Zilzâl Suresi 3. Ayette “Ve İnsan, ‘Buna Ne Oluyor?’ Der” Buyrulması Ne Anlama Gelir Ve Kıyamet Karşısında Şaşkınlık, Kontrolün Kaybı, İnsan Bilgisinin Sınırı, Büyük Sarsıntı, Varoluşsal Korku, Hakikatle Yüzleşme Ve Hesap Bilinci Açısından Nasıl Anlaşılmalıdır 
“وَقَالَ الْإِنسَانُ مَا لَهَا — Ve Kâle’l İnsânu Mâ Lehâ” Ne Demektir
Zilzâl Suresi’nin üçüncü ayetinde şöyle buyrulur:
وَقَالَ الْإِنسَانُ مَا لَهَا
Anlam olarak:
“Ve insan, ‘Buna ne oluyor?’ der.”
(Zilzâl Suresi, 99/3)
İlk iki ayette:
yeryüzü şiddetle sarsılmış,
ağırlıklarını dışarı çıkarmıştı.Şimdi sahneye insan girer.
Fakat insanın ilk tepkisi bir açıklama değil, yalnızca şaşkın bir sorudur:
“Bu yere ne oluyor?”
“Mâ Lehâ — Buna Ne Oluyor?” Sorusu Neden Bu Kadar Güçlüdür
Çünkü çok kısa olmasına rağmen büyük bir şaşkınlık taşır.
İnsan:
ne olduğunu anlayamaz,
alıştığı düzeni tanıyamaz,
karşılaştığı olayı mevcut tecrübeleriyle açıklayamaz.
Bu soru yalnız bilgi istemek değildir.
İçinde:
korku,
hayret,
şaşkınlık
vardır.
Sanki insan bütün kavrayışının sınırına gelmiştir.
İnsan Neden Yeryüzüne Bakıp Böyle Bir Soru Soracaktır
Çünkü yeryüzü artık insanın bildiği yeryüzü gibi davranmamaktadır.
Normalde toprak:
sessizdir,
sabittir,
üzerinde hayat taşır.
Şimdi ise:
sarsılıyor,
içindekileri çıkarıyor
ve biraz sonra haberlerini anlatacaktır.
İnsanın alıştığı dünya düzeni tamamen değişmiştir.
Bu nedenle ilk tepki:
“Ne oluyor?”
olur.
Şaşkınlık İnsan Bilgisinin Sınırlarını mı Gösterir
Evet.
İnsan çok şey öğrenebilir.
Doğayı inceleyebilir.
Yasalar keşfedebilir.
Gelecek hakkında tahminler yapabilir.
Fakat bütün bilgi, insanın varoluşun tamamını kuşattığı anlamına gelmez.
Zilzâl Suresi’nin bu sahnesinde insan, sahip olduğu bütün bilgilerle birlikte bilmediği bir gerçekliğin önünde durur.
Bilmek önemlidir.
Ama insanın her şeyi bildiğini sanması başka bir şeydir.
“Buna Ne Oluyor?” Sorusu Aslında İnsanın Kendi Dünyasına da mı Yönelir
Derin biçimde evet.
İnsan yeryüzüne bakarak sorar.
Ama aslında sarsılan yalnız toprak değildir.
İnsanın:
güven duygusu,
dünya tasavvuru,
gelecek beklentisi
de sarsılır.
Bu nedenle soru aynı zamanda şöyle okunabilir:
“Bildiğim dünya nereye gitti?”
Kıyamet, dışarıdaki düzen kadar insanın içindeki kesinlik duygusunu da parçalar.
Kontrolün Kaybolması İnsan Psikolojisini Neden Bu Kadar Derinden Etkiler
Çünkü insan kontrol hissine ihtiyaç duyar.
Plan yapar.
Takvim oluşturur.
Para biriktirir.
Geleceği düzenlemeye çalışır.
Bunlar hayat için gereklidir.
Fakat insan bazen kontrol kapasitesini mutlak kontrol yanılsamasına dönüştürebilir.
Kıyamet sahnesinde ise insanın kontrol edebildiğini sandığı bütün yapıların sınırı görünür hâle gelir.
Güçlü İnsan da Bu Soruyu Soracak mıdır
Ayet genel olarak:
“el insân — insan”
der.
Bu ifade sahnenin evrenselliğini güçlendirir.
Zengin de,
fakir de,
yönetici de,
yönetilen de
aynı olağanüstü gerçeklikle karşılaşır.
Dünyada insanları ayıran güç farkları vardır.
Fakat kıyamet sahnesinde herkes aynı temel gerçekle karşı karşıyadır:
İnsan, yaratılmış ve sınırlı bir varlıktır.
