Erich Fromm'a Göre Sömürücü Karakter Nedir 
Güç, Alma, Kullanma, Kontrol, Yabancılaşma Ve Sağlıksız İlişki Nasıl Anlaşılır
Erich Fromm'a göre sömürücü karakter, insanın ihtiyaç duyduğu şeyi kendi üretken gücüyle geliştirmek ya da karşılıklı ilişki içinde paylaşmak yerine, başkasından çekip alma, kullanma, ele geçirme, kontrol etme, faydalanma ve başkasının emeğini, sevgisini, bilgisini ya da gücünü kendi çıkarı için kullanma eğilimidir.
Fromm'un karakter yönelimleri içinde sömürücü karakter, alıcı karakterden farklıdır. Alıcı karakter çoğu zaman dışarıdan verilmesini bekler. Sömürücü karakter ise beklemekle yetinmez; iyi olanı başkasında görür ve onu almanın, ele geçirmenin, kullanmanın ya da kendi lehine çevirmenin yollarını arar. Bu yüzden sömürücü karakter daha aktif, daha saldırgan, daha kontrolcü ve daha manipülatif olabilir.
Bu karakter yapısında insan dünyayı karşılıklı gelişim alanı olarak değil, fırsatlar, kullanılacak insanlar, alınacak kaynaklar, ele geçirilecek değerler ve kontrol edilecek ilişkiler alanı olarak görür. Sevgi bile bazen beslenilecek, güç alınacak ya da üstünlük kurulacak bir kaynak haline gelebilir. Bilgi, paylaşılacak ışık değil; başkasından alınıp güç kazanılacak araç olabilir. Emek, ortak üretim değil; başkasının üzerinden yükselme alanına dönüşebilir.
Frommcu açıdan sömürücü karakterin karşısında üretken karakter vardır. Üretken karakter sever, düşünür, üretir, paylaşır ve insanı özne olarak görür. Sömürücü karakter ise çoğu zaman insanı araçlaştırır. Bu yüzden bu konu yalnızca bireysel psikoloji değil; ilişki, aile, iş hayatı, toplum, ekonomi, ahlak ve insanlık meselesidir.
Erich Fromm'a Göre Sömürücü Karakter Nedir
Sömürücü karakter, insanın iyi, değerli, güçlü, güzel, bilgi dolu ya da sevgi taşıyan şeylerin kendi içinde değil, başkalarında bulunduğunu düşünmesi ve bunları başkalarından alarak elde etmeye çalışmasıdır. Bu karakter yöneliminde kişi, dünyayla karşılıklı üretkenlik üzerinden değil, ele geçirme üzerinden ilişki kurar.
Sömürücü karakterin iç sesi şöyle olabilir:
"İyi olan başkasında."
"Onu almalıyım."
"Kullanabilirsem güçlenirim."
"Başkasının emeğinden yararlanmalıyım."
"İstediğim şeyi bana vermezse zorla ya da hileyle alırım."
"İlişkiler, fayda sağlayabildiğim ölçüde değerlidir."
Bu karakter yapısında kişi, kendi üretken güçlerine yeterince güvenmeyebilir. Fakat alıcı karakter gibi pasifçe beklemek yerine daha aktif biçimde elde etmeye çalışır. Bu elde etme bazen açık baskı, bazen manipülasyon, bazen çekicilik, bazen zeka, bazen duygusal oyun, bazen de güç kullanımıyla olabilir.
Fromm'a göre bu yönelim sağlıksızdır çünkü insanı karşılıklı sevgi ve üretkenlikten uzaklaştırır. İnsanları kendi amaçları olan canlı varlıklar olarak değil, kullanılabilecek kaynaklar olarak görme tehlikesi taşır.
Sömürücü Karakter Alıcı Karakterden Nasıl Ayrılır
Sömürücü karakter ile alıcı karakter birbirine benzeyebilir; çünkü ikisi de iyi olanın dışarıdan geldiğine inanır. Fakat aralarında önemli bir fark vardır. Alıcı karakter verilmesini bekler. Sömürücü karakter ise almak için harekete geçer, baskı kurar, yönlendirir, kullanır ya da ele geçirir.
| Alıcı Karakter | Sömürücü Karakter |
|---|---|
| Bekler | Alır |
| Verilmesini ister | Ele geçirmeye çalışır |
| Pasiftir | Aktiftir |
| Bağımlı olabilir | Kontrolcü olabilir |
| Sevgi bekler | Sevgiyi kullanabilir |
| Yönlendirilmek ister | Başkasını yönlendirmek ister |
Alıcı karakter şöyle der: "Bana ver."
