bir kaderle veya hazır bir anlamla dünyaya gelmediğini savunan güçlü bir felsefi yaklaşımdır. Bu düşüncede insan, önce var olur; sonra seçimleriyle, eylemleriyle, sorumluluklarıyla, kaçışlarıyla, cesaretiyle ve dünyaya karşı aldığı tavırla kendini kurar.
Sartre'ın varoluşçuluğu insanı rahatlatan değil, insanı uyandıran bir felsefedir. Çünkü bu düşünce insana şunu söyler: Sen yalnızca sana verilen şartların sonucu değilsin. Sen, bu şartlar karşısında aldığın tavırsın.
Bu yüzden Sartre felsefesinde özgürlük, hafif bir ayrıcalık değil; ağır bir yazgıdır. İnsan, özgür olmaktan kaçamaz. Çünkü kaçmak bile bir seçimdir. Susmak bile bir tavırdır. Beklemek bile bir yöneliştir. Kendini kandırmak bile insanın kendi özgürlüğü karşısında aldığı bir pozisyondur.
Varoluşçuluk Nedir
Varoluşçuluk, insanın hazır bir öz, hazır bir kimlik veya önceden çizilmiş bir kaderle tanımlanamayacağını savunan felsefi görüştür. Bu anlayışa göre insan, doğuştan tamamlanmış bir varlık değildir; insan, yaşamı boyunca yaptığı seçimlerle kendini oluşturur.
Sartre'a göre insan bir nesne gibi tasarlanmış değildir. Bir bıçak, yapılmadan önce belirli bir amaca sahiptir. Bıçağın özü, yani ne işe yarayacağı, onun varlığından önce belirlenmiştir. Fakat insan böyle değildir.
İnsan önce dünyaya gelir. Sonra ne olacağını kendisi seçer.
| Nesne | İnsan |
|---|---|
| Önceden belirlenmiş amaca sahiptir. | Hazır bir özle doğmaz. |
| Kullanım amacı bellidir. | Kendi anlamını seçer. |
| Kendini değiştiremez. | Kendini aşabilir. |
| Verilmiş yapıya bağlıdır. | Projeleriyle kendini kurar. |
Bu yüzden Sartre'ın varoluşçuluğu, insanın açık, eksik, tamamlanmamış ve kendini kurmaya zorunlu bir varlık olduğunu söyler.
“Varoluş Özden Önce Gelir” Ne Anlama Gelir
Sartre'ın en meşhur cümlesi şudur: Varoluş özden önce gelir.
Bu ifade, insanın önce var olduğunu, sonra kendi özünü seçimleriyle kurduğunu anlatır. İnsan dünyaya geldiğinde onun kim olacağı, nasıl yaşayacağı, hangi anlamı taşıyacağı, nasıl biri haline geleceği önceden kesin biçimde belirlenmiş değildir.
Bir insan cesur, korkak, dürüst, sahte, sorumlu, kaçak, özgür, teslimiyetçi veya direnen biri olarak doğmaz. Bu nitelikler, onun seçimleriyle şekillenir.
İnsan, doğuştan tamamlanmış bir tanım değildir.
İnsan, kendi yolunu yürürken kendini kurar. İnsan, eylemleriyle kendi özünü yakar ve biçimlendirir.
İnsan, yaptığı her seçimle kendisine bir anlam verir.Bu düşünce hem özgürleştiricidir hem ürkütücüdür. Çünkü insan artık kendi hayatının anlamını tamamen dışarıdan bekleyemez. Sartre'a göre insan, kendisine verilmiş hazır bir kimliği değil; kendi seçtiği varoluş biçimini yaşar.
İnsan Neden Hazır Bir Özle Doğmaz
Sartre'a göre insanın hazır bir özü yoktur; çünkü insan, kendi üzerine düşünebilen, kendini aşabilen, geleceğe doğru tasarılar kurabilen ve varlığını sorgulayabilen bir bilinçtir.
