İnsan Suresi 5. Ayette “İyiler Kâfur Katılmış Bir Kadehten İçerler” Buyrulması Ne Anlama Gelir 
İnsan Suresi’nin 4. ayetinde inkârın ve nankörlüğün sonucu anlatılmıştı:
Zincirler, bağlar ve alevli ateş.
- ayette ise sahne bir anda değişir.
Kur’an bu defa “ebrâr”, yani iyilikte sağlam duran, erdemli ve Allah’a bağlı kullardan söz eder:
“Şüphesiz iyiler, karışımı kâfur olan bir kadehten içerler.”
İnsan Suresi, 5. Ayet
Bir önceki ayette ateş vardı.
Bu ayette ise serinlik çağrıştıran bir içecek vardır.
Bir önceki ayette bağlanmak vardı.
Burada ikram vardır.
Kur’an böylece insanın önüne yalnızca ceza korkusunu değil, iyiliğin sonunda karşılaşacağı güzelliği de koyar.
Peki ayetteki “ebrâr” kimlerdir?
“Kâfur” gerçekten bildiğimiz kâfur mudur?
Cennetteki içeceklerin dünyadaki içeceklerden farkı nedir?
Ve Allah neden cennet nimetlerini böyle somut tasvirlerle anlatmaktadır?
İnsan Suresi 5. Ayet Ne Söylüyor
Ayet şöyledir:
إِنَّ الْأَبْرَارَ يَشْرَبُونَ مِن كَأْسٍ كَانَ مِزَاجُهَا كَافُورًا
Yaklaşık anlamıyla:
“Şüphesiz iyiler, karışımı kâfur olan bir kadehten içerler.”
Ayette üç temel unsur vardır:
Ebrâr.
Kadeh.
Kâfurla karıştırılmış içecek.
Bu kısa ayet, cennetin yalnızca bir ödül yeri değil, aynı zamanda arınmış bir ikram âlemi olduğunu hissettirir.
Burada önemli olan yalnızca ne içildiği değildir.
Asıl önemli olan:
Kimlerin bu ikrama ulaştığıdır.
“Ebrâr” Kimlerdir
Ayette geçen:
“El-ebrâr”
kelimesi, iyilikte ve doğrulukta öne çıkan kimseleri ifade eder.
“Birr” kelimesi Kur’an’da yalnızca küçük bir iyilik yapmak anlamında kullanılmaz.
Daha geniş biçimde:
İman, doğruluk, sadakat, kulluk, merhamet ve güzel davranışların bütününü kapsayan bir ahlaki iyilik hâlini anlatır.
Dolayısıyla “ebrâr”:
Arada bir iyilik yapan insanlar değil,
iyiliği karakter hâline getirmiş kimselerdir.
Birr, yalnızca davranış değildir.
İnsanın yönüdür.
Neden “İyiler” Deniliyor da Sadece “Müminler” Denilmiyor
Bu kullanım son derece anlamlıdır.
Çünkü Kur’an iman ile ahlakı birbirinden koparmaz.
İman yalnızca zihinde taşınan bir kabul değildir.
Gerçek iman:
Davranışa,
merhamete,
adalete,
sadakate,
fedakârlığa
yansır.
Nitekim İnsan Suresi’nin devamındaki ayetler “ebrâr”ın nasıl insanlar olduğunu ayrıntılı biçimde anlatacaktır.
Onlar:
Adaklarını yerine getirirler.
Hesap gününden korkarlar.
Yoksulu doyururlar.
Yetimi gözetirler.
Esire yemek verirler.
Üstelik bunu karşılık beklemeden yaparlar.
Demek ki Kur’an’daki iyilik:
İnanç ile davranışın birleşmesidir.
“Kâ’s” Yani Kadeh Ne Anlama Gelmektedir
Ayette:
“Kâ’s”
kelimesi geçer.
Bu kelime dolu içki kadehi veya içecek bulunan kap anlamında kullanılır.
Fakat cennet içecekleri dünya içkileriyle aynı özelliklerde düşünülmemelidir.