Sömürücü karakter şöyle der: "Vermiyorsan alırım."
Bu fark çok önemlidir. Çünkü sömürücü karakter, ilişkilerde daha yıkıcı sonuçlar doğurabilir. Karşı tarafın sınırlarını, emeğini, duygusunu ve özgürlüğünü dikkate almadan kendi ihtiyacını merkeze alabilir.
Frommcu açıdan ikisinin de sağlıklı karşılığı üretken karakterdir. Üretken karakter ne pasifçe bekler ne de başkasını kullanır. Kendi içsel gücünü geliştirir, paylaşır, üretir, sever ve karşılıklı insanî bağ kurar.
Sömürücü Karakterin Temel İnancı Nedir
Sömürücü karakterin temel inancı, değerli olanın dışarıda ve başkasında olduğu, fakat bunun meşru ya da karşılıklı yollarla değil, ele geçirme yoluyla alınması gerektiğidir. Bu kişi çoğu zaman kendi içinde yeterli sevgi, güç, bilgi, güven ya da üretkenlik kaynağı hissetmez. Fakat bu eksikliği üretken çabayla tamamlamak yerine başkasının kaynaklarına yönelir.
Bu temel inanç şu biçimlerde görülebilir:
"Başkasının fikri benim işime yarar."
"Başkasının emeğiyle yükselebilirim."
"Başkasının sevgisini kullanabilirim."
"Başkasının zayıflığı benim fırsatım olabilir."
"Başkasının güvenini lehime çevirebilirim."
"Dünya verenlerin değil, alanların dünyasıdır."
Bu düşünce biçimi insan ilişkilerini bozar. Çünkü ilişki karşılıklı gelişim alanı olmaktan çıkar, stratejik fayda alanına dönüşür. İnsan artık karşısındakini gerçekten görmez; ondan ne alabileceğine bakar.
Fromm'un insan anlayışında bu, yabancılaşmanın önemli bir biçimidir. İnsan kendisini ve başkasını canlı varlık olarak değil, kullanılacak kaynak olarak görmeye başladığında sevgi, güven ve üretkenlik zarar görür.
Sömürücü Karakter Sevgi İlişkilerinde Nasıl Görülür
Sömürücü karakter sevgi ilişkilerinde çok yıpratıcı olabilir. Çünkü kişi sevgiyi karşılıklı büyüme, özen ve saygı alanı olarak değil; kendi ihtiyacını, egosunu, güvenliğini, statüsünü ya da gücünü besleyen bir kaynak olarak görebilir.
Sömürücü sevgi şu şekilde konuşabilir:
"Sen bana iyi geldiğin sürece değerlisin."
"Sevgini, ilgini ve emeğini almalıyım."
"Senin zayıf yanlarını kullanarak seni elimde tutabilirim."
"Seni seviyorum ama özgürlüğün benim kontrolümde olmalı."
"Bana hizmet ettiğin sürece ilişki değerlidir."
Bu tür ilişkide karşı taraf çoğu zaman tükenmiş, kullanılmış, değersizleştirilmiş veya duygusal olarak boşaltılmış hissedebilir. Çünkü sömürücü karakter almak ister ama karşı tarafın varlığını gerçekten beslemeyebilir.
Fromm'a göre gerçek sevgi, özen, sorumluluk, saygı ve bilgi içerir. Sömürücü ilişkide ise saygı zayıflar, özen araçsallaşır, sorumluluk kaçınılır ve bilgi manipülasyon için kullanılabilir.
Olgun sevgi şöyle der: "Senin varlığın değerlidir."
Sömürücü sevgi şöyle der: "Sen bana faydalı olduğun ölçüde değerlisin."
Sömürücü Karakter Ve Manipülasyon Arasında Nasıl Bir Bağ Vardır
Sömürücü karakter çoğu zaman manipülasyona yatkındır. Çünkü istediğini doğrudan ve dürüst biçimde istemek yerine, karşı tarafı yönlendirerek, suçluluk hissettirerek, zayıf noktalarını kullanarak veya duygusal baskı kurarak elde etmeye çalışabilir.