İnsan Medeniyetinin Büyüklüğü Bu Sahne Karşısında Ne İfade Eder
İnsan:
gökdelenler,
köprüler,
uydular,
bilgisayarlar,
dev şehirler
kurabilir.
Bütün bunlar insan aklının olağanüstü başarılarıdır.
Fakat Zilzâl Suresi teknolojiyi küçümsemek için değil, onun da sınırını hatırlatmak için okunabilir.
İnsan büyük işler yapabilir.
Ama varoluşun nihai düzeninin sahibi değildir.
Bu fark tevazuyu doğurur.
Kıyamet Neden İnsan İçin Beklenmedik Bir Gerçeklik Gibi Tasvir Edilir
Çünkü insan kıyameti teorik olarak duyabilir fakat onu yaşamak başka bir şeydir.
Bir şeyi bilmekle o şeyle doğrudan karşılaşmak aynı değildir.
Ölümü herkes bilir.
Ama ölümle yüzleşmek yine de güçlü bir sarsıntı yaratabilir.
Benzer şekilde kıyamet hakkında bilgi sahibi olan insan bile sahne gerçekleştiğinde:
“Buna ne oluyor?”
diyecek ölçüde şaşkınlık yaşayabilir.
İnsan Neden İlk Anda Kendine Değil Yeryüzüne Soru Soruyor
Çünkü dikkat önce dışarıdaki olağanüstülüğe yönelir.
İnsan şunu görür:
yer hareket ediyor,
içindekileri çıkarıyor.
Bu yüzden:
“Yere ne oluyor?”
diye sorar.
Fakat surenin devamı insanın bakışını kısa sürede dışarıdan kendi amellerine çevirecektir.
Başlangıçta:
“Yeryüzüne ne oluyor?”
der.
Sonunda ise:
kendi zerre kadar iyiliğini ve kötülüğünü görecektir.
Bu Geçiş Neden Çok Önemlidir
Çünkü sure insanı:
kozmik olaydan
ahlaki hesaba
taşır.
İlk bakışta konu yalnız yeryüzünün büyük sarsıntısı gibi görünür.
Fakat finalde mesele şuna dönüşür:
Sen ne yaptın?
Bu, Zilzâl Suresinin büyük yapısal gücüdür.
Dünya sarsılır.
Ama nihayetinde insanın ahlaki geçmişi ortaya çıkar.
Korku İnsanı Her Zaman Kötü Bir Yere mi Götürür
Hayır.
Korku bazen:
kaçış,
panik
oluşturabilir.
Ama bazen de insanı uyandırabilir.
Ölüm ve hesap bilinci:
hayatı anlamsızlaştırmak yerine,
daha dikkatli yaşamaya
yöneltebilir.
Önemli olan korkunun insanı felç etmesi değil, sorumluluğa dönüştürmesidir.
İnsan Büyük Bir Sarsıntı Yaşadığında Hayatını Yeniden Değerlendirebilir mi
Evet.
Bazen:
bir kayıp,
bir hastalık,
bir afet,
büyük bir hayat değişikliği
insanı günlük hayatın otomatik akışından çıkarabilir.
İnsan o zaman:
“Ben ne yapıyorum?”
diye sorar.
Elbette dünyadaki her sarsıntıyı kıyametle özdeşleştirmek doğru değildir.
Ancak bu tür deneyimler, insanın fanilik ve öncelikler üzerine düşünmesine yol açabilir.
Şaşkınlık Bazen Hakikate Açılan Bir Kapı Olabilir mi
Evet.
İnsan her şeyi bildiğini düşündüğünde yeni bir şey öğrenmesi zorlaşabilir.
Hayret ise:
“Ben bunu bilmiyorum.”
deme imkânı verir.
Bu cümle küçüklük değil, entelektüel dürüstlüktür.
Zilzâl Suresindeki insanın sorusu korkulu olsa da aynı zamanda şunu gösterir:
Eski açıklamalar artık yeterli değildir.
Yeni gerçekle yüzleşme başlamıştır.
Kıyamet Sahnesinde İnsanın Mazeretleri Ne Kadar İşe Yarayacaktır
Surenin devamına göre asıl mesele mazeret değil, amellerin görünür hâle gelmesidir.
Yer haberlerini anlatacak.
İnsanlar yaptıklarını görmek üzere çıkacak.
Zerre kadar işler bile karşılarına çıkacaktır.
Bu nedenle hesap günü fikri, insanın kendi kendine oluşturduğu açıklamalarla gerçek davranış arasındaki farkı açığa çıkarır.
