Bakara Suresi 236. Ayette “Kendilerine Dokunmadan ve Mehir Belirlemeden Kadınları Boşamanızda Size Günah Yoktur. Ancak Onlara Bir Geçimlik Verin; Zengin Olan Kendi İmkânına Göre, Darlık İçinde Olan da Kendi Gücüne Göre Meşru Ölçüler İçinde Bir Şey Versin. Bu, İyilik Yapanlar Üzerine Bir Borçtur” İfadesi Ne Anlama Gelir 
Bakara Suresi’nin 236. ayeti, nikâh yapılmış fakat henüz evlilik fiilen başlamadan boşanma gerçekleşmiş özel bir durumu ele alır.
Burada iki önemli şart vardır:
Eşler arasında cinsel birliktelik gerçekleşmemiştir.
Ve:
Mehir henüz belirlenmemiştir.
Böyle bir durumda boşanmanın kendisinden dolayı günah bulunmadığı belirtilir.
Fakat ayet burada durmaz.
Erkeğin kadını hiçbir şey olmamış gibi bırakmasını da istemez.
Şöyle buyurur:
“Onları faydalandırın, onlara uygun bir geçimlik verin.”
Üstelik miktar herkese aynı değildir.
Zengin:
kendi imkânına göre.
Maddi durumu sınırlı olan:
kendi imkânına göre.
Böylece ayet hukukla birlikte incelik, hakkaniyet ve insan onurunu da korur.
Ayetin Temel Mesajı Nedir
Bakara 236’nın temel mesajı şudur:
Bir evlilik henüz fiilen başlamadan sona erse bile ayrılık sorumsuz ve duygusuz biçimde yapılmamalıdır.
Mehir belirlenmemiş olabilir.
Cinsel birliktelik yaşanmamış olabilir.
Ancak karşıdaki insan:
umut kurmuş,
evlilik hazırlığı yapmış,
duygusal beklenti içine girmiş
olabilir.
Kur’an bu nedenle yalnızca:
“Hukuken borcun var mı?”
diye sormaz.
Aynı zamanda:
“İyilikle nasıl ayrılabilirsin?”
sorusunu da sorar.
“Kendilerine Dokunmadan” Ne Anlama Gelir
Kur’an’ın burada kullandığı ifade edebî ve mahrem bir anlatımdır.
“Dokunmak” klasik yorumlarda cinsel ilişkinin gerçekleşmesi anlamında anlaşılmıştır.
Dolayısıyla ayetteki durum şudur:
Nikâh yapılmıştır.
Ancak eşler henüz cinsel birliktelik yaşamamıştır.
Bu ayrıntı önemlidir çünkü boşanmanın mali sonuçları, evliliğin hangi aşamasında sona erdiğine göre değişmektedir.
“Mehir Belirlemeden” Ne Anlama Gelir
Mehir, evlilik sırasında erkeğin kadına vermeyi taahhüt ettiği mali haktır.
Bazı nikâhlarda mehir baştan belirlenmiş olabilir.
Bazılarında ise henüz kesin miktar belirlenmeden nikâh gerçekleşmiş olabilir.
Bakara 236 ikinci durumu ele alır:
Mehir henüz belirlenmemiştir.
Bu nedenle ilerleyen ayette görülecek olan “belirlenmiş mehrin yarısı” hükmü burada uygulanmaz.
Böyle Bir Boşanmanın Günah Olmadığının Söylenmesi Ne Anlama Gelir
Ayet açık biçimde:
“Size günah yoktur.”
der.
Bu, her nikâhın mutlaka fiilî evliliğe dönüşmek zorunda olmadığını gösterir.
İnsanlar nikâhtan sonra:
uyumsuzluk,
ciddi bir problem,
değişen şartlar
veya başka meşru sebepler
nedeniyle evliliği devam ettiremeyebilir.
Kur’an sırf nikâh yapılmış olduğu için insanları her şartta birlikte yaşamaya mahkûm etmez.
Günah Yoksa Neden Yine de Bir Şey Verilmesi İstenir
İşte ayetin ahlaki derinliği tam burada ortaya çıkar.
Bir davranış:
hukuken suç olmayabilir
ama yine de karşıdaki insanın onuruna karşı bir sorumluluk doğurabilir.
Kadın bu evlilik nedeniyle:
hazırlık yapmış,
beklenti içine girmiş,
başka teklifleri reddetmiş,
duygusal olarak etkilenmiş
olabilir.
Ayet bu nedenle:
“Hiçbir borcum yok.”
mantığıyla ayrılmayı yeterli görmez.
Bir teselli ve destek niteliğinde maddi karşılık verilmesini ister.
“Onlara Bir Geçimlik Verin” Ne Anlama Gelir
Ayetteki kavram klasik literatürde mut‘a veya boşanma hediyesi olarak ele alınmıştır.