Bir taş, taş olmaktan çıkmak için proje kurmaz. Bir masa, kendi anlamını tartışmaz. Bir ağaç, “Ben kim olmalıyım
” diye sormaz. Fakat insan sorar. İnsan kendini sorgular. İnsan olduğuyla yetinmeyip olabileceğine yönelir.Bu nedenle insan, kapalı bir varlık değildir. İnsan açık bir imkândır.
| Kapalı Varlık | İnsan |
|---|---|
| Ne ise odur. | Ne olduğuyla yetinmez. |
| Kendini aşmaz. | Kendini aşmaya yönelir. |
| Seçim yapmaz. | Seçimleriyle kendini kurar. |
| Gelecek tasarısı yoktur. | Geleceğe doğru yaşar. |
İnsan, yalnızca mevcut durumundan ibaret değildir. İnsan, henüz olmadığı şeye doğru yönelen bir varlıktır. Sartre'ın varoluşçuluğunda insanın büyüklüğü de acısı da burada başlar.
Özgürlük Sartre İçin Ne Demektir
Sartre için özgürlük, insanın en temel varoluş gerçeğidir. Fakat bu özgürlük keyfi, kolay veya sınırsız bir rahatlık değildir. Özgürlük, insanın içinde bulunduğu koşullar karşısında daima bir tavır alabilme zorunluluğudur.
İnsan ailesini, doğduğu toplumu, çağını, bedenini, geçmişini, ekonomik durumunu veya tarihsel koşullarını tamamen seçmemiş olabilir. Fakat Sartre'a göre insan, bu koşullar karşısında nasıl bir tavır alacağını seçer.
Koşullar insanı sınırlar. Fakat insan, sınırlar içinde de tavır alır. Tavır, özgürlüğün somut biçimidir. Seçim, insanın kendini dünyada belirleme hareketidir.Bu nedenle Sartre'ın özgürlük anlayışı, “Her şeyi yapabilirim” anlamına gelmez. Daha derin anlamıyla özgürlük, içinde bulunduğum durumdan ne çıkaracağımı seçmek zorundayım demektir.
İnsan Neden Özgür Olmaya Mahkûmdur
Sartre'ın en sarsıcı ifadelerinden biri şudur: İnsan özgür olmaya mahkûmdur.
Bu cümledeki “mahkûm” kelimesi çok önemlidir. Çünkü Sartre'a göre insan özgürlüğü seçmiş değildir; insan kendini zaten özgürlük içinde bulur. İnsan seçmekten kaçamaz. Seçmeyi reddettiğinde bile, reddetmeyi seçmiş olur.
| Durum | Sartre'a Göre Anlamı |
|---|---|
| Eyleme geçmek | Seçim yapmaktır. |
| Beklemek | Beklemeyi seçmektir. |
| Susmak | Susarak tavır almaktır. |
| Kaçmak | Kaçışı seçmektir. |
| Boyun eğmek | Teslimiyet tavrını seçmektir. |
Bu nedenle insan, özgürlüğünden kurtulamaz. Özgürlük, insanın dışarıdan aldığı bir izin değil; varoluşunun yapısıdır.
Fakat bu özgürlük aynı zamanda ağırdır. Çünkü insan artık bütün suçları kadere, topluma, geçmişe veya başkalarına yükleyerek kendini tamamen masumlaştıramaz. Sartre'a göre insanın daima bir tavır alma payı vardır.
Seçim Neden Sartre Felsefesinin Kalbidir
Sartre felsefesinde insanı insan yapan şey, yalnızca düşünmesi değil; seçmesidir. İnsan seçimleriyle kendini görünür hale getirir. Ne düşündüğümüz önemlidir; fakat Sartre için asıl belirleyici olan, dünyada nasıl davrandığımızdır.
Bir insanın kim olduğu, yalnızca söylediği sözlerde değil; hangi eylemleri seçtiğinde, hangi sorumlulukları üstlendiğinde, hangi kaçışlara sığındığında, hangi riskleri aldığına bakılarak anlaşılır.
Seçim, insanın yönüdür. Seçim, özgürlüğün eyleme dönüşmesidir. Seçim, sorumluluğun başladığı yerdir.
Seçim, insanın dünyaya verdiği cevaptır.Sartre için seçim yalnızca bireysel bir tercih değildir. Her seçim, insanın kendisi hakkında verdiği bir hükümdür. İnsan seçerken şunu da söyler:
Ben böyle bir insan olmayı kabul ediyorum.