Kur’an başka ayetlerde cennet içeceklerinin:
Sarhoşluk vermediğini,
baş ağrısı yapmadığını,
aklı bozmadığını,
zarar vermediğini
açıklar.
Yani dünyadaki bazı zevklerin içindeki zarar, cennette ortadan kaldırılmıştır.
Orada:
Haz vardır fakat zarar yoktur.
Lezzet vardır fakat pişmanlık yoktur.
İkram vardır fakat bedeli acı değildir.
Ayetteki “Kâfur” Nedir
“Kâfur” dünyada hoş kokusu ve serinletici özelliğiyle bilinen bir maddedir.
Fakat cennet bağlamında kullanılan “kâfur”u dünya maddesiyle tamamen özdeşleştirmek doğru değildir.
Kur’an insanın anlayabileceği kelimeler kullanır.
Fakat cennet nimetlerinin gerçek mahiyeti dünya tecrübesinin ötesindedir.
Buradaki kâfur ifadesi özellikle:
Hoş koku, ferahlık, serinlik ve temizlik
çağrışımı taşır.
Dolayısıyla ayetin okuyucuda oluşturduğu his:
Serinletici, temiz, hoş ve huzur veren bir ikramdır.
Neden Özellikle Serinlik Çağrışımı Yapılıyor
Bir önceki ayeti düşünelim.
Orada:
“Saîr”, yani alevli ateş anlatılmıştı.
Hemen ardından:
Kâfurla karıştırılmış serinletici bir içecek gelir.
Bu karşıtlık son derece güçlüdür.
Bir tarafta yakıcılık.
Diğer tarafta ferahlık.
Bir tarafta azap.
Diğer tarafta ikram.
Bir tarafta nankörlüğün sonucu.
Diğer tarafta iyiliğin sonucu.
Kur’an böylece iki yolun sonucunu zihnimizde yalnızca fikir olarak değil, adeta hissedilebilir iki ayrı atmosfer olarak canlandırır.
Cennetteki İçecekler Neden Bu Kadar Çok Anlatılıyor
Çünkü su ve içecek insan hayatındaki en temel ihtiyaçlardan biridir.
Susuzluk insanın bedeninde çok güçlü bir ihtiyaç meydana getirir.
Özellikle sıcak iklimlerde yaşayan ilk Kur’an muhatapları için serin, temiz ve hoş bir içecek son derece güçlü bir nimet tasviridir.
Fakat ayetin mesajı yalnızca tarihsel şartlarla sınırlı değildir.
İnsan bugün de ferahlığı anlar.
Susuzluğun giderilmesini anlar.
Temiz bir içeceğin verdiği rahatlığı anlar.
Kur’an bildiğimiz bir nimet üzerinden bilmediğimiz cennet nimetini yaklaştırır.
Cennet Nimetleri Dünyadaki Nimetlerin Aynısı mıdır
İsimlerde benzerlik olabilir.
Fakat mahiyet bakımından aynı olduklarını söyleyemeyiz.
Kur’an:
Bahçelerden,
ırmaklardan,
meyvelerden,
içeceklerden,
gölgelerden
söz eder.
Bunlar insan zihninin anlayabileceği kelimelerdir.
Fakat ahiret hayatının şartları dünya hayatıyla aynı değildir.
Bu yüzden İslam düşüncesinde sıkça vurgulanan nokta şudur:
İsimleri tanıyoruz, fakat hakiki mahiyetlerini dünyada tam olarak bilmiyoruz.
Cennet nimetleri ancak yaşandığında bütünüyle anlaşılabilecek nimetlerdir.
Cennet Sadece Yeme İçme Yeri midir
Hayır.
Kur’an’ın cennet tasvirlerini yalnızca fiziksel zevklere indirgemek büyük bir eksiklik olur.
Cennetin asıl güzelliği:
Korkunun sona ermesi,
üzüntünün kalkması,
insanın güvende olması,
kalbin arınması,
Allah’ın hoşnutluğuna ulaşılması
ve kaybetme korkusunun bitmesidir.
Dünyada en güzel nimetin bile arkasında bir endişe vardır:
“Bir gün bitecek.”
Cennette ise nimetin yanında şu güven bulunur:
“Bu artık kaybolmayacak.”