Manipülasyon şu biçimlerde görülebilir:
Suçluluk duygusu oluşturmak
Sevgiyi geri çekme tehdidi kullanmak
Karşı tarafın zaaflarını bilerek kullanmak
Mağdur rolüyle kontrol kurmak
Övgüyle yaklaştırıp sonra kullanmak
Bilgiyi saklamak veya çarpıtmak
Karşı tarafı kendi kararından şüphe ettirmek
Manipülasyonun özü şudur: Karşı tarafın özgür seçimini zayıflatmak. Yani kişi açık bir ilişki kurmak yerine, karşısındakini kendi istediği yöne itmeye çalışır.
Frommcu açıdan bu, sevgiyle bağ kurmanın karşıtıdır. Çünkü sevgi özgürlük ister. Saygı, karşı tarafın kendi kararını verebilmesine alan açar. Manipülasyon ise bu alanı daraltır.
Sömürücü karakter için dönüşüm, başkasını yönetmeye çalışmak yerine kendi ihtiyacını dürüstçe fark etmek ve ilişkide karşılıklılık geliştirmektir.
Sömürücü Karakter İş Hayatında Nasıl Görülür
İş hayatında sömürücü karakter, başkasının emeğini, fikrini, zamanını, sadakatini veya yeteneğini kendi çıkarı için kullanma eğilimiyle görülebilir. Bu kişi ekip çalışmasını ortak üretim olarak değil, başkalarının katkılarını kendi yükselişi için değerlendirme alanı olarak görebilir.
İş hayatında sömürücü yönelim şunlarla ortaya çıkabilir:
Başkasının fikrini sahiplenmek
Emeği görünmez kılmak
İnsanları yalnızca verim aracı olarak görmek
Çalışanların sınırlarını önemsememek
Övgüyü kendine, yükü başkasına almak
Güçsüz konumdakileri kullanmak
Krizleri kendi çıkarına çevirmek
Bu durum yalnızca bireysel ahlak meselesi değildir; sağlıksız çalışma kültürleri de sömürücü karakteri ödüllendirebilir. Eğer bir sistem sadece sonuç, kâr, hız ve rekabeti yüceltiyorsa, insanî emek görünmez hale gelebilir.
Fromm'a göre sağlıklı çalışma, insanın üretken güçlerini geliştirmelidir. Sömürücü çalışma düzeni ise insanı araç haline getirir. Üretken karakter işte değer yaratır; sömürücü karakter değeri başkasından çekip alır.
Sömürücü Karakter Bilgi Ve Fikir Alanında Nasıl Ortaya Çıkar
Sömürücü karakter bilgi alanında da görülebilir. Kişi bilgiyi ortak aydınlanma, öğrenme ve üretken düşünce için değil; başkasının emeğini kendi gücüne dönüştürmek için kullanabilir.
Bu durum şu biçimlerde ortaya çıkabilir:
Başkasının düşüncesini kendi fikri gibi sunmak
Bilgiyi paylaşmak yerine kontrol aracı yapmak
Öğrenmek yerine çalmak
Fikirleri bağlamından koparıp kullanmak
Bilgiyi insanî gelişim için değil, üstünlük için kullanmak
Zekayı manipülasyon aracına dönüştürmek
Frommcu açıdan bilgi, olmak biçiminde yaşandığında insanı derinleştirir. Sömürücü yönelimde ise bilgi sahip olunacak, kullanılacak ve güç kazandıracak bir nesneye dönüşür.
Üretken insan bilgiyi dönüştürür, anlamlandırır, paylaşır ve yaşamı büyütür. Sömürücü karakter ise bilgiyi ele geçirir ve kendini güçlendirmek için kullanır. Bu nedenle bilgi tek başına insanı olgunlaştırmaz; bilginin hangi karakter yönelimiyle kullanıldığı belirleyicidir.
Sömürücü Karakter Ve Güç İlişkisi Nasıldır
Sömürücü karakter için güç çok önemlidir. Fakat bu güç, üretken karakterdeki içsel güçten farklıdır. Üretken karakterin gücü sevgi, akıl, yaratıcılık ve sorumluluktan gelir. Sömürücü karakterin gücü ise çoğu zaman başkasından alma, onu yönetme, fırsatı ele geçirme ve üstünlük kurma üzerinden gelişir.