Bu nedenle seçim, insanın kendi özünü yazdığı yerdir.
Sorumluluk Neden Özgürlükten Ayrılamaz
Sartre'a göre özgürlük ile sorumluluk birbirinden ayrılamaz. İnsan özgür olduğu için sorumludur. Sorumluluk, özgürlüğün bedelidir.
Eğer insan seçimleriyle kendini kuruyorsa, yaptığı seçimlerin anlamını da üstlenmek zorundadır. Bu nedenle Sartre, insanı bahanelerin arkasına saklanmaktan çıkarır.
“Ben böyleyim.”
“Şartlar beni buna zorladı.”
“Herkes böyle yapıyor.”
“Başka seçeneğim yoktu.”
Bu cümleler bazen gerçek bir sıkışmayı anlatabilir. Fakat Sartre'a göre çoğu zaman insanın kendi özgürlüğünden kaçmak için kullandığı perdeler haline de gelebilir.
| Özgürlük | Sorumluluk |
|---|---|
| Seçme imkânıdır. | Seçimin sonucunu üstlenmektir. |
| İnsanı açar. | İnsanı yükümlü kılar. |
| Geleceğe yöneltir. | Geçmiş eylemin hesabını getirir. |
| İmkân verir. | Ağırlık taşır. |
Sartre'ın felsefesinde özgürlük tatlı bir hayal değildir. Özgürlük, insanın kendi varoluşunu omuzlamasıdır.
İnsan Seçimleriyle Sadece Kendini mi Belirler
Sartre'a göre insan seçimleriyle yalnızca kendini değil, aynı zamanda insanlık hakkında bir imgeyi de belirler. Çünkü insan bir şeyi seçtiğinde, aslında “böyle davranmak insan için mümkündür ve kabul edilebilir” demiş olur.
Bu nedenle her seçim bireysel görünse bile evrensel bir yankı taşır.
Bir insan dürüstlüğü seçtiğinde, insanın dürüst olabileceğini gösterir. Bir insan korkaklığı seçtiğinde, insanın korkaklıkla yaşayabileceğini de kabul etmiş olur. Bir insan adaleti, direnişi, sadakati veya ihaneti seçtiğinde, insanlık hakkında bir örnek ortaya koyar.
Seçim, yalnızca “benim hayatım” değildir. Seçim, insanlık adına verilmiş sessiz bir örnektir. Her eylem, insanın ne olabileceğine dair bir iz bırakır. İnsan, seçerken dünyaya bir insan modeli sunar.Bu yüzden Sartre'ın sorumluluk anlayışı çok ağırdır. İnsan, kendi hayatını seçerken aynı zamanda insanın ne olabileceğine dair bir anlam da üretir.
Kaygı Neden Özgürlüğün Gölgesidir
Sartre'a göre kaygı, insanın kendi özgürlüğünü fark ettiğinde yaşadığı derin varoluşsal sarsıntıdır. Kaygı, sıradan korkudan farklıdır. Korku, dışarıdaki belirli bir tehlikeye yönelir. Kaygı ise insanın kendi seçim imkânlarının sınırsızlığı karşısında duyduğu içsel titremedir.
Bir uçurum kenarında duran insan sadece düşmekten korkmaz. Aynı zamanda kendini aşağı bırakabilecek özgür bir varlık olduğunu da hisseder. Bu ürpertici farkındalık kaygıdır.
| Korku | Kaygı |
|---|---|
| Dışsal tehlikeye yönelir. | İnsanın kendi özgürlüğünden doğar. |
| Belirli bir nesnesi vardır. | Daha derin ve varoluşsaldır. |
| Kaçma isteği doğurur. | Sorumluluğu fark ettirir. |
| Tehlikeyi gösterir. | İnsanın kendini seçtiğini gösterir. |
Kaygı, Sartre için bir hastalık değildir. Kaygı, insanın özgür olduğunu fark etmesidir. Çünkü yalnızca özgür olan varlık, kendi seçimlerinin ağırlığı karşısında sarsılır.