Belki cennetin en büyük huzurlarından biri de budur.
“İçmek” Burada Manevi Bir Anlam da Taşır mı
Ayetin öncelikli anlamı gerçek cennet nimetidir.
Fakat bunun manevi çağrışımlarını düşünmek mümkündür.
Dünyada insanın ruhu da susayabilir.
İnsan:
Anlam arar.
Sevgi arar.
Güven arar.
Adalet arar.
Huzur arar.
Fakat dünya bütün bu arzuları hiçbir zaman tamamen doyurmaz.
Her mutluluğun içerisinde bir eksiklik kalabilir.
Ahiret ise Kur’an’ın tasvirinde insanın yalnızca bedeninin değil, varoluşsal susuzluğunun da giderildiği yer hâline gelir.
Dünya Zevkleri ile Cennet Zevkleri Arasındaki En Büyük Fark Nedir
Dünya nimetlerinin ortak bir özelliği vardır:
Geçicidirler.
En güzel yemek biter.
En güzel yolculuk sona erer.
En güzel ev eskir.
En güzel beden yaşlanır.
En güçlü insan güç kaybeder.
Bunun yanında dünyadaki birçok zevkin yan etkisi bulunabilir.
Fazlası zarar verebilir.
Bağımlılık oluşturabilir.
Pişmanlık doğurabilir.
Cennette ise nimet:
Eksilmez.
Bozulmaz.
Zarar vermez.
Bıkkınlık oluşturmaz.
Bu yüzden cennet, yalnızca dünyanın daha fazlası değildir.
Dünya nimetlerinin kusurlarından arındırılmış başka bir varoluş düzenidir.
İyilik ile Ödül Arasında Nasıl Bir İlişki Vardır
Kur’an iyiliğin anlamsız olmadığını öğretir.
Dünyada bazen iyi insan kaybediyor gibi görünebilir.
Birisi yardım eder ve karşılık görmez.
Fedakârlık yapar ve unutulur.
Adaletli davranır ve zarar görür.
Kimse yaptığı iyiliği fark etmeyebilir.
Fakat Kur’an şunu söyler:
Allah hiçbir iyiliği unutmaz.
İnsanların görmediğini Allah görür.
İnsanların değer vermediğini Allah değerlendirir.
Bu nedenle ebrârın kadehi yalnızca bir içecek değildir.
İyiliğin kaybolmadığının ilanıdır.
İnsan İyiliği Sadece Cennet İçin mi Yapmalıdır
Burada önemli bir ahlaki incelik vardır.
İnsan elbette Allah’ın vaat ettiği cenneti isteyebilir.
Bu Kur’an’ın bizzat teşvik ettiği bir umuttur.
Fakat gerçek kulluk yalnızca:
“Ben bunu yapayım, karşılığında şu ödülü alayım.”
şeklindeki ticari bir hesaba indirgenmemelidir.
İyilik:
Allah sevdiği için,
doğru olduğu için,
merhamet gerektirdiği için
de yapılır.
Nitekim surenin ilerleyen ayetlerinde ebrâr:
“Sizden ne bir karşılık ne de bir teşekkür istiyoruz.”
diyeceklerdir.
Bu çok yüksek bir ahlak seviyesidir.
“Ebrâr” Olmak Büyük Kahramanlıklar mı Gerektirir
Her zaman değil.
Kur’an’ın anlattığı büyük ahlak çoğu zaman günlük davranışlarda ortaya çıkar.
Bir açın karnını doyurmak.
Bir yetimi gözetmek.
Verilen sözü tutmak.
Kimse görmediğinde dürüst kalmak.
Öfkelenince zulmetmemek.
İhtiyaç sahibine yardım etmek.
Karşılık beklememek.
Bunlar dışarıdan küçük görülebilir.
Fakat Allah katında büyük olabilir.
Büyük ahlak bazen küçük görünen davranışların içindeki büyük niyettir.
Bu Ayet Şükür Kavramının Devamı Olarak Okunabilir mi
Evet.
- ayette insanın:
“Ya şükredici ya da nankör”
olacağı bildirilmişti.