Sömürücü güç şöyle çalışır:
Başkasının zayıflığını fırsat görür.
İlişkide üstünlük kurmaya çalışır.
Kaynağı paylaşmak yerine ele geçirir.
Güveni kullanabilir.
Karşı tarafı bağımlı hale getirmeye çalışabilir.
Kendi eksikliğini başkasından alarak kapatır.
Bu güç gerçek içsel güven sağlamaz. Çünkü kişi kendi üretken kaynağını geliştirmediği için sürekli dışarıdan almaya muhtaç kalır. Bu yüzden sömürücü karakter, elde ettikçe bile huzur bulmayabilir.
Fromm'a göre gerçek güç, insanın başkasını kullanmadan kendi insanlık kapasitesini gerçekleştirebilmesidir. Sevgiyle bağ kurabilmek, üretebilmek, paylaşabilmek ve özgürce düşünebilmek en olgun güç biçimidir.
Sömürücü Karakter Ve Yabancılaşma Nasıl Bağlantılıdır
Sömürücü karakter, yabancılaşmanın güçlü bir biçimidir. Çünkü bu karakter yapısında insan, başkasını canlı bir özne olarak görmek yerine kullanılacak bir kaynak gibi görür. Bu da hem sömüreni hem sömürüleni insanî bağdan uzaklaştırır.
Yabancılaşma şu şekilde derinleşir:
İnsan ilişkiyi karşılaşma değil, fayda alanı görür.
Sevgi kullanıma dönüşür.
Emek insanî değer olmaktan çıkar.
Bilgi güç aracına dönüşür.
Güven manipülasyon malzemesi olur.
Başkasının varlığı değil, işlevi önem kazanır.
Sömürücü karakter başkasını nesneleştirirken aslında kendisini de nesneleştirir. Çünkü kendi insanlığını sevgi, üretkenlik ve karşılıklılıkla değil; alma ve kullanma kapasitesiyle tanımlar.
Fromm'un insan anlayışına göre insan, ancak başkasını insan olarak gördüğünde kendi insanlığını da koruyabilir. Başkasını araç haline getiren kişi, kendi ruhsal derinliğini de zayıflatır.
Sömürücü Karakter Ailede Nasıl Görülebilir
Aile ilişkilerinde sömürücü karakter çok incitici biçimler alabilir. Bir ebeveyn çocuğunu kendi beklentilerini, hayallerini, statüsünü ya da duygusal ihtiyaçlarını karşılayacak araç gibi görebilir. Bir eş, diğer eşin emeğini ve sevgisini doğal hak gibi tüketebilir. Bir aile üyesi, başkasının fedakârlığını sürekli kullanabilir.
Ailede sömürücü yönelim şunlarla görülebilir:
Çocuğu kendi başarısının vitrini yapmak
Eşin emeğini görünmez saymak
Aile içi fedakârlığı tek taraflı kullanmak
Sevgiyi borçlandırma aracına dönüştürmek
Suçluluk duygusuyla kontrol etmek
Birinin duygusal emeğini sürekli tüketmek
Sınır koyan kişiyi sevgisiz ilan etmek
Bu ilişkilerde sevgi dili kullanılabilir; fakat altta faydalanma düzeni işleyebilir.
Sağlıklı ailede sevgi, karşılıklılık ve saygı vardır. İnsanlar birbirine destek olur ama birbirinin varlığını sömürmez. Çocuk, ebeveynin eksik hayallerini taşıyan araç değil; kendi hayatı olan bir insandır. Eş, hizmet kaynağı değil; özne olarak görülmelidir.
Sömürücü Karakter Toplumda Nasıl Kurumsallaşabilir
Sömürücü karakter yalnızca bireylerde değil, toplumun kurumlarında ve ekonomik düzeninde de görülebilir. Bir toplum, insan emeğini, doğayı, zayıf grupları, duyguları, bilgiyi ve kültürü yalnızca fayda ve kâr nesnesi olarak görmeye başladığında sömürücü yönelim kurumsallaşabilir.