Bu, boşanmış kadına:
para,
mal,
giysi
veya toplumun şartlarına uygun başka bir maddi destek
şeklinde olabilir.
Amaç kadının satış bedelini ödemek değildir.
Amaç ayrılığın ardından:
onu tamamen eli boş bırakmamak
ve onurunu gözetmektir.
Bu Ödeme Mehir midir
Tam olarak aynı şey değildir.
Çünkü ayetin özel şartı zaten:
mehir belirlenmemiş olmasıdır.
Buradaki ödeme, ayrılık sırasında verilen müt‘a, yani faydalandırma veya teselli niteliğinde bir destektir.
Mehir evlilik hakkıdır.
Buradaki ödeme ise evlilik gerçekleşmeden sona eren bağın ardından ortaya çıkan ayrılık ahlakıyla ilişkilidir.
Neden Zengin ve Fakir İçin Farklı Ölçü Getirilir
Çünkü adalet her zaman herkesten aynı miktarı istemek değildir.
Ayet açıkça:
“Zengin kendi imkânına göre, darlık içindeki kendi imkânına göre…”
der.
Bu son derece önemli bir adalet anlayışıdır.
100 birimlik ödeme zengin için çok küçük olabilir.
Aynı miktar yoksul için ağır bir yük olabilir.
Kur’an bu nedenle sorumluluğu kişinin gerçek ekonomik gücüyle ilişkilendirir.
Eşitlik ile Hakkaniyet Arasındaki Fark Burada Nasıl Görülür
Eşitlik herkesten aynı miktarı istemek olabilir.
Hakkaniyet ise insanların şartlarını dikkate almaktır.
Ayet ikinci yolu seçer.
Zengine:
“Fakir kadar ver.”
demez.
Fakire de:
“Zengin kadar vermek zorundasın.”
demez.
Herkes kendi kapasitesi içinde fakat gerçekten anlam taşıyan bir iyilik yapmalıdır.
Bu, Kur’an’daki ölçülü adalet anlayışının güzel örneklerinden biridir.
“Meşru Ölçüler İçinde” Ne Anlama Gelir
Burada yine ma‘rûf kavramı karşımıza çıkar.
Yani verilen şey:
aşağılayıcı derecede az olmamalı,
gösteriş için aşırıya kaçmamalı,
toplumsal şartlara,
kişinin imkânına
ve kadının durumuna
uygun olmalıdır.
Ma‘rûf sabit tek bir rakam değildir.
Toplum, zaman ve ekonomik şartlara göre değişebilen hakkaniyetli ölçüyü ifade eder.
Çok Küçük Bir Miktar Verip Hükmü Yerine Getirmiş Sayılmak Doğru mudur
Ayetin ruhu açısından mesele yalnızca teknik bir miktar vermek değildir.
Bir kişi çok zenginse ve sembolik olarak son derece değersiz bir şey vererek:
“Ben görevimi yaptım.”
derse ma‘rûf ve ihsan anlayışı sorgulanabilir.
Çünkü ayet miktarı açıkça ekonomik imkâna bağlamaktadır.
İnsanın amacı hukuki asgariyi hileyle aşmak değil, ayrılığı insanca yönetmek olmalıdır.
Bu Hüküm Kadının Onurunu Nasıl Korur
Nikâh yapılmış ve sonra evlilik başlamadan bozulmuş olabilir.
Bu durum kadın üzerinde:
hayal kırıklığı,
sosyal baskı,
ekonomik zarar
ve duygusal yıpranma
oluşturabilir.
Kur’an onun:
“Zaten birlikte olmadınız, hiçbir hakkın yok.”
denilerek tamamen görmezden gelinmesine izin vermez.
Maddi destek küçük görünse bile arkasında büyük bir mesaj vardır:
Senin yaşadığın süreç değersiz değildir.
Ayet Erkeği Cezalandırıyor Mu
Hayır.
Amaç ceza değil, sorumluluktur.
Boşanma başlı başına suç sayılmadığı için ayet:
“Size günah yoktur.”
der.
Ardından ise:
“Faydalandırın.”
buyurur.
Yani hukuk insanı suçlu ilan etmeden de ona ahlaki sorumluluk yükleyebilir.
Bu çok önemli bir dengedir:
Suçlu değilsin ama sorumsuz da değilsin.
Evlilik Başlamadan Boşanmak Neden Yine de Ciddi Bir Karardır
Çünkü nikâh yalnızca bir imza değildir.
İnsanlar:
gelecek planlar,
aile ilişkileri,
ev düzeni,
duygusal beklentiler
oluşturmuş olabilir.
Nikâhın kısa sürmüş olması yaşananların değersiz olduğu anlamına gelmez.