İnsan kendisini ikna edebilir.
Ama gerçeklik mazeretlerimizden bağımsızdır.
Bu Ayet Günlük Hayatta Bize Hangi Soruyu Sordurabilir
Belki de şu soruyu:
“Hayatım büyük ölçüde değişse, gerçekten önemli olan ne kalır?”
Makam?
Para?
Tartışmalar?
Kırgınlıklar?
Yoksa:
karakter,
iyilik,
adalet,
insanlara bıraktığımız izler
mi?
Kıyamet bilinci insanın önceliklerini yeniden düzenleyebilir.
Geçici olan ile kalıcı değeri olan arasındaki farkı düşündürür.
Zilzâl Suresinin İlk Üç Ayeti Nasıl Bir Sahne Kurmaktadır
1. Ayet:
“Yer şiddetle sarsıldığı zaman…”Düzen bozulur.
2. Ayet:
“Yer ağırlıklarını dışarı çıkardığı zaman…”Gizli olan ortaya çıkar.
3. Ayet:
“İnsan, ‘Buna ne oluyor?’ der.”İnsan sahneye girer ve şaşkınlık başlar.
Böylece sure:
sarsıntı → açığa çıkış → insanın hayreti
şeklinde ilerler.
Şimdi sıra yeryüzünün kendisine gelecektir.
Bir Sonraki Ayette Ne Anlatılacaktır
Zilzâl Suresi’nin dördüncü ayetinde şöyle buyrulacaktır:
يَوْمَئِذٍ تُحَدِّثُ أَخْبَارَهَا
Anlam olarak:
“O gün yer, haberlerini anlatır.”
Bu son derece çarpıcı bir ifadedir.
Üçüncü ayette insan:
“Buna ne oluyor?”
diye sormuştu.
Dördüncü ayette adeta yeryüzü cevap vermeye başlayacaktır.
Toprak artık sessiz bir zemin değildir.
Haberlerini anlatan bir şahit hâline gelecektir.
Bir sonraki ayette ise bunun neden mümkün olduğu açıklanacaktır:
“Çünkü Rabbin ona vahyetmiştir.”
Sonuç: “İnsan, ‘Buna Ne Oluyor?’ Der” İfadesi, Kıyamet Anında İnsanlığın Alıştığı Bütün Düzenin Çökmesi Karşısında Yaşayacağı Büyük Şaşkınlığı Gösterirken, Aynı Zamanda İnsan Bilgisinin Ve Kontrol İddiasının Ne Kadar Sınırlı Olduğunu Ortaya Koyan Varoluşsal Bir Sorudur
Zilzâl Suresinin üçüncü ayeti yalnız dört kelimelik kısa bir sahne kurar:
“İnsan, ‘Buna ne oluyor?’ der.”
Ama bu soru insanın bütün güven sistemini içine alır.
Çünkü artık:
toprak tanıdık değildir,
dünya eski dünya değildir,
gizli olan gizli kalmamaktadır.
İnsan bir anda, hayatı boyunca üzerinde yürüdüğü zemine yabancılaşır.
Bu durum bize çok derin bir şeyi hatırlatır:
İnsan dünyada sürekli açıklamalar üretir.
Nedenleri araştırır.
Olayları sınıflandırır.
Bu son derece değerlidir.
Ama bilgi büyüdükçe insanın sınırlılığını unutması gerekmez.
Çünkü varoluşun bütünü üzerinde mutlak hâkimiyetimiz yoktur.
Kıyamet sahnesindeki soru da bunu gösterir:
“Buna ne oluyor?”
Belki insanın en büyük yanılgılarından biri şudur:
Uzun süre düzenli çalışan bir dünyanın sonsuza kadar aynı şekilde kalacağını sanmak.
Zilzâl Suresi bu yanılsamayı kırar.
Ve daha da önemlisi, insanın dikkatini birazdan kendisine çevirecektir.
Çünkü mesele yalnız:
“Dünyaya ne oldu?”
olmayacaktır.
Asıl soru sonunda şuna dönüşecektir:
“Ben bu dünyada ne yaptım?”
Yeryüzü:
üzerinde işlenenleri,
gördüklerini,
taşıdığı hikâyeleri
anlatacaktır.
İnsanların gizli sandıkları işler bile hesap sahnesinin dışına çıkamayacaktır.
Bu yüzden üçüncü ayet, insanın şaşkınlık sorusudur.
Dördüncü ayet ise cevabın başlangıcı olacaktır:
“O gün yer, haberlerini anlatır.”
Ve böylece sessiz sandığımız yeryüzü, kıyamet gününde konuşan bir şahide dönüşecektir.