Kendini Aldatma Nedir
Sartre'ın en önemli kavramlarından biri kendini aldatmadır. Kendini aldatma, insanın kendi özgürlüğünü inkâr ederek kendini sanki tamamen belirlenmiş, değişemez ve zorunlu bir varlıkmış gibi göstermesidir.
İnsan bazen rolüne, mesleğine, karakterine, geçmişine, toplumuna veya korkularına saklanır. Kendini sanki başka türlü davranması mümkün değilmiş gibi anlatır.
“Ben böyleyim, değişemem.” “Başka yol yoktu.” “Ben sadece görevimi yaptım.” “Herkes böyle yaptığı için ben de yaptım.” “Beni şartlar tamamen belirledi.”Sartre'a göre bu ifadeler insanın gerçek koşullarını tamamen yok saymaz. Fakat insanı kendi özgürlüğünden uzaklaştıran birer kaçış dili haline gelebilir.
Kendini aldatma, insanın özgür olduğunu bildiği halde, bu özgürlüğün sorumluluğunu taşımamak için kendini nesne gibi göstermesidir.
Kötü Niyet Nasıl Ortaya Çıkar
Sartre'ın kötü niyet dediği şey, insanın kendi özgürlüğünü saklamaya çalıştığı bilinç halidir. Burada insan açıkça yalan söylemeyebilir; fakat kendine karşı yarı bilinçli bir perde kurar.
Kötü niyet, insanın hem özgür olduğunu bilmesi hem de sanki özgür değilmiş gibi davranmasıdır.
Bir kişi yalnızca sosyal rolüne sığınabilir. Bir memur yalnızca “ben emir kuluyum” diyebilir. Bir insan yalnızca karakter özelliğine saklanıp “ben buyum” diyebilir. Fakat Sartre'a göre insan hiçbir zaman bütünüyle rolüne indirgenemez.
| Kötü Niyet Biçimi | Derin Anlamı |
|---|---|
| Role saklanmak | Özgürlüğü mesleğe veya kimliğe devretmek |
| Koşulları mutlaklaştırmak | Tavır alma imkânını inkâr etmek |
| Karaktere sığınmak | Değişme ihtimalinden kaçmak |
| Topluma uymayı bahane etmek | Kendi seçimini görünmez kılmak |
Kötü niyet, insanın kendi özgürlüğüyle yüzleşmekten korktuğu yerde başlar.
Sartre'a Göre İnsan Bir Proje midir
Sartre'a göre insan, tamamlanmış bir öz değil; kendini geleceğe doğru kuran bir projedir. İnsan yalnızca geçmişinden ibaret değildir. İnsan, geleceğe doğru açılır, plan yapar, hedefler kurar, kendini aşmaya çalışır.
Bu nedenle insanı yalnızca “şu an ne olduğu” ile tanımlamak eksiktir. İnsan, aynı zamanda ne olmak istediği, neye yöneldiği, neyi seçtiği ve neyi reddettiği ile anlaşılır.
İnsan, kendi geleceğine doğru atılmış bir varlıktır. İnsan, olmadığı şeye doğru kendini aşar. İnsan, her seçimiyle kendi projesini yeniler. İnsan, projesinden sorumludur.Bu yüzden Sartre'ın insan anlayışı durağan değildir. İnsan, donmuş bir kimlik değil; sürekli kendini aşan, kendini kuran ve kendine hesap veren açık bir varoluştur.
Durum İçinde Özgürlük Ne Demektir
Sartre'ın özgürlük anlayışı bazen yanlış anlaşılır. Sartre, insanın hiçbir sınıra sahip olmadığını söylemez. İnsan her zaman bir durum içindedir. Bu durum; tarih, toplum, beden, ekonomi, aile, savaş, kültür, sınıf, dil ve geçmiş gibi unsurlarla belirlenir.
Fakat Sartre'a göre bu durumlar insanı tamamen nesneye dönüştürmez. İnsan bu koşullar içinde de bir tavır alır.
| Durum | Özgürlüğün Göründüğü Yer |
|---|---|
| Yoksulluk | Teslimiyet, mücadele veya başka bir yöneliş seçimi |
| Baskı | Boyun eğme, direnme veya susma tavrı |
| Geçmiş | Geçmişi yorumlama ve aşma biçimi |
| Toplum | Uyma, sorgulama veya dönüştürme kararı |
| Korku | Kaçma, yüzleşme veya erteleme seçimi |
Özgürlük, koşulsuz boşlukta uçmak değildir. Özgürlük, koşulların içinde tavır alabilmektir.