Toplumsal sömürü şu biçimlerde ortaya çıkabilir:
Emeğin karşılığını vermemek
Doğayı sınırsız kaynak gibi kullanmak
İnsanları tüketici verisine indirgemek
Zayıf grupların kırılganlığından faydalanmak
Kültürü yalnızca pazarlanacak ürün yapmak
Eğitimi insanlaşma yerine piyasa aracına çevirmek
Sağlığı, bilgiyi ve güveni yalnızca kâr alanı görmek
Fromm'a göre sağlıklı toplum, insanı araç değil amaç olarak görmelidir. Sömürücü toplum ise insanı kullanılacak kaynak haline getirir.
Bu yüzden sömürücü karakterin eleştirisi sadece kişisel ahlak değil, toplumsal düzen eleştirisidir. İnsanî toplum, emeği, doğayı, sevgiyi ve bilgiyi sömürülecek kaynak değil; korunacak ve geliştirilecek yaşam alanları olarak görmelidir.
Sömürücü Karakter Doğayla İlişkide Nasıl Ortaya Çıkar
Sömürücü karakter doğayla ilişkide, doğayı canlı bir bütün olarak değil, sürekli alınacak, kullanılacak ve tüketilecek bir kaynak deposu olarak görür. Bu bakış açısında toprak, su, orman, hayvan, deniz ve hava kendi değeri olan yaşam alanları değil; insan çıkarı için kullanılacak nesnelerdir.
Doğaya karşı sömürücü yönelim:
Kaynağı tüketir.
Canlılığı önemsemez.
Gelecek kuşakları düşünmez.
Kârı yaşamın önüne koyar.
Doğanın sınırlarını yok sayar.
Ekosistemi mekanik depo gibi görür.
Fromm'un biyofili kavramı burada çok önemlidir. Biyofilik insan yaşamı sever ve korur. Sömürücü karakter ise yaşamdan almak ister ama yaşamı büyütme sorumluluğunu taşımaz.
Doğa sömürüldüğünde yalnızca çevre zarar görmez; insanın ruhsal yönelimi de açığa çıkar. Yaşamı yalnızca kullanılacak kaynak gibi gören insan, kendisini de sonunda tüketim düzeninin parçası haline getirir.
Sömürücü Karakter Ve Sahip Olmak Biçimi Nasıl Bağlantılıdır
Sömürücü karakter, Fromm'un sahip olmak biçimiyle yakından bağlantılıdır. Sahip olmak biçiminde insan hayatı elde etme, biriktirme, kontrol etme ve mülkiyet üzerinden yaşar. Sömürücü karakter ise bu sahip olma arzusunu başkalarından alma ve ele geçirme yoluyla sürdürür.
Sahip olmak biçimi şöyle der:
"Bende olmalı."
"Benim olmalı."
"Kontrolümde olmalı."
"Kaynak bana geçmeli."
Sömürücü karakter ise şöyle ekler:
"Başkasında varsa alabilirim."
"Kullanabiliyorsam değerlidir."
"Fırsat varsa değerlendirmeliyim."
Bu yönelimde sevgi bile sahiplenmeye dönüşebilir. Bilgi ele geçirilecek güç haline gelir. İlişki faydalanılacak alan olur. Emek, başkasının üzerinden yükselme aracına dönüşür.
Frommcu açıdan bunun karşısında olmak biçimi vardır. Olmak biçiminde insan sahip olmak için değil, yaşamak, sevmek, üretmek ve paylaşmak için vardır. Üretken karakter, sömürmeden üretir; almadan önce katkı sunar; başkasını kaynak değil insan olarak görür.
Sömürücü Karakter Kendini Nasıl Haklı Gösterir
Sömürücü karakter çoğu zaman kendisini açıkça sömürücü olarak görmez. Davranışlarını zekâ, fırsatçılık, başarı, hak, strateji, gerçekçilik ya da güçlülük adı altında meşrulaştırabilir.
Kendini haklı gösterme biçimleri şunlar olabilir:
"Herkes böyle yapıyor."
"Ben almasam başkası alırdı."
"Zayıf olan kaybeder."
"Bu dünya güçlülerin dünyası."
"Ben sadece fırsatı değerlendirdim."
"O da izin vermeseydi."
"Başarılı olmak için böyle olmak gerekir."