Bu nedenle Kur’an boşanmanın erken aşamasında bile insan onurunu ve mali hakkaniyeti dikkate alır.
Ayetin “İhsan” Kavramıyla İlişkisi Nedir
Ayetin sonunda verilen desteğin:
“muhsinler üzerine bir hak”
olduğu belirtilir.
Muhsin, yalnızca zorunlu olanı yapan değil, iyiliği güzel biçimde gerçekleştiren kişidir.
Bu çok önemlidir.
İnsan sürekli:
“En az ne yapmak zorundayım?”
diye yaşayabilir.
İhsan ise şu soruyu sorar:
“En doğru ve en güzel biçimde nasıl davranabilirim?”
Kur’an hukukunun ahlaka açıldığı yerlerden biri budur.
Her Ayrılıkta Maddi Hesaplaşma Neden Hassastır
Çünkü para çoğu zaman duygusal çatışmanın aracına dönüşebilir.
İnsan:
çok öfkeli olduğu için hakkı olanı vermeyebilir.
Ya da karşı tarafı küçümsemek için küçük bir miktar teklif edebilir.
Ayrılığı ekonomik intikam alanına çevirebilir.
Bakara 236 ise ekonomik meseleye bile ma‘rûf ve ihsan ölçüsü getirir.
Sevgi sona ermiş olabilir.
Ama hakkaniyet sona ermemelidir.
Ayetin En Derin Ahlaki Mesajı Nedir
Bakara 236’nın en derin mesajlarından biri şudur:
Bir ilişki resmen sona erdiğinde bile geçmişte kurulan bağın ahlaki izi hemen sıfırlanmaz.
İnsan:
“Artık hayatımda değil.”
diyebilir.
Ama ayrılırken:
onur kırmak,
zarar vermek,
hakkı küçümsemek
zorunda değildir.
Bazen gerçek karakter, ilişkiyi kazanırken değil kaybederken nasıl davrandığımızda görülür.
Bakara 236 İnsana Hangi Öz Eleştiriyi Yaptırır
Ayet şu soruları düşündürebilir:
Bir ilişkiden çıkarken yalnızca hukuken zorunlu olduğum şeyi mi düşünüyorum?
Karşımdaki insanın yaşadığı hayal kırıklığını hiç hesaba katıyor muyum?
Ekonomik gücüm olduğu hâlde minimum vererek sorumluluktan kaçmaya mı çalışıyorum?
Ayrılığı karşı tarafı küçültmenin fırsatı gibi mi görüyorum?
“Günah yok.” ifadesini “hiçbir sorumluluğum yok.” şeklinde mi anlıyorum?
İmkânım arttıkça sorumluluğumun da artabileceğini kabul ediyor muyum?
Ve belki en önemlisi:
Bir ilişki başlamadan bittiğinde bile karşımdaki insanın onurunu koruyabilecek kadar zarif davranabiliyor muyum?
Sonuç: Hukuken Borçlu Olmamak, Ahlaken Hiçbir Şey Yapmamak Anlamına Gelmez
Bakara Suresi 236. ayet çok özel bir boşanma durumunu ele alır.
Nikâh yapılmıştır.
Fakat henüz cinsel birliktelik gerçekleşmemiştir.
Mehir de belirlenmemiştir.
Kur’an önce:
“Böyle bir boşanmada size günah yoktur.”
der.
Yani insanları işlemeyen bir evliliği sürdürmeye zorlamaz.
Fakat hemen ardından çok önemli bir ek yapar:
“Onları faydalandırın.”
İşte ayetin ahlaki güzelliği burada ortaya çıkar.
Çünkü insan yalnızca:
“Ne kadar borçluyum?”
diye düşünürse ilişkileri matematiğe indirebilir.
Kur’an ise:
“Nasıl güzel ayrılabilirsin?”
sorusunu da gündeme getirir.
Zengin kendi gücüne göre verir.
Darlık içindeki kendi gücüne göre verir.
Kimse imkânının dışına zorlanmaz.
Ama kimse de:
“Teknik olarak hiçbir şey borçlu değilim.”
diyerek bütün insani sorumluluğunu ortadan kaldıramaz.
Bu ayet bize hukuk ile ahlak arasındaki ince farkı öğretir.
Hukuk bazen:
“Bunu yapmak zorunda değilsin.”
diyebilir.
İhsan ise:
“Ama yapman güzel olur.”
der.
Ve insanın gerçek karakteri çoğu zaman zorunlu olduğu şeylerde değil, zorunlu olmadığı hâlde yaptığı iyiliklerde ortaya çıkar.
Bakara 236’nın insana yönelttiği en güçlü soru belki de şudur:
“Bir insana artık hiçbir hukuki borcum kalmadığında bile ona karşı adil, zarif ve iyi davranmaya devam edebilir miyim?”