Sartre'a Göre Değerleri Kim Yaratır
Sartre'a göre hazır, dışarıdan insana verilmiş ve insanın yerine karar veren mutlak değerler yoksa, insan kendi değerlerini seçimleriyle yaratmak zorundadır.
Bu düşünce büyük bir sorumluluk getirir. Çünkü insan artık iyiyi, doğruyu, anlamlıyı ve değerliyi yalnızca geleneksel kalıplardan alıp otomatik biçimde uygulayamaz. İnsan, seçtiği değerin arkasında durmak zorundadır.
Değer, yalnızca söylenen şey değildir. Değer, seçilen ve yaşanan şeydir. İnsan, değerlerini eylemleriyle görünür kılar. Değer, dünyada alınan tavırla somutlaşır.Bir insan adaleti savunduğunu söylüyorsa, adalet karşısında aldığı tavır önemlidir. Bir insan özgürlüğü savunduğunu söylüyorsa, başkalarının özgürlüğüne nasıl davrandığı belirleyicidir.
Sartre için değer, soyut bir süs değil; eylemde sınanan bir gerçekliktir.
Başkaları Sartre'ın Varoluşçuluğunda Neden Önemlidir
Sartre'ın varoluşçuluğu yalnızca bireyin iç dünyasına kapanmaz. Başkaları, insanın kendini anlamasında çok önemli bir role sahiptir.
Başkasının bakışı altında insan kendini farklı bir şekilde fark eder. Birinin bizi görmesi, bizi yalnızca özgür bir bilinç olarak değil; aynı zamanda başkasının gözünde bir nesne, bir imge, bir karakter haline getirebilir.
Başkasının bakışı beni bana gösterir. Fakat aynı bakış beni dar bir kalıba da hapsedebilir.
İnsan ilişkileri bu yüzden özgürlükler arasında gerilim taşır.
Başkası olmadan benlik de eksik kalır.Sartre'ın ünlü “cehennem başkalarıdır” düşüncesi, başkalarının varlığının bizi sabitleyen, yargılayan ve bazen özgürlüğümüzü daraltan yönünü anlatır. Fakat bu, başkalarının önemsiz olduğu anlamına gelmez. Tam tersine, başkası insanın kendini fark ettiği en zor aynalardan biridir.
Varoluşçuluk Neden Karamsarlık Değildir
Sartre'ın varoluşçuluğu çoğu zaman karamsar sanılır. Çünkü bu felsefe insana hazır anlam, hazır teselli ve dışarıdan güvence verilmiş bir kader sunmaz. Fakat Sartre'a göre bu durum karamsarlık değil, insanın gerçek özgürlüğünün kabulüdür.
Eğer insanın özü önceden belirlenmemişse, insan değişebilir. Eğer insan seçimleriyle kendini kuruyorsa, geçmişin tamamen mahkûmu değildir. Eğer anlam hazır verilmemişse, insan anlam yaratabilir.
Hazır anlam yoksa, anlam yaratma imkânı vardır. Kader mutlak değilse, seçim mümkündür. İnsan tamamlanmamışsa, dönüşüm mümkündür. Sorumluluk ağırsa, insan ciddiye alınmaktadır.Bu yüzden Sartre'ın varoluşçuluğu karamsar değil; sert bir özgürlük felsefesidir. İnsana kolay avuntu vermez; fakat onu kendi hayatının öznesi olmaya çağırır.
Sartre'ın Varoluşçuluğu Günlük Hayatta Ne Anlatır
Sartre'ın varoluşçuluğu yalnızca akademik bir düşünce değildir. Günlük hayatın içinde de çok güçlü biçimde karşılığı vardır.
Bir insan işini, ilişkisini, ahlaki tavrını, suskunluğunu, öfkesini, cesaretini, korkusunu, sadakatini, ihaneti veya dürüstlüğü seçerken Sartre'ın felsefesinin tam içinde durur.