Bu gerekçeler, vicdanı susturmanın yolları olabilir. Çünkü kişi karşı tarafın insanlığını görürse sömürü zorlaşır. Bu yüzden sömürücü karakter çoğu zaman başkasını küçümser, değersizleştirir veya sorumluluğu ona yükler.
Fromm'un hümanist vicdan anlayışına göre insan, yaşamı destekleyen değerlere sadık kalmalıdır. Bir şeyi yapabiliyor olmak, onu ahlaken doğru yapmaz. Güç, vicdandan koparsa sömürüye dönüşebilir.
Sömürücü Karakterin Karşısında Üretken Karakter Nasıl Durur
Fromm'a göre sömürücü karakterin karşısında üretken karakter yer alır. Üretken karakter başkasından çekip almak yerine kendi içsel güçlerini geliştirir. İnsanları araç değil, özne olarak görür. Sevgi, akıl, emek, paylaşım ve sorumlulukla yaşar.
| Sömürücü Karakter | Üretken Karakter |
|---|---|
| Alır | Üretir |
| Kullanır | Paylaşır |
| Kontrol eder | Saygı duyar |
| Başkasının emeğini araç yapar | Emeğe değer verir |
| İlişkide fayda arar | İlişkide insanî bağ arar |
| Gücü ele geçirmede bulur | Gücü sevgi ve akılda bulur |
| Yabancılaştırır | Canlandırır |
Üretken karakter almak zorunda kalmaz mı
Elbette alır. İnsan yardım, sevgi, bilgi ve destek alır. Fakat üretken karakter aldığını dönüştürür, karşılıklılık kurar ve dünyaya değer olarak geri sunar. Sömürücü karakterde akış tek taraflıdır: Başkasından kendine.
Üretken karakterde akış canlıdır: Kendinden dünyaya, dünyadan kendine, yeniden dünyaya.
Sömürücü Karakter Nasıl Fark Edilir
Sömürücü karakteri fark etmek bazen zordur çünkü kişi davranışlarını başarı, zeka, pratiklik veya haklı ihtiyaç gibi görebilir. Fakat bazı sorular bu yönelimi görünür kılabilir.
Kişi kendine şu soruları sorabilir:
İnsanlara ne katıyorum, onlardan ne alıyorum
Bir ilişkide karşı tarafın sınırlarını gerçekten önemsiyor muyum
Başkasının emeğini kendi başarım gibi kullanıyor muyum
Birinin zayıf yanını kendi lehime çeviriyor muyum
Sevgiyi almak için manipülasyon yapıyor muyum
İnsanları insan olarak mı, fayda olarak mı görüyorum
Bir şeyi alırken karşılığında ne verdiğimi düşünüyor muyum
Bu sorular suçlamak için değil, bilinç kazanmak içindir. Çünkü her insanda zaman zaman sömürücü eğilimler belirebilir. Önemli olan bu eğilimlerin karakteri yönetip yönetmediğidir.
Farkındalık, sömürücü yönelimi üretken yönelime dönüştürmenin ilk adımıdır. İnsan başkasından almak istediği şeyin kendi içinde nasıl geliştirilebileceğini sormaya başladığında dönüşüm başlar.
Sömürücü Karakter Nasıl Dönüşebilir
Sömürücü karakterin dönüşümü, insanın başkasından almak yerine kendi üretken güçlerini geliştirmesiyle mümkündür. Bu dönüşüm, kişinin hem kendi eksikliklerini dürüstçe görmesini hem de başkasının insanlığını gerçekten tanımasını gerektirir.
Dönüşüm için temel adımlar:
Manipülasyon yerine açık iletişim kurmak
Başkasının sınırlarına saygı duymak
Emeği görünür kılmak ve hakkını teslim etmek
Kendi üretkenliğini geliştirmek
Sevgiye karşılıklılık katmak
Faydacılık yerine insanî bağ kurmak
Kendi güçsüzlük duygusunu başkasını kullanarak kapatmamak
Vicdanı susturmak yerine dinlemek
Sahip olmak yerine olmak biçimini güçlendirmek
Bu dönüşüm kolay değildir. Çünkü sömürücü karakter çoğu zaman kısa vadede kazanç sağlar. Fakat uzun vadede ilişkileri, güveni ve içsel bütünlüğü zedeler.