- ayette ise şükrün ve iyiliğin yönünde yürüyenlerin sonucunu görmeye başlıyoruz.
Bu açıdan surenin yapısı çok düzenlidir:
İnsan yaratılır.
Yol gösterilir.
İnsan seçim yapar.
Seçimin sonucu ortaya çıkar.
Ebrâr, kendilerine verilen hayatı tamamen unutmuş insanlar değildir.
Onlar nimetin kaynağını tanır ve hayatlarını buna göre şekillendirirler.
Bu nedenle cennette kendilerine verilen nimet, dünyadaki şükürlerinin ilahî karşılığıdır.
Kâfurun Hoş Kokusu Bize Ne Düşündürüyor
Koku insan hafızasıyla çok güçlü biçimde ilişkilidir.
Güzel bir koku:
Temizlik,
ferahlık,
güzellik
ve huzur hissi verebilir.
Kâfurun ayette kullanılması cennet nimetinin yalnızca damak tadına değil, adeta insanın bütün duyularına hitap eden bir güzelliğe sahip olduğunu düşündürür.
Cennet yalnızca:
“İhtiyaçların giderildiği bir yer”
değildir.
Kur’an onu:
Güzelliğin, ikramın ve huzurun tamamlandığı bir yer
olarak tasvir eder.
Bu Ayet Günlük Hayatımıza Ne Söylüyor
İnsan çoğu zaman yaptığı iyiliğin hemen karşılığını görmek ister.
Birisine yardım eder.
Teşekkür bekler.
Fedakârlık yapar.
Takdir görmek ister.
Ama karşılık gelmeyince:
“Niye yaptım ki?”
diye düşünebilir.
Ebrâr anlayışı ise insanın ufkunu genişletir.
Her iyiliğin karşılığı insanlardan gelmek zorunda değildir.
Bazı iyiliklerin gerçek karşılığı Allah katındadır.
Bu düşünce insanı insanların alkışına bağımlı olmaktan kurtarabilir.
İnsan görmese bile Allah görür.
Bu, ihlasın en güçlü temellerinden biridir.
Neden Cennet Tasviri Tam Bu Noktada Başlıyor
Çünkü Kur’an insanı yalnızca korkuyla eğitmez.
- ayette azap anlatıldı.
- ayette ise hemen umut kapısı açıldı.
Bu denge çok önemlidir.
Kur’an insan psikolojisini tek taraflı bırakmaz.
İnsan bazen uyarıya ihtiyaç duyar.
Bazen ümide ihtiyaç duyar.
Bazen hesap bilincine ihtiyaç duyar.
Bazen Allah’ın ikramını hatırlamaya ihtiyaç duyar.
Bu yüzden Kur’an’ın eğitiminde:
Havf — korku
ve
Recâ — ümit
birlikte bulunur.
Mümin ne Allah’ın rahmetinden ümidini keser ne de hesabı unutacak kadar kendisini güvende görür.
Son Söz
İnsan Suresi’nin 5. ayeti, 4. ayetin sert azap tasvirinden sonra adeta insanın önüne başka bir pencere açar.
Bir tarafta:
Zincirler ve ateş.
Diğer tarafta:
Ebrâr ve serinletici bir kadeh.
Kur’an burada iki farklı sonucun arkasındaki iki farklı hayat yönünü gösterir.
Cennet kadehine ulaşanlar sadece bir ödül kazanmış insanlar değildir.
Onlar dünya hayatında:
İyiliği seçmiş,
şükretmiş,
emanete sadık kalmış,
merhameti yaşamış
ve Allah’a yönelmiş insanlardır.
Bu nedenle ayetin asıl sorusu yalnızca:
“Cennette ne içilecek?”
değildir.
Daha derin soru şudur:
“O kadehe ulaşan insan dünyada nasıl yaşamıştır?”
İnsan Suresi’nin devamı tam da bu soruya cevap verecektir.
Ve belki ayetin bize bugün bıraktığı en güzel düşünce şudur:
Dünyada Allah için yapılan hiçbir iyilik kaybolmaz.
İnsan unutabilir.
Toplum unutabilir.
Tarih unutabilir.
Ama Allah unutmaz.