Günlük hayatta varoluşçuluk şunu sorar:
Gerçekten kendi hayatını mı yaşıyorsun
Yoksa sana verilen rolü mü tekrar ediyorsun
Bahanelerinin ardında mı saklanıyorsun
Seçimlerinin sorumluluğunu alıyor musun
Özgürlüğünü korkuyla mı, cesaretle mi taşıyorsun
Bu sorular, insanı rahatsız eder. Fakat Sartre için felsefenin görevi yalnızca rahatlatmak değildir. Felsefe, insanı kendi hakikatinin önüne çıkarmalıdır.
Sartre'ın Varoluşçuluğu Bugün Neden Hâlâ Güçlüdür
Bugün insan, sosyal medya kimlikleri, toplumsal roller, meslek baskıları, ekonomik kaygılar, politik gerilimler ve başkalarının yargıları arasında kendini bulmaya çalışıyor. Bu çağda Sartre'ın varoluşçuluğu hâlâ çok güçlüdür.
Çünkü modern insan da sık sık kendine şu soruları sorar:
Ben gerçekten seçiyor muyum, yoksa sürükleniyor muyum Hayatım bana mı ait, yoksa başkalarının beklentilerine mi Sorumluluğumu alıyor muyum, yoksa bahaneler mi üretiyorum Özgürlükten korktuğum için mi kendimi daraltıyorum Sartre bugünün insanına da şunu söyler: Sen yalnızca koşullarının toplamı değilsin. Sen, koşullarına verdiğin cevapsın.
Bu yüzden Sartre'ın varoluşçuluğu, insanı hâlâ sarsar. Çünkü insanı pasiflikten çıkarır, kendi seçimiyle yüzleştirir ve yaşamın anlamını dışarıda değil, eylemin içinde aramaya çağırır.
Son Söz İnsan, Özgürlüğünün Ağırlığında Kendini Kurar
Jean-Paul Sartre'a göre varoluşçuluk, insanın hazır bir özle dünyaya gelmediğini; kendi seçimleriyle, tavırlarıyla, eylemleriyle ve sorumluluklarıyla kendini kurduğunu anlatan güçlü bir felsefedir.
Bu felsefede insan, kaderin pasif taşıyıcısı değildir. İnsan, kendi varoluşunun aktif kurucusudur.
Özgürlük, Sartre için hafif bir armağan değil; insanın kaçamayacağı büyük bir yükümlülüktür. Çünkü insan ne yaparsa yapsın, bir tavır alır. Kaçsa da, sustuğunda da, beklediğinde de, teslim olduğunda da, direndiğinde de kendi varoluşunu şekillendirir.
Seçim, insanın kendini yazdığı yerdir.
Sorumluluk, bu yazının altına atılan imzadır.
Kaygı, özgürlüğün içimizde açtığı uçurumdur.
Kendini aldatma, bu uçurumdan kaçmak için ördüğümüz perdedir.
Sahici yaşam ise insanın kendi özgürlüğünü görüp onun ağırlığını üstlenmesidir.
Sartre'ın varoluşçuluğu insana kolay bir mutluluk vaadi sunmaz. Fakat çok daha büyük bir şey sunar: Kendi hayatının sorumluluğunu üstlenme cesareti.
Ve insan belki de ancak o zaman gerçekten var olur: Bahanelerin gölgesinden çıkıp seçimlerinin ışığında kendine baktığında.
Son düzenleme:
Jean-Paul Sartre ve Varoluşçuluk: Özgürlük ve Sorumluluk Arasında Modern İnsan
Giriş: Sartre'ın Varoluşçu Felsefesi
1. Varoluşçuluk Nedir ve Neden Önemlidir?
Varoluşçuluğun Temel İlkeleri:
Modern Yansıma: Kariyer değişiklikleri, ilişki tercihleri ve yaşam tarzı seçimleri, Sartre'ın varoluşçu felsefesinin pratik yansımalarıdır.
2. Özgürlük ve Sorumluluk: İki Yüzü Aynı Madalyonun
Sonuç: Sartre ve Modern İnsanın Özgürlük Yolculuğu
6. Umutsuzluk Yerine Eylem: Varoluşçu İyimserlik