Üretken karaktere geçiş, insanın gerçek gücünü keşfetmesidir. Gerçek güç, başkasını kullanmakta değil; kendi sevgi, akıl, emek ve yaratıcılık kaynaklarını geliştirmektedir.
Fromm'un Sömürücü Karakter Anlayışı Günümüz İnsanına Ne Öğretir
Fromm'un sömürücü karakter anlayışı günümüz insanı için çok günceldir. Çünkü modern dünyada insanlar, kurumlar ve sistemler bazen başarı, büyüme, rekabet ve verimlilik adına insan emeğini, doğayı, sevgiyi, dikkati ve güveni sömürülebilir kaynaklara dönüştürebiliyor.
Bu kavram bize şunu öğretir:
İnsan araç değildir.
Emek görünmez kılınmamalıdır.
Sevgi manipülasyon alanı değildir.
Bilgi çalınacak güç değil, paylaşılacak ışıktır.
Doğa sınırsız kaynak deposu değildir.
Başarı, başkasının tükenişi üzerine kuruluyorsa insanî değildir.
Gerçek güç, kullanmakta değil üretmekte ve paylaşmaktadır.
Günümüz insanı şu soruyu sormalıdır: Ben hayata değer mi katıyorum, yoksa başkalarının değerini kendi lehime mi çekiyorum
Fromm'un cevabı nettir: İnsan sömürerek değil; severek, üreterek, paylaşarak ve başkasının varlığını özne olarak kabul ederek insanlaşır.
Son Söz Kullanmanın Karanlığından Üretken Paylaşımın İnsanî Aydınlığına Uzanan Frommcu Yolculuk
Erich Fromm'un sömürücü karakter kavramı, insanın başkalarıyla kurduğu ilişkinin en hassas ahlaki sınırlarından birini gösterir. İnsan dünyaya yalnızca almak için yöneldiğinde, başkasının emeğini, sevgisini, bilgisini, zamanını, güvenini ve kırılganlığını kendi çıkarına dönüştürmeye başladığında ilişki insanî derinliğini kaybeder.
Sömürücü karakter, alıcı karakter gibi beklemekle yetinmez; almak ister. İyi olanı başkasında görür ve onu ele geçirmeye çalışır. Bazen açık güçle, bazen manipülasyonla, bazen duygusal baskıyla, bazen zeka oyunlarıyla, bazen de toplumsal sistemlerin sağladığı avantajlarla bunu yapar. Fakat sonuç aynıdır: Karşı taraf insan olmaktan çıkar, kaynak haline gelir.
Fromm'un insan anlayışı bu noktada çok güçlü bir uyarı taşır. İnsan, başkasını araç haline getirdiğinde kendi insanlığını da zedeler. Çünkü insanın ruhsal sağlığı yalnızca kendi ihtiyacını karşılamasıyla değil; karşısındakini de insan olarak görebilmesiyle ölçülür. Sevgi sömürmez, büyütür. Akıl manipüle etmez, aydınlatır. Emek çalınmaz, saygıyla karşılanır. Güç ezmek için değil, yaşamı desteklemek için kullanılmalıdır.
Sömürücü karakterin karşısında üretken karakter vardır. Üretken karakter başkasından zorla almak yerine kendi içsel kaynaklarını geliştirir. Sevgi verir, bilgi paylaşır, emek üretir, ilişkiye katkı sunar, karşılıklılık kurar ve insanı fayda nesnesi değil, özne olarak görür. Gerçek insanî olgunluk da burada başlar.
Bugün bu kavram yalnızca bireysel ilişkiler için değil, toplum için de önemlidir. Bir ekonomi emeği sömürüyorsa, bir kültür dikkati sömürüyorsa, bir ilişki sevgiyi sömürüyorsa, bir sistem doğayı sömürüyorsa, orada insanlığın üretken özü zayıflar. Fromm'un çağrısı, bu sömürü düzenlerinin karşısına sevgi, adalet, üretkenlik, paylaşım, vicdan ve yaşam sevgisi koymaktır.
İnsan, başkasından ne alabileceğine göre değil; dünyaya ne kadar anlam, sevgi ve değer katabildiğine göre olgunlaşır. Sömürücü karakter hayatı tüketir. Üretken karakter hayatı çoğaltır.